Кіріспе

"Ақымақ бала" – ағылшын әдебиетіндегі романтизм қозғалысының өкілі Уильям Вордсворттың поэмасы. Поэма 1798 жылдың көктемінде жазылып, сол жылы Вордсворт пен Сэмюэл Тейлор Колридждің өлеңдер жинағы "Lyrical Ballads" ("Лирикалық Балладалар") басылымында алғаш рет жарияланды. Бұл жинақ ағылшын әдебиеті мен романтизм тарихындағы маңызды беткесу болып саналады. Поэма тіл, зиякерлік мүгеделік, аналық сезім, эмоционалдық (шамадан тыс немесе керісінше), тәжірибелерді ұйымдастыру және "табиғат заңдылықтарын бұзу" сияқты тақырыптарды зерттейді. "Ақымақ бала" – Вордсворттың "Лирикалық Балладалар" жинағындағы ең ұзын поэмасы (463 тал), бірақ Колридждің "Ежелгі теңізшінің әңгімесі" поэмасы одан ұзын. 1798 жылғы түпнұсқа басылымда бұл өлең жинақтың 16-шы өлеңі болса, 1800 жылғы басылымда 21-ші өлең ретінде жарияланды, сонда Вордсворттың "Лирикалық Балладаларға" арналған белгілі Алдын ала сөзі қосылды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Поэма "Идиот бала" деп аталатын басты кейіпкер, оның анасы Бетти Фой және олардың қатты ауырған көршісі Сьюзан Гейл туралы баяндайды. Джоннидің ағаш кесетін әкесі үйден кеткендіктен, Бетти ұлын ең жақын қалаға жылқымен жіберуге шешім қабылдайды, осылайша ол Сьюзанға көмектесе алатын дәрігерді алып келуі мүмкін. Бірақ Джонни түнде қалаға жетуге тырысып жолын жоғалтады, ал анасы оны іздеп баруға мәжбүр болады. Ол дәрігердің үйіне жеткенде, Джоннидің онда жоқ екенін түсінеді және ашумен үйге қайтады, дәрігерді алып келуді ұмытып кетеді. Соңында Джонни анасымен қайта табысады, ал көршісі керемет түрде жазылып, төсектен тұрады.

Нысан

Поэмада төрт буынды тармақтардан тұратын бес тармақтық өлең түрі қолданылады, оның ABCCB рифма схемасы "ұзын өлшемді төрттік өлеңнің өзгеруі" деп аталады. Бұл балладаның дәстүрлі формасын іске асыру ретінде сипатталған, бастысы оның "көзге түспейтін" баяндаушысы және "поэзиядағы қарапайым немесе ауылдық стильдің ең шекті үлгісі" болуы себепті.

Музалар

Поэманың пародиялық-эпикалық фрагменті (322-356 жолдар) «баяндаушының күш-жігеріне қатысты өзіне-өзі сыни пікір» ретінде қарастырылуы мүмкін, себебі ол музаларына деген құрметін Беттидің Джонниге деген сезімі сияқты көрсетеді ("Ей, музалар! Мен сендерді қанша жақсы көремін" (356) пен "Ол жақсы көретін, оның ақымақ баласы" (16 және 376 жолдар) салыстырыңыз). Баяндаушының музаларға шақыруы, оқырмандардың атақты кейіпкердің «ерекше оқиғалары» туралы толық мәлімет күту кезіндегі алаңдауын баяндау тәсілі ретінде де түсіндірілген, дәл сол сияқты дәстүрлі сезімтал әңгімелерде болардай. 347-348 жолдарда баяндаушы он төрт жыл бойы поэзиямен айналысқанын (музаларға «байланғанын») айтады, бұл Вордсворттың поэма жазылған сәттегі шындығы. Бұл жолдар баяндаушының білікті еместігін көрсетеді, себебі кәсіптер әдетте жеті жылда игеріледі. Дегенмен, баяндаушы [Вордсворттың] «әдейі наив бейнесі» деп аталған, оны автордың өзімен шатастыруға болмайды, керісінше, Вордсворт сынға алған «тар көзқарасты» және «әдепті» поэзия стилімен байланыстыру керек.

