Кіріспе
Уоллси – Англияның Мерсисайд графтығындағы Уиррал қалалық ауданындағы қала. Тарихи Чешир графтығының шегінде орналасқан, ол Мерси өзенінің сағасында, Уиррал түбегінің солтүстік-шығыс бөлігінде жатыр. 2011 жылғы халық санауы бойынша, қаланың халқы 60 284 адамды құрады.
Wallasey ('/w//ɒ//l//ə//s//i/) is a town in the Metropolitan Borough of Wirral, Merseyside, England. Within the boundaries of the historic county of Cheshire, it is at the mouth of the River Mersey, on the north eastern corner of the Wirral Peninsula. At the 2011 Census, the population was 60,284.
Топонимика
Уоллзи атауы герман тіліндегі «Вальха» сөзінен шыққан, ол британиялық, валлийлік деген мағынаны білдіреді, және осы сөз «Уэльс» атауының да бастауы. «-ey» жұрнағы арал немесе құрғақ жерді білдіреді. Алғашқыда қазіргі Уоллзи орналасқан биік жер, «Уоллзи тоғаны» деп аталатын бұлақ (кейіннен доктарға айналған), Бидстон Мосс пен Лизоудың батпақты жерлері және жағалау бойындағы құм төбелері арқылы қалған Уирралдан бөлініп жатқан.
Ерте тарих
Бұл аймақта 19 ғасырға дейін сирек халық қоныстанды. 16 және 17 ғасырларда Дерби графы үшін Лизоу құмында ұйымдастырылған ат жарыстары, қазіргі Дербидің алға басушысы саналады. Ескі карталар негізгі орталық және шіркеу (Аққала Хилари) қазіргі Уоллси ауылы деп аталатын жерде болғандығын көрсетеді, ал Лискард, Пултон және Сикомб секілді кішігірім елді мекендер болды, ондатан Мерси өзені арқылы кейде паромдар қатынайтын. Сонымен қатар, Милл-Лейн жерінде диірмен болды, ал 18 ғасырдың ортасынан бастап Рок-Пойнттағы оқ-дәрі қоймасы, құрылыс аймақтарынан шалқап орналасқан. Аймақтағы басты шаруашылық – егіншілік және балық аулау. Бұл аймақ сонымен қатар контрабандамен және "кеме құлатумен" (кемелерді жалған шамдармен жартастарға немесе құмдарға тартып, олардың жүктерін тонау) де танымал болды. Қаланың ішінде, құлаған кемелерден ұрланған жүкті жасыру үшін пайдаланылған жер астындағы жертөлелер мен туннельдер әлі де сақталған. 1839 жылға дейін "Пенсильвания" және тағы екі кеме қатаң дауыл кезінде Лизоу жағалауында құлап, олардың жүктері мен жиһаздары кейін жергілікті тұрғындар арасында таралды.
19 ғасырдың басындағы дамуы
XIX ғасырдың басында Сикомб пен Рок Пойнт арасындағы жағалау Ливерпульдің әулетті саудагерлері мен теңіз капитандығының зейнетке шығу үшін тартымды аймаққа айналды. Эгремонттағы құрылыс осы шамада басталды және өзен арқылы жүретін бу кемелерінің енгізілуімен үдеді. Бұл аймақ Ливерпуль портының кеңеюіне бақылау жасап, қорғаныс қызметін де атқарды. 1829 жылы Форт Перч Рок, ал 1858 жылы Лискард батареясы салынды. 1835 жылы Лискард залын тағы бір саудагер, сэр Джон Тобин салған. Оның жері кейін Орталық саябаққа айналды. Оның отбасы жақын жерде "үлгілі шаруашылықты" да дамытты. Мерсидегі сауданың өсуімен 1842 және 1847 жылдар аралығында Уоллэйзи бассейнінде жаңа доктар салынды, ал 1877 жылға қарай Уоллэйзи мен көршілес Биркенхед арасындағы док жүйесі толыққанды аяқталды. Доктар маңындағы аймақ инженерлік өнеркәсіп орталығына айналды, олардың көптегені кеме жасаумен және басқа да іс-әрекеттермен байланысты болды, соның ішінде қант тазарту және цемент пен тыңайтқыштар өндірісі. Бидстон док, бұл аймақтағы соңғы док, 1933 жылы ашылды, бірақ 2003 жылы толықтырылды.
