Кіріспе

Бехзти (пәнджаби ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ, Dishonour) – британдық сикх драматургы Гурпрет Каур Бхатти жазған пьеса. 2004 жылдың желтоқсан айында Ұлыбританияда бұл пьеса қырқыс дау тудырды. Гурдварада (сикх ғибадатханасында) орын алған даулы сахнада зорлау, физикалық зорлық-зомбылық және кісі өлтіру эпизодтары бейнеленді, бұл пьесаны сикх қауымының бір бөлігі өздерінің дініне қатысты өте ұятты және жағымсыз деп санады. 2004 жылдың 18 желтоқсанында Англияның Бирмингем қаласындағы Бирмингем репертуарлық театрында (The Rep) жергілікті сикх көшбасшылары ұйымдастырған наразылық акциясы зорлыққа ұласты, нәтижесінде екі күннен кейін Rep пьесаның көрсетілімдерін тоқтатты. Бұл оқиға Ұлыбританияда сөз бостандығының шегі және діни сенімді қорлау жағдайларында оны шектеуге бола ма деген мәселе төңірегінде кең пікірталас тудырды.

Сюжет

Сюжеттің желісі қарт Балбир мен оның қызы Миннің араларында қиын және дауыл-дауыс қарым-қатынас орнаған. Екісі де сикх болса да, бірнеше жыл бұрын Балбирдің күйеуі Теж өз-өзіне қол жұмсағанынан кейін жергілікті сикхтер қауымынан шеттетілді. Қызын болашаққа баулу үшін Балбир жергілікті гурдвараның беделді адамы Сандуға қызына некеге тұруды сұрап сұрайды. Кейіннен Санду мырзаның Тежпен гейлік қарым-қатынаста болғаны, ал Теж мұны ашып жібереді деп қорқып, өзін-өзі өлтіргені белгілі болды. Санду мырза Гурдварада Мина зорлап, оны ғибадатханадағы басқалар жасырып жатыр. Балбир кейін Санду мырзаны кирпанмен өлтіреді, ал Мин анасының қара күтімімен жұмыс істейтін Элвиспен қарым-қатынас жасайды.

Қарсылық білдіру және істен шығару

Театрдың жақтастары спектакльдің тоқтатылуын сөз бостандығына жасалған шабуыл деп мәлімдеді. 700-ден астам өнер қайраткері, оның ішінде Прунелла Скелес, Тарик Али, Терри Джонс, Эндрю Мошн, Джуд Келли, Ричард Эйр, Әйүп Хан Дин, Вилли Рассел, Джонатан Коу, Шила Хэнкок, Тимоти Уэст және Сэмюэл Уэст драматургті қолдау білдіріп хатқа қол қойды. Хаттың бір бөлігінде былай делінген: "Егер бір өнер туындысы бізді ренжітсе, бәріміздің де бейбіт түрде наразылық танытуға құқығымыз бар. Бірақ, сол өнер туындысын басқалар көруіне кедергі келтіру үшін зорлық-зомбылық пен қорқытуды қолдануға құқығымыз жоқ." Бирмингем университетінің дінаралық қатынастар профессоры Гурхарпал Сингх The Guardian газетінде жариялаған мақаласында наразылық білдірушілерді ескірген көзқарасты таратумен айыптады, бұл көзқарас алғашқы сикх эмигранттарының алаңдауларына негізделген және қазіргі британдық сикх жастарының ой-пікірлерінен мүлдем өзгеше. Сондай-ақ, ол Тони Блэрдің лейбористік үкіметін қоғамдастықтағы ішкі шиеленістерді ескермей, дінді қоғамдық өмірге енгізуді қолдағандығы үшін сынады, соның салдарынан наразылық білдірушілердің даусын басуға тырысты. Автор жауап ретінде: "Дін мен өнер ғасырлар бойы қақтығысқан, менің пьесам мен өзім ұмытылғаннан кейін де бұл күрес жалғаса береді. Мен, британдық сикх әйелі ретінде кіммін және драматургиямен айналысамын – осы екі жайттың арасындағы шиеленіс мәселенің түйінінде жатыр. Бүгінгі Британиядағы әртүрлі көзқарас пен сенімдердің қалай келісілетіні туралы сұрақтар, менің үмітімше, жандағы және маңызды пікірталас тудырады." Стивен Гловер The Daily Mail газетіне жазған мақаласында, The Skih Times газеті хабарлағандай, цензураны өкінішпен қараса да, "сикхтерге деген біршама жанашырлық сезімін" білдірді және олардың сенімдерін қорғауға жасалған әрекеттерді "бағалауға" тырысты. "ArtsProfessional" журналына жазған Сарыта Малик Бехзтиге деген реакцияның азшылықтар мен өнер қауымдастығы арасындағы айқын дауды көрсеткенін атап өтті. Наразылық білдірушілердің бірі, Притпал Сингх, сот шешіміне шағымданып, жиынның заңды екенін және тарату туралы бұйрық оның құқықтарын бұзғанын мәлімдеді. Апелляциялық сот төрайымы Халетт көпшіліктің атынан сөйлеп, күдіктінің талабы наразылықтан қорқып немесе қауіп көрген адамдардың құқықтарын ескермейтінін айтты.