Күлкі

"Ақымақ бала" поэмасының стилі комедиялық деп есептеледі. Оның юморы Джонниге төнген қауіп-қатерлерге қарсы қорғаныс ретінде, сондай-ақ Ағарту дәуіріндегі интеллектуалдық кемістіктер туралы философиялық талқылаудың "бурлеск" нұсқасы ретінде сипатталды. Өлең оқырманның әдептілік сезімін мазақтап, әдеби және әлеуметтік көзқарастарға күдік тудырады. Поэмадағы юмордың көзі – Джонни мен Беттиге арналған бөлімдер мен баяндаушының пародиялық қаһармандық үні арасындағы қайшылықта, сондай-ақ Беттидің дәрігерден көмек сұрамауының комедиялық әсері мен Сьюзанның керемет жазылуының үйлесімінде жатыр. Осылайша, поэманың юморы "құрметті шешімге" ие деп саналады.

Джонни Фой және ақыл-ой қабілеттері бұзылғандар

Джонни Фойдың қалыпты емес мінез-құлқы мен ерекше сөйлеу өнері сыншыларды оның жағдайын зиякерлік кемтарлық деп түсінуге әкелді. "Ақымақ бала" поэмасы мұндай кемістіктерді тіл білімі және психологиялық зерттеулер үшін лайықты тақырып ретінде қалыптастыру мақсатымен мифологиялық бейнеленуін зерттейді, сондай-ақ ол "танымдық ерекшеліктерге гуманистік көзқарас қалыптасуымен" байланысты. Поэмадағы "ақымақ" сөзі "кемдік коннотацияларын" білдіреді делінеді, ал сөздің өзі "адамдар тобын жек көруге немесе оқшаулауға" қолданылатын сөздердің қатарында саналады. Джоннидің жағдайы "болу шегін", сондай-ақ "рет пен тәртіпсіздік, ақыл мен ақымақтық, тазалық пен жиреніш" сияқты екіұшты қарама-қарсылықтарды бұзады деп айтылады. Ол поэмадағы романтикалық қағидаларды бұзумен де байланысты, өйткені ол өзінің әдеби және әлеуметтік-мәдени алғышарттарынан мүлдем бос. Джонни мен оның анасының рөлдері поэмада кеңінен талқыланса да, оның әкесі поэмада көзге түспейді және тек 37-39-жолдарда кәсібі арқылы ғана еске алынады.

Бетти Фой мен "аналық құмарлық"

Лирикалық балладалардың алғы сөзінде Вордсворт адам табиғатын "аналық құмарлықтың сан алуан нәзік бұрылыстарын" іздеу арқылы бейнелеуді мақсат еткенін айтады. Алайда, Беттидің ұлына қатысты тәсілін Джон Уилсон "дегенге дейін табиғаттан тыс" деп сипаттаса, ал Колридж "ой-өрісінен айырылған инстинкттің бейнесі" деп атады, бұл Вордсворттың замандастарының поэманы осы жағынан "жетілмейтін" деп тануын көрсетеді. Уилсонның Беттидің ұлына деген әуесқорлығына қатысты сын Адам Смиттің "Ахлақи сезімдер теориясында" сипатталған өзара жанашырлық сезіміне негізделгендігі айтылады, себебі осы көзқарас бойынша, "ешқандай өзіне құрметті ана сүйіспеншілікті қайтара алмайтын ұлына құлшылық етуі керек емес". Беттидің Джоннидің күлкісін түсінбеуі оның оны "зерттеуге қабілетсіз" екенін көрсетеді, бұл Вордсворт заманындағы зиякерлік мүгеделік туралы түсінікке сәйкес келеді. Вордсворттың Бетти бейнесі "ана сияқты сүю қабілетін (толығымен, осал немесе қисынсыз [ ])" зерттеумен байланысты, тіпті оның және Джоннидің тегі (Фой) француз тіліндегі "сенім" деген мағына беретін "foi" сөзімен байланыстырылған. Бетти Джоннидің басынан өткен оқиғаларын баяндауы арқасында ақын рөлін де атқарды. Бұл рөл, өз кезегінде, баяндаушының оның екі жақты бейнесі ретінде қарастырылуына мүмкіндік береді, ол өз баяндамаларында сол эмоцияларға бейімділік танытады, бұл оның "поэзиялық талаптарының және өзіне сенімсіздігінің" көрінісі болып табылады. Сондықтан баяндаушы мен Бетти бірлесіп "тоқыраған халық ақындарын бейнелейді", ал Джонни "шығармашылық қиялдың батыр ақыны" ретінде, олардың артық фантазиясына қарсы тұрады.

Қабылдау

"Идиот бала" алғашқы сыншылардың пікірінше, "Лирикалық балладалар" жинағындағы ең тәжірибелік және даулы өлеңдердің бірі саналды. 1798-1800 жылдар аралығында ол тек бір рет, 80 жолмен, 1798 жылғы қазан айындағы "Critical Review" журналында қайта басылды, онда Роберт Саути оны "[фламанд суретіне ұқсайды, дизайнының мәнсіздігімен және орындалуының шеберлігімен]". Джон Уилсон мен Кольридж поэманы жалпы алғанда теріс сипаттады. Уильям Хазлитт Вордсворт пен Кольриджтен өзіне оқыған өлеңдерде, соның ішінде "Идиот балада" "әннің әуені сезілді дейді, ол [тыңлаушыға әсер етеді] және [ой-санасын тежейді]". Хазлитттің сөздері, оның поэмаға қатысты қандай да бір сын-пікірлері болғанына қарамастан, олардың метрді тиімді пайдаланғанын (дегенмен, бұл сәл жаңылыстырушы болуы мүмкін) көрсетеді. Мэрилин Батлер "Лирикалық балладаларды сынға алған көптеген сыншылар 'Тинтерн аббаттығы' сияқты жоғары стильдегі және мазмұнды өлеңдерді мақтады, ал 'Идиот бала' сияқты қарапайым стильдегі және мазмұнды өлеңдерді сынады" деп жазады. Осыған сәйкес, Жанина Нордиус "күмәнді тақырыпқа зор талантты ысырап ету – поэмаға қатысты басым сын көзқарас" екенін айтады, ал Роджер Мюррей "ешкім оны ыстық жүрекпен қорғаған жоқ" деп мәлімдейді. Мюррей сондай-ақ, поэмада "Вордсворттың ең ұлы өлеңдерімен салыстыруға жеткілікті көркемдік жоқ" дейді, бірақ Бетти бейнесін оның құтқарушы факторы деп санайды. Керісінше, Майкл Мейсон "Идиот бала" "Вордсворттың [Лирикалық балладалардағы] балладалық үлгідегі өлеңдерінің бірі" болғандықтан, "жалпы жақсы қабылданды" деп атап өтеді, ал Альберт Э. Вильгельм оны "Вордсворттың ең танымал, бірақ ең аз бағаланған" өлеңдерінің бірі деп санайды.

Сапасы

"Идиот бала" Джеффри Х. Хартман "теңсіз" және "сәтсіздікке ұшыраған" деп сипаттаған, себебі оның қайталануы "Вордсворттың өзінің "дөңгелектеу тіліне" тым көп назар аударады". Джошуа Кинг, керісінше, мұндай ерекшеліктер "өлеңді қызықты етеді", өйткені олар "рационалдық пен тілдік қабілетке қарағанда, сезімнің, ләззат пен әдеттің соқыр үлгілері арқылы мүмкін болатын адам қоғамын" көрсетеді. Джонатан Вордсворт бұл өлеңді "комедиялық шедевр" және "қатесіз өнер туындысы" деп атады, сондай-ақ "бірден әзілді де, терең сезімді қозғайтын шеберлікпен жазылған туынды" деді. Осыған сәйкес, Джон Ф. Дэнби өлеңнің тоны "әдемі түрде масқаралы, бірақ мейірімділікке толы" екенін айтады, ал Дэниел Робинсон "жылы комедиялық реңктер, балаға ешқашан қысым көрсетпейді, анасының сезімін және оқырманның оған деген сезімін толықтырады" деп мәлімдейді, бірақ өлең "сол кездегі газеттер мен журналдардағы ақыл-ойы бұзылғандар туралы өлеңнен оқырман күтетін сезімталдыққа қарсы келеді". Өлең "сырттай оңай көрінсе де", оның "әйелдік рифмалары, әсте-кесте сөздері және күлкілі кейіпкерлері" бар, бірақ Карен Гвендел оның күтулерді бұзып, өзінің баяндаушысын метаәдеби сынға тартатындықтан екінші, тереңірек қарауға тұрарлық екенін айтады. Алайда, Энн МакВир Вордсворттың өлеңдері үшін соңғы түрдегі тілді таңдауға тырысқанда, оның "вульгарлық пен лайықты арасындағы екіұштылықты одан әрі күшейтетінін" және осының "[біздің] назарымыздан қашып кетуіне" себеп болатынын атап өтті. Зои Бинсток сондай-ақ өлеңнің ақыл-ойы бұзылғандарды қайта бағалауға бағытталғандығын сынға алып, Вордсворттың "салауатты адамдармен әңгімелесуге бейімділігін" және "мүгеделік пен тәуелділіктің көрінісін көріп, өз бостандығын бағалауды үйренуін" баса көрсеткенін мәлімдеді.

Джонниге жауаптар

Джоннидің жағдайына реакциялар оны төменсіретуден бастап, оның жағдайын "табиғи және құдайлық" деп сипаттайтын, оны "адамнан тыс" немесе "қасиеттілікке жақын" деп жіктеуге дейін жетеді, себебі оның "басқа өлшемдерге" қабылдауы бар екені анықталды. Джоннидің мүгедектігіне байланысты, оның идеалды Уордсворт ақынына ұқсас, "балалық шақ пен ересек өмірдің арасындағы" және "жердегі мен қасиеттінің арасындағы" шекаралық тұлға екені айтылады. Дэниел Робинсон Джонниді "ақымақ" деп атау бейшаралық көрінуі мүмкін екенін, бірақ оның "сезімталдықсыз немесе қайғысыз және үлкен құрметпен" бейнеленгенін айтады. Алайда, Вордсворттың Джонниді бейнелеуі "күлкілі" деп те сипатталған.

Беттиге жауаптар

Джошуа Кинг автордың замандастары Бетти Фойға көңіл жарытып, түсіне алмады деп мәлімдейді, себебі оның Джонниге деген махаббаты "рационалдық пен тілдің нақты қолданылуымен" белгіленген "әдептілік стандарттарын" бұзды. Керісінше, қазіргі сыншылар ақынның поэмасын "[Уордсворттың] мақсатына адал" деп есептейді. Роджер Мюррей "Ақымақ бала" ананың санасының "эволюциясын" көрсетеді деп санайды. Ол сондай-ақ, Джонни емес, Бетти поэманың нағыз басты кейіпкері екенін айтады, өйткені оқиға бастысы Джонниді іздеу шараларымен байланысты. Сол сияқты, Г. Х. Дюрант поэманың "негізгі мағынасы" Беттидің махаббатының Джонниді "қауіп-қатерлерден қауіпсіз және тыныш түрде өткізіп салуында" екенін, ал Бетти оның басына келген қиындықтар үшін "қорқыныш пен қайғыға толы" екенін мәлімдейді. Алайда, Закари Лидер оған қарсы пікір білдіріп, Джоннидің "ерекшелігі" поэмада "басты орынды иеленеді" дейді. Карен Гвендел поэма "Беттидің шешімдерін күмәндандырады" және оның ұлын түнде жіберуі мен көршісіне көмек сұрауға тырыспауы оның шешімдерінде махаббатына немесе рационалдығына қарағанда, қиялының ықпалымен қабылдағанын, себебі ол "Джонниді және өзін түрлі ескі сюжеттердің батыры мен қаһармандығына айналдырып, тегін ойға даладайды". Гвенделдің пікірінше, мұны Уордсворттың сенсациялық танымал әдебиетке жасаған сыны ретінде қарастыруға болады.

Автордың пікірлері

1802 жылы «Лирикалық балладалар» алғы сөзінде Уордсворт поэманың «мақсаты» туралы айта келіп, оның «табиғатымыздың ұлы және қарапайым сезімдерімен қозғанда, сананың толқулары мен қайта оралуын» «аналық құштарлықтың сан алуан нәзік бұрылыстарын» іздеу арқылы «іздеуге» бағытталғанын жеткізді. Фенвик жазбаларында ол былай түсіндірді: Уордсворттың поэмаға деген құштарлығы «қаза болған анасы Энн Уордсвортқа деген тоқталмайтын құштарлығымен» байланыстырылған, бірақ бұл пікір тым әсершіл болжам ретінде сынға ұшырады. Оның және повествошісінің баяндаудан алған ләззаты трансгрессивті аналық махаббатты, ренішті және «поэзияның бастапқы бұрмалануын» зерттеумен байланыстырылды. Уордсворттың қарындасы Дороти Уордсворт та бұл поэмаға әлдеқандай «құмарлық» танытқан.