Кейінгі өсім және ХХ ғасыр
XIX ғасырдың соңғы жартысында Нью-Брайтон Ливерпуль және Ланкаширдің өнеркәсіптік қалаларына қызмет ететін танымал теңіз жағалауы курорты ретінде дамыды, көптеген ірі үйлер арзан қонақ үйлерге айналдырылды. 1860 жылдары теңіз пирсі ашылды, ал 1890 жылдары Сеакомбтан Нью-Брайтонға дейінгі жаяу жол салынды. Ол өзіндік демалыс орны ретінде, сондай-ақ саға бойындағы дамуды байланыстыратын және кейіннен батысқа қарай Лисоуға қарай кеңейтілді. 1900 жылы ашылған, бірақ 1919 жылы жабылып, көп ұзамай бұзылған Нью-Брайтон мұнарасы ең биік құрылыс болды. Дегенмен, оның бал залы 1950 және 1960 жылдары Ливерпульдің жергілікті топтары мен басқа да халықаралық жұлдыздардың көптеген концерттерін қабылдаған маңызды орын болып қалды. 1886 жылдан бастап Мерси темір жолының ашылуы Ливерпульге туннель арқылы қол жеткізуге мүмкіндік берді, соның нәтижесінде тұрғын үй құрылысының қарқыны, әсіресе Лискард және Уоллеси ауылында арта түсті. Қазіргі Уоллзи деп аталатын аймақ бірнеше бөлек аудандарды қамтиды, олар 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында бірігіп, біртұтас құрылыс аймағын құрады. Одан әрі өсім 20-шы ғасырда да жалғасты және ақырында Лисоу аймағына және одан әрі Моретонға дейін жетті. Ұлыбританиядағы алғашқы бағыт беруші иттің оқу мектебі – "Көзі көрмейтіндерге арналған бағыт беруші итттер қауымдастығы" 1931 жылы осы қалада құрылды. Осы оқиғаны еске алу үшін Флорал Павильон театрының алдында мүсін орнатылған. Уоллзи гольф клубындағы мүше, доктор Франк Стейблфорд, Стейблфорд ұпайлар жүйесін жасады, ол алғаш рет 1932 жылы жарыста қолданылды. Ливерпульге жақын орналасқан кемежайларының арқасында 1940-1941 жылдары аймақтың бір бөлігі әуе шабуылынан зардап шекті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Нью-Брайтонның теңіз жағалауы курорты ретіндегі танымалдығы және кемежайлардың қолданылуы күрт төмендеді, ал Уоллзи Ливерпуль, Биркенхед және аймақтағы басқа қалалар үшін тұрғын үй маңындағы қалашыққа айналды. The Beatles 1960 жылы Ливерпульден тыс алғашқы концерттерін Лискардтағы Гросвенор бал залында орындады, ал келесі бірнеше жылда Нью-Брайтондағы Тауэр бал залында бірнеше рет өнер көрсетті. 1962 жылдың 12 қазанында олар Литтл Ричардтың қосалқы тобы ретінде сол жерде өнер көрсетті. Уоллзи сонымен қатар Мерсибиттің тағы екі жетекші тобының – Джеки Ломакспен бірге Undertakers және Ричи Прескотт пен Фил Кензимен бірге Pressmen тобының бас штабы болды, кейін Фил Кензи сәтті саксофоншыға айналды. Әлемдегі алғашқы жолаушылар әуе кемесі 1962 жылдың шілдесінен 1962 жылдың қыркүйегіне дейін Солтүстік Уэльстегі Лисоу мен Рил арасында жұмыс істеді. Жергілікті депутат Эрнест Марплз 1959-1964 жылдары Көлік министрі ретінде Ұлыбританияға паркинг метрлерін, сары сызықтарды және қауіпсіздік белбеулерін енгізуге жауапты болды. Лисоу-роудтағы "Solar Campus" әлемдегі алғашқы ғимарат, ол толығымен күн энергиясымен жылытылды. Бұл бұрын Сент-Джордж орта мектебі болған және 1961 жылы Эмсли Морганның жобалары бойынша салынған. Қымбаттығына байланысты осы ғимараттағы күн панельдері алынып тасталды және ғимаратқа жаңа атау берілді. 1981 жылдың 23 қарашасында Уоллзиге F1/T3 торнадосы соқты, ол сол күні бүкіл елдегі рекордтық торнадо жарылысының бір бөлігі болды.
