Сигисмондо Малатеста: Итальяндық саяхатшы және әскери қолбасшы

Кіріспе

Италиялық дворян және кондотьеро (1417–1468 жж.)

Сигизмундо Пандольфо Малатеста (19 маусым 1417 – 7 қазан 1468) – итальяндық кондотьеро және дворян, Малатеста әулетінің мүшесі, 1432 жылдан Римини және Фаноның иесі. Замандастары оны Италиядағы ең батыл әскери қолбасшылардың бірі деп есептеді және 1465 жылы Осман империясына қарсы жорықта Венеция күштеріне басшылық етті. Ол сонымен қатар ақын және өнерді қолдаушы болды.

Өмірбаян

Сигизмунд Пандольфо Солтүстік Италияның Брешия қаласында дүниеге келді, Пандольф III Малатеста мен Антония да Бариньянидің екі заңсыз ұлының үлкені. Оның інісі Доменико, Малатеста Новелло деп аталды, 5 тамыз 1418 жылы Брешияда туды. 1411 жылы туған ағасы (сондай-ақ заңсыз) жарты ағасы Галеотто Роберто Малатеста, олардың әкесі Пандольф III-нің Алегра де Моримен қарым-қатынасынан туған. Отбасы дәстүріне сәйкес, Сигизмунд әкесі қайтыс болғаннан кейін 13 жасында туысы Карло II Малатестаға қарсы қарулы күш ретінде көзге түсті, Пезароның иесі және Рим папасы Мартин V-нің одақтасы, ол Римини, Чезена және Фаноны өз аумақтарына қосуды көздеді. Жеңіске жеткен соң Сигизмунд ағалары Галеотто Роберто мен Доменикомен бірге осы қалалардың Папалық викарийі атағын алды. 1431 жылы, әскері нашар болса да, Пезаро Малатесталарының келесі шабуылын тойтарды. Біраз уақыттан кейін ағасы тақтан бас тартқанда, ол 15 жасында Риминидің иесі болды. 1432 жылы ол Папалық корпустың басшылығын қабылдады, испан кондотьеросы Санте Сириллоны жеңіп, Антонио I Орделаффидің Форлиді басып алу әрекетін тоқтатты (1435–36). Алайда, келесі жылы Сигизмунд Папаның Сервия қаласын басып алып, қауымнан шығарылды; ол көп ұзамай кешіріліп, Папа әскерінің қолбасшысы болып тағайындалды. Кейін ол Франческо Сфорцамен бірге Романья және Маркеде шайқасты. Осы арада, 1434 жылы ол өзінің немересі Женевра д’Эстеге үйленді, Никколо III-нің екінші әйелі Паризина Малатестадан туған заңды қызы, Сигизмундтың туысы; олардың бір ұлы Галеотто Роберто Новелло болды, ол 1438 жылы нәресте кезінде қайтыс болды. 1440 жылдың 12 қазанында Женевра қайтыс болды, ал Сигизмунд оны улаған деген қауесет тарады. Екі жылдан кейін ол Франческо I-нің заңсыз қызы Полиссена Сфорцаға үйленді; олардың екі баласы болды: 1442 жылы туған және бірнеше ай өмір сүрген Галеотто есімді ұл, 1444 жылы туған Джованна есімді қыз, кейін үйлену арқылы Камерино герцогинясы болды. Осы кезеңде ол бірнеше рет басқа кондотьеро Николо Пичининомен шайқасты: алдымен, 1437 жылы, венециялық қолбасшы ретінде, ол Кальцинара суль’Оглио шайқасында жеңілді. Кейіннен, өзінің жерлерін Пичинино, Федерико III да Монтефельтро және Малатеста Новелло басқарған Папалық басқыншы әскерінен қорғап, оларды Монтелурода талқандап, Пезароның бір бөлігін алуға қол жеткізді, бірақ соңғысы Федерико әскерлерімен жеңілді. Ол екі рет Сфорцаға опасыздық жасады, сонымен қатар оған қарсы тұрған Николо Пичининоға да опасыздық жасады. Сфорцаға деген жаулық оның қайын атасы Карло Малатестадан Пезароның синьориясын сатып алған кезде шын жеккөрушілікке айналды. Сондықтан Сигизмунд Папа Евгений IV және Милан герцогы Сфорцамен одақтасты. Кейіннен ол Неаполь королі Альфонсо V-ке жұмысқа қабылданды, бірақ көп ұзамай Флоренцияға қарсы Альфонсоның қызметіне жұмсалатын кондотта үшін ақша алды. 1445 жылы ол неаполиттіктерді Тосканадағы Пьомбино қамалын көтеруге мәжбүр етті. 1449 жылы оның екінші әйелі Полиссена құпия жағдайда қайтыс