Сын-пікірлерге жауаптар

Уордсворт өлеңді Джон Уилсонның сын-пікіріне қарсы қорғады. Ол 1802 жылғы 7 маусымдағы хатында "Ақымаққа" деген теріс пікірдің өлең тақырыбы ретінде тууына жоғары әлеуметтік топтардың "ұсақ әлеуметтік көзқарасы" себеп болғанын айтты, олардың зиякерлік мүкіндігі шектеулі адамдардан оқшақтану мүмкіндігі арқасында. Сондай-ақ ол өлеңді "шектен тыс қуанышпен және ләззатпен" жазғанын, ал "ақымақ" сөзін қолданудан қашару мүмкін емес болғанын, себебі ол оған "құмарлық сезімін қосатын" басқа сөзді білмейтінін, "зейінсіздік", "жартылай зейінсіздік" және "ақылсыздық" сияқты баламаларды атады. Бұл сөздің "мағыналық қайта бағытталуын көздеген" белгі ретінде қарастырылды. Уордсворт Вильсонға жазған хатында зиякерлік мүкіндігі шектеулі адамдарды бейнелеу арқылы оларды романтизациялап, оларға "көрнекілікке құштарлық" бергені айтылады. Ол сонымен қатар Вильсонның зиякерлік мүкіндігі шектеулі адамдарға деген теріс көзқарастың адам табиғатының бір бөлігі екенін мойындады, себебі Джонниді басқа зиякерлік мүкіндігі шектеулі адамдардан ерекшелендіретін фактор, "әдетте олардың сыртқы келбетінен жирену тудыратын" нәрсе – оның сөйлеу қабілеті болды.

Басқа шығармалармен байланысы

"Идиот бала" және Вордсворттың "Сомерсетшир трагедиясы" Томас Пулдың "Джон Уолфорд" туындысымен байланыстырылған – күйеуі Женни есімді, зиякерлік қабілеттері шектеулі әйелді өлтіру туралы баяндама. "Лирикалық балладалар" жарық көргенге дейін, 1798 жылғы 30 маусымдағы "Morning Post" басылымында Роберт Саутидің "Идиот" атты өлеңі жарияланды. Сол кездегі "дұрыс стандарттарға" сәйкес, ақыл-ой қабілеттері шектеулі адамның дыбыстарын сипаттағанда Джоннидің "бур" сөзіне ұқсас сөздерді пайдаланудан аулақ болды, оның орнына "жартылай айтылатын шақыру" (10-жол) тіркесі қолданылды. Джоннидің саяхаты Виргилийдің "Энеидасындағы" Энейдің жер асты әлеміне жасаған сапарымен салыстырылды, себебі Джонни қолында ұстаған "қарағай бұтағы" (57-61 және 87-91 жолдарда айтылған) Энейдің қауіпсіздігі үшін іздеген алтын бұтаққа сілтеме жасайтын сияқты, ал Виргилийдің жер асты әлемін бейнелеуі Беттидің Джоннидің жаман тағдырын көруіне ұқсас. Беттидің аналық махаббаты Виргилийдің "Георгикаларынан" Киринеяның күшімен байланысты "қуат беруге" ұқсас. Чарльз Диккенстің "Барнаби Рудж" романы "өзінің тегінің бір бөлігін Джонни Фойға қарызды" екені айтылады, өйткені олар "белгісіз, мейірімді деменциямен" ортақ және "аналарының берілгендігі арқылы адамзатпен ең толық байланысты". Өлеңнің баяндаушысы Лоренс Стерннің "Тристрам Шэндисімен" салыстырылады, себебі екеуі де әңгімелерін аяқтауға қиналады, ал олардың шақырулары екі туындының соңында ғана пайда болады. Джоннидің саяхаты туралы әңгімесі Генри Воганның "Түн" өлеңімен байланысты, себебі "күн мен айдың, ыстық пен суықтың, қараңғылық пен жарықтың арасындағы парадоксалды өзара әрекеттесуі" Воганның өлеңінің кілті болып табылады.