Азаматтық тарих
Уоллэй 1913 жылы округтік қала мәртебесін алды, ал оның қалалық әкімшілік ғимараты 1920 жылдың қараша айында ресми түрде ашылды. 1928 жылы қала шекарасы Моретон және Согалл Массиге дейін кеңейтілді. Уоллэй округінің ауданы 1974 жылдың 1 сәуірінде Уиррал қалалық округінің құрамына енгізілді. Қала Уоллэй парламенттік сайлау округінің құрамында орналасқан, бұл округті 1992 жылғы жалпы сайлаудан бері Лейборист партиясының өкілі Анжела Игл басқарып келеді.
География
Уоллси Уиррал түбегінің солтүстік-шығысында, Мерси өзенінің батыс жағында және Ирландия теңізіне жанаса орналасқан. Бұл аймақ шамамен Хойлэйк бұғазының шығыс-солтүстік-шығысында жатыр. Уоллсинің биіктігі теңіз деңгейінен бастап өзгереді, ең жоғары нүктесі Нью-Брайтон қаласындағы Санкт-Петер және Санкт-Пол шіркеуінің маңында орналасқан. Қазіргі Уоллси деп аталатын аймаққа Эгремонт, Лискард, Нью-Брайтон, Пултон, Сикомб және Уоллси ауылы сияқты бірнеше бөлек аудандар кіреді. Бұл аудандар 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында бірте-бірте бірігіп, тұрғын аймаққа айналды. Көптеген қалалардан өзгеше, Уоллсиде жалғыз қалалық орталық жоқ, алайда негізгі сауда орталығы Лискардта орналасқан. Парламенттік округ және бұрынғы Уоллси округінің құрамына (немесе кіретін) Лисоу, Моретон және Согалл Масси де кіреді, бірақ қазір олар көбінесе жеке елді мекендер деп есептеледі. Қала 2011 жылы 325 000 халқы бар кеңірек Біркенхед қалалық аймағының бір бөлігі болып табылады.
Лискард
Мұнда қаланың басты сауда орталығы, жабық Cherry Tree алаңы және сыртындағы үлкен сауда галереясы орналасқан. Алғаш Лискард сарайының жері болған Орталық саябақ, қаладағы ең ірі саябақ болып табылады. Аймақтың көп бөлігі тұрғын үйлерден тұрады, көбінесе бірнеше қабатты жартылай жеке тұрғын үйлер мен кейбір қатар үйлер кездеседі. Ескі Лискард бекінісінің қақпасы әлі сақталған. Лискард сарайы 2008 жылдың 7 шілдесінде өрт сөндіруге ұшырады. Өрт салдарынан келген зиян тым ауыр болғандықтан, ғимаратты толығымен бұрып тастауға тура келді.
Уоллси ауылы
Уоллэй Виллиджде көбінесе 20-ғасырда салынған жартылай жеке және жеке тұрғын үйлер, сауда көшесі және ортасында гүлді айналым бар. Әйелі Хилари шіркеуі ежелгі негізде салынған; ескі мұнара – 1530 жылы салынған шіркеу ғимаратының қалдығы, ол 1857 жылы өртенген. Екі теміржол станциясы бар: Уоллэйси ауылы және Уоллэйси Гроув жолы. Уоллэй Виллидждің солтүстік жағындағы басты көше жағажайға, жағалау саябағына және екі гольф алаңына жетелейді. Жаяу жол осы жерден "Гунсайттан" Сеакомбеге дейін, жалпы ұзындығы 11 км-ден астам созылады.
Жаңа Брайтон
Нью-Брайтон 19 ғасырдың ортасынан бастап теңіз жағалауындағы танымал курорт болды, бірақ 1950 жылдардан кейін танымалдылығы азайды. Дегенмен, теңіз серуендемесі жаяу жолдың бір бөлігі болып табылады, ал теңізге жақын жерлерде жақсартылған жағажай мен көптеген ойын-сауық мүмкіндіктері бар. Гүлдік павильонда тұрақты қойылымдар мен Кен Дод сияқты елге танымал өнер шеберлері өнер көрсетеді, ал Вейл паркі – қоғамдық саябақ. Мұнда теңіз жағасындағы ірі виллалардан бастап, қала шетіндегі жартылай жеке үйлерге дейін, сондай-ақ аймақтың кейбір бөліктерінде қатарластырылған үйлер де кездеседі. Нью-Брайтонға сол аттас теміржол станциясы қызмет көрсетеді.
Пултон
Пултон бастапқыда Уоллси тоғанының жанындағы (содан аты осылай аталып кеткен) шағын балықшы және фермерлік елді мекені болды. Ол негізінен өнеркәсіптік және қатарлап салынған үйлерден тұратын аудан ретінде, доктардың дамуымен бірге өркендеді.
Эгремонт
Эгремонт 19-шы ғасырдың басында өркендеген, жайлы тұрғын үйлерден тұратын аудан ретінде қалыптасты. 1835 жылы осы жерге үй салған және оны өзі туған Камберлендтің атымен атаған капитан Аскеудің құрметіне осы ауданға осы ат берілді.
Теңіз құмырасы
Уоллзидің ең оңтүстік-шығыс бөлігі – Сеакомб, ең көп танымалдығы Мерси паром терминалымен, Ливерпульдегі Пирс-Хедке және Биркенхедтегі Вудсайдқа үнемі паром кемелерінің қатынайтынымен. Жұмыстың қызу уақытында Ливерпульге тікелей қатынайтын жолаушылар паромдары бар, ал күнінің қалған уақытында паромдар туристерге арналған айналма круизбен қызмет көрсетеді, ол Биркенхед Вудсайд паром терминалына да тоқтайды. Сеакомб – Уоллзи қаласын байланыстырған үш паром терминалының соңғысы, қалғандары – Эгремонт паром және Нью-Брайтон паром, ол өз пиерінен жұмыс істеген, Жаңа Брайтон ойын-сауық пиеріне параллель бағытта жүрген. Сеакомб паромдары сонымен қатар 4 миль (6 км) ұзындықтағы үздірілмеген жағажайдың басталу орны болып табылады, көбінесе көлік қозғалысы жоқ, ол Мерси өзенінің бойымен Нью-Брайтоннан тыс Харрисон драйвқа дейін созылады. Жергілікті маңызды орындардың қатарында – өзінің көлік айналымы бар аралда орналасқан Сент-Полс шіркеуі және Кингсвей туннелінің желдету мұнарасы, онда қуатты желдеткіштер орнатылған. Пултон сияқты, бұл аймақ та док жұмысшылары мен жақын орналасқан өнеркәсіптер үшін тұрғын үйлермен дамыды, ал көптеген үйлер Магента Тұрғын үй компаниясына тиесілі немесе қатарластырылған. Гвинея шығанағындағы жүзу бассейні Сеакомб пен Эгремонттың арасында орналасқан.
Білім
Уоллзи мектептерінің GCSE нәтижелері ұлттық орташа көрсеткіштен сәл төмен. Бірақ, "A" деңгейі нәтижелері бойынша ұлттық орташа көрсеткіштен жоғары.
Теледидар
Жергілікті жаңалықтар мен телебағдарламалар BBC North West және ITV Granada арқылы ұсынылады, сондай-ақ жергілікті телеарна TalkLiverpool да аймаққа хабар таратуды жүзеге асырады. Телевизиялық сигналдар Winter Hill теледидар тарату станциясынан және Storeton ретрансляциялық станциясынан алынады.
Радио
Жергілікті радиостанциялар: BBC Radio Merseyside, Heart North West, Capital North West & Wales, Smooth North West, Greatest Hits Radio Liverpool & The North West, InDemand Radio және Wirral Wave Radio, – қоғамдық негізде жұмыс істейтін станция.
Газеттер
Қаланы жергілікті газет, Wirral Globe қызмет көрсетеді, ол сәрсенбі күндері жарық көреді. Liverpool Echo да бұл аймақты жабатын болады.
Жол
Кингсвей туннелі 1971 жылы аяқталған кезде Елизавета II патшайыммен ашылды. Оның Пультон арқылы өтетін бағыты Сикомбеге әкеледі, ол Уоллсейді Ливерпуль орталығымен байланыстырады. Бұл туннель «Гарри Поттер және Өлім сыйы» фильмінің 1-бөлімінде көрсетілген. M53 тас жолы Пультоннан басталады; ол Вирал түбегінің орталығы арқылы оңтүстікке қарай Честерге және Манчестер әуежайына жалғасатын M56 тас жолына дейін созылады. Солтүстік Уоллсейге қадам жолы Уоллсей ауылынан басталып, M53 тас жолының 1-ші қиылысында Бидстонда аяқталады. Лисоу жолы батысқа қарай Лисоу мен Моретонға, ал шығысқа қарай Уоллсей ауылына қол жеткізеді.
Теміржол
Қаланың үш теміржол станциясы бар: Уоллэйси Виллидж, Уоллэйси Гроув Роуд және Нью Брайтон. Ливерпуль және Биркенхедке қатынайтын электр пойыздары көбінесе әр 15 минут сайын кетеді, кешкі сағаттарда және сенбі күндері бұл интервал 30 минутқа ұзарады. Гров Роуд станциясында 160-тан астам орындық үлкен тұрақ бар.
Автобус
1969 жылға дейін Уоллсидің өз корпоративтік автобус қызметі болды; осы күннен бастап операцияны Мерсисайд жолаушылар көлігі атқарушы компаниясы қабылдады. Уоллси автобус қызметі қала шегінде салыстырмалы түрде шектелген және екі ерекшелігімен ерекшеленді. Бірі – екі түрлі сары түстің ерекше бояуы (ресми түрде «теңіз жасылы» және қою қаймақ түсі болғанымен, ол әрқашан сары көрінетін және қызмет көбінесе «сары автобустар» деп аталды). Екіншісі – қызметтер көбінесе Сикомб паром терминалынан қала бойынша радиалды бағыттармен жүргізілетін, ал автобустардың келу уақыты паромның келуімен сәйкес келетін. Автобустар тротуардан сыртқа қарай тізіліп тұратын, және әр 10-15 минут сайын паромнан жүздеген жолаушылар (пик сағаттарда) келіп түсетін. Барлық жолаушылар өздерінің маршрутына отырған соң, жауапты инспектор сыбызғы соғып, Ле-Ман стиліндегі таңғажайып старт берілетін. Он бесқабатты автобусқа дейін, оның ішінде жарыс қозғалтқыштары бар, алғашқы жүз метрге дейін жүргізушілер арасында тығыз маневрлер мен бәсекелестік күш көрсетіліп, маршруттар бірте-бірте қала бойынша шашырап кететін. Қазір тұрақты автобус маршруттары (Arriva North West 432 және 433 маршруттары) Лискардтан әр 10 минут сайын шығып, Кингсвей туннелі арқылы Ливерпульге қатынайды. Сонымен қатар, Уоллси аудандары мен Біркенхед, Лизоу және Моретон сияқты жақын жерлерді байланыстыратын бірнеше маршруттар бар.