болды. Франческо Сфорца Сигизмундтың оны қызметшілерінің бірі суға батырып жібергенін мәлімдеді, бірақ бұл расталмады. Екі некесі кезінде оның көптеген сүйіктілері болды, бірақ екеуі ғана белгілі болды: 1441 жылы оған ұлы Робертоны тудырған Ваннетта деи Тоски және төрт баланы тудырған Изотта дельи Атти: Джованни (балалық шағында қайтыс болды), Маргарита (кейін Карло ди Фортебраччоның әйелі), Саллустио және Антония (кейін Родольфо Гонзаганың бірінші әйелі, Кастильон дельле Стивиердің лоры, оны 1483 жылы неке адалдығын бұзу кезінде анықтаған кезде басын алды). 1449 жылдан кейін Малатеста Венеция, Флоренция, Сиена, Неаполь және Сфорцаның өзімен түрлі қызметтер атқарды. Ол Лоди (1454) бейбітшілік келісімінен шеттетілді, бұл Италияның ірі мемлекеттерін оған қарсы қойды. Оның аумағына арагондықтар, венециялықтар және Папа әскерлері бірнеше рет шабуыл жасады. 1456 жылы Сигизмунд өзінің ұзақ уақыт бойы сүйіктісі болған Изотта дельи Аттиге үйленді және олардың үш аман қалған баласын заңды етті; жалғыз ұлы Саллустио оның мұрагері деп жарияланды. 1460 жылдың 25 желтоқсанында Римде Сигизмундке қарсы атақты сот өтті. Папа Пий II оны Сиенаға қарсы опасыздық жасады деп санайды, ол оны Урбино герцогы Федерико да Монтефельтромен ұзақ уақыт бойы болған қақтығыстан туындады, оны еретик деп жариялады және Сигизмундқа бірнеше күнә жасады (инцест, содомия ұлы Робертоға және басқаларға қарсы) оның беделін ғасырлар бойы лақтырып тастады. Бір ерекше рәсімде ол тозаққа лақтырылды, "Ешбір адам бұрын тозаққа канонизация рәсімімен түскен емес. Сигизмунд осы құрметке лайық болған бірінші адам болады." Малатестаның бейнесі Римде жанып, оған қарсы Папа, Неаполь королі, Милан герцогы және Федерико да Монтефельтродан құралған де-факто крест жорығы басталды. Ол 1461 жылдың 2 шілдесінде Кастеллеоне ди Суаса шайқасында Папа әскерлерінің алғашқы тобын, Наполеоне Орсини басқарып, жеңді. 1462 жылы ол Сенигаллианы басып ала алды, бірақ Федерико да Монтефельтро келгеннен кейін Фаноға қашуға мәжбүр болды. Соңғысы оны Сенигалияның жанындағы Чезано аузында 1462 жылдың 12 тамызында қатты жеңді. Соғыс 1463 жылы Венецияның араласуына байланысты аяқталды.
Өмірінің басынан бастап ол шебер және батыл әскер болды, және өмірі бойы Италиядағы бірінші капитан ретінде есептелді. Ол дінге сенбеді, ал Леон Баттиста Альберти салған және Пьеро делла Франческа мен Агостино ди Дуччо сияқты суретшілермен безендірілген Риминидегі Малатестиано ғимараты, сонымен қатар Сан Франческо деп те аталады, негізінен оның сүйіктісі және үшінші әйелі Изотта дельи Аттиге арналған діни емес ескерткіш болды. Бұл Римдік триумфалдық арканы құрылысының бір бөлігі ретінде пайдаланған алғашқы шіркеу болғандықтан, маңызды Ренессанс ғимараты болды. Сигизмунд сонымен қатар Романьядағы өзінің иеліктерінде, соның ішінде Римини және Фанодағы "Қалалар" сияқты бірқатар маңызды бекіністер салды. Малатестаның беделі көбінесе Пий II-нің оның туралы пікіріне негізделген, бірақ көптеген замандас хроникалар оны тиран және әйелбасшы ретінде сипаттады: ол "құмарлық, адалдық және инцестке" батыл кірді. Итальяндық Ренессанс тарихшысы Франческо Гвиччардини оны "кәміл бейбітшілік пен жақсы өмірдің жауы" деп анықтады. Оның істері мен саяси маневрлері Ренессанс Италиясына тән зорлық-зомбылық, интригалар мен сырлылықтың барлық типикалық ойындарымен сипатталды; алайда, Сигизмунд өзінің күнәлерін жақсы білді және оларды Изоттаға арналған сүйіспеншілік сонеттері сериясында ақтауға тырысты.