Вордсворттың басқа да шығармалары

Вордсворт "Идиот бала" мен "Ақымақ ана" өлеңдерін "аналық құмарлық" тақырыбына арналған өлеңдер деп сипаттады, бұл туралы ол "Лирикалық балладаларға" алғы сөзбенде айтқан. Вордсворт "Идиот бала" сюжетіне өзінің автобиографиялық поэмасы "Прелюдияның" XIV кітабында (397-406 жолдар) тоқталып өтеді. "Идиот бала" сондай-ақ "Прелюдияның" V кітабындағы Винендер баласының эпизодымен салыстырылады, себебі Джонни де, Винендер баласы да соулардың үнін қайталайды. "Прелюдияның" 1805 жылғы басылымының XIII кітабындағы Сноудон эпизоды, сондай-ақ Вордсворттың "Түнгі туындысы" "Идиот баламен" "айшық аянды бейнелейтін" туындылар ретінде байланыстырылған. Ай жарығы Вордсворттың "Питер Белл" поэмасында да еске алынады, ол Джоннидің саяхатына сілтеме жасайтын сияқты, тіпті поэманың жалғасы деп аталған. Баяндаушының музаларға шақыруы Вордсворттың "Саймон Ли" туындысымен байланысты, оның баяндаушысы да оқырманды сезімтал әңгімелер мен қоздыратын оқиғаларға құмарлық танытуы үшін "[сөккендей] болады". Джонни "Резолюция және тәуелсіздік" поэмасынан лик жинаушымен, "Майкл" поэмасынан Люкпен және Люси Греймен бірге Вордсворттың "табиғат пен адам арасындағы делдал" ретінде топтастырылған. Бұл поэма басқа "Госларға дейінгі поэмалармен, босқындар немесе саяхатшылар туралы" топтастырылған, мысалы "Торн", "Ақымақ ана", "Саяхаттаған қарт кісі" және "Тасталып қалған үнді әйелінің шағымы" олардың "маңызды әдеби үлгілеріне (саяхатшы бард немесе мистрель; паломник; рыцарь-скиталец)" сілтеме ретінде қарастырылады.

Колериджпен байланысы

Поэма Кольридждің "Кристабель" шығармасымен салыстырылып, олардың "тілді, оның рухани күшін және оны қолдану мен дұрыс қолданбаудың ойларды бірден ашуға да, жасыруға да қабілеттілігін" зерттеулері "ерекше құнды" деп танылған. Бұл өлең Колеридждің "Ежелгі теңізшінің әні" және Вордсворттың "Босқыны әйел" шығармаларымен "олардың кету мен оралу үлгісінің көңіл көтеріңкі мысалы" ретінде байланыстырылған. Сонымен қатар, "Джонни мен [Теңізшінің] екеуі де айшырақпен жарықтанған қиялға толы тәжірибелерден өтеді", ал екі өлең де "оқиғаның күтілмеген бұрылысымен аяқталады". Колеридждің "Озорио" шығармасы "Ақымақ бала" поэмасындағы соулардың, айдың жарығының, үңгірлердің және шарлауықтың мотивтерін болжайтыны да айтылған.

Парадия

Вордсворт өзінің өлеңіне Питер Бейлидің 1803 жылғы 16 қазанда Уолтер Скоттқа жазған хатындағы пародиясына шағымданады. Өлең "Балықшының әйелі" деп аталды. Бұл өлең 1819 жылы "Әдебиеттік газетте" жарияланған анонимді "Вагоншы Бенджамин, көңілді және ойлы өлең" атты өлеңде еске алынған. "Ақымақ бала" "қуанышты, қуанышты, қуанышты Джонды" (96) сипаттағандай, пародияда "қуанышты, қуанышты, қуанышты халық / қуанышты, заңнан хабарсыз" деп айтылады, Вордсворт бұл бейнені "қиялға толы елге" сапар барысында ойластырған. Джордж Байрон 1840 жылғы "Ағылшын жыршылары мен шотланд сыншылары: сатира" атты өлеңінің (259-266) жолдарында "Ақымақ балаға" сілтеме жасаған.