Sigismondo Pandolfo was born in Brescia, northern Italy, the elder of the two illegitimate sons of Pandolfo III Malatesta and Antonia da Barignani. His younger brother Domenico, known as Malatesta Novello, was born in Brescia on 5 August 1418. An elder (and also illegitimate) half brother, Galeotto Roberto Malatesta, born in 1411, was the issue of the relationship of their father Pandolfo III with Allegra de' Mori. Following the family's tradition, Sigismondo after the death of his father debuted as man at arms at the age of 13 against his relative Carlo II Malatesta, lord of Pesaro and Pope Martin V's ally, who aimed to annex Rimini, Cesena and Fano to his territories. After his victory, Sigismondo obtained, together with his brothers Galeotto Roberto and Domenico, the title of Papal vicar for those cities. In 1431, though having inferior forces, he repelled another invasion by the Malatestas of Pesaro. When, soon afterwards, his elder brother abdicated, he became lord of Rimini, at the age of 15. In 1432 he accepted the command of a papal corps, defeating the Spanish condottiero Sante Cirillo and thwarting Antonio I Ordelaffi's attempt to capture Forlì (1435–36). However, the following year Sigismondo occupied the papal city of Cervia and was excommunicated; he was soon pardoned and created commander of the papal army. Later he fought in Romagna and the Marche alongside Francesco Sforza. In the meantime, in 1434 he married his niece Ginevra d'Este, Niccolò III's legitimate daughter by his second wife Parisina Malatesta, first cousin of Sigismondo; they had one son, Galeotto Roberto Novello, who died as an infant, in 1438. On 12 October 1440, Ginevra died, and rumours spread that she had been poisoned by Sigismondo. Two years later he married Polissena Sforza, Francesco I's illegitimate daughter; they had two children: a son, Galeotto, born in 1442 and who only lived a few months, and a daughter, Giovanna, born in 1444 and later Duchess of Camerino by marriage. In this period he fought several times against the other condottiero Niccolò Piccinino: first, in 1437, as a Venetian commander, he was defeated at Calcinara sull'Oglio. Later, while defending his lands from the papal invasion army led by Piccinino, Federico III da Montefeltro and Malatesta Novello, he crushed them at Monteluro, managing to obtain some territories of Pesaro, although the latter was successfully defeated by Federico's forces. In his restlessness, he betrayed Sforza twice, but he also betrayed his momentary ally against him, Niccolò Piccinino. Enmity against Sforza turned into true hatred when his father in law bought the signory of Pesaro from Carlo Malatesta. Therefore, Sigismondo allied with Pope Eugene IV and the Sforza duke of Milan. Later, he was hired by King Alfonso V of Naples, but soon afterwards received money for a condotta to be spent in the service of Florence against Alfonso. In 1445 he forced the Neapolitans to raise the siege of Piombino in Tuscany. In 1449 his second wife Polissena died under mysterious circumstances. Francesco Sforza claimed that Sigismondo had her drowned by one of his servants, but this has remained unconfirmed. During his two marriages, he had numerous mistresses, but only two were well known: Vannetta dei Toschi, who bore him a son, Roberto, in 1441, and Isotta degli Atti, who bore him four children: Giovanni (who died in infancy), Margherita (later wife of Carlo di Fortebraccio), Sallustio and Antonia (later the first wife of Rodolfo Gonzaga, Lord of Castiglione delle Stiviere, who beheaded her in 1483 when she was discovered in adultery). After 1449 Malatesta served variously under Venice, Florence, Siena, Naples and Sforza himself. The Peace of Lodi (1454), from which he was excluded, pushed the major Italian powers against him. His territories were repeatedly invaded by Aragonese, Venetian and Papal troops. In 1456 Sigismondo married Isotta degli Atti, his long time mistress, and legitimized their three surviving children; the only son, Sallustio, was declared his heir. On 25 December 1460, a famous trial in absentia was held in Rome against Sigismondo. Pope Pius II, who considered him guilty of treachery towards Siena arising from his long running feud with Federico da Montefeltro, Duke of Urbino, excommunicated him, declaring him a heretic and attributing to Sigismondo a series of sins (incest, sodomy against his son Roberto and others) which smeared his reputation for centuries. In a unique ceremony, he was canonized into Hell with the curse, "No mortal heretofore has descended into Hell with the ceremony of canonization. Sigi shall be the first deemed worthy of such honour." Malatesta's image was publicly burnt in Rome, and a de facto crusade was then launched against him, in a league including the pope, the king of Naples, the Duke of Milan and Federico da Montefeltro. He defeated the first contingent of Papal troops, led by Napoleone Orsini, on 2 July 1461 at Castelleone di Suasa. In 1462 he was able to take Senigallia, but was forced to flee to Fano after the arrival of Federico da Montefeltro. The latter followed and severely crushed him on 12 August 1462 near Senigallia at the mouth of the Cesano. The war ended in 1463, due to the intervention of Venice,
From his childhood he was a skilful and daring soldier, and throughout his life was regarded as almost the first captain in Italy. He was not a religious man, and his Tempio Malatestiano, also known as San Francesco, built in Rimini, by Leon Battista Alberti and decorated by artists including Piero della Francesca and Agostino di Duccio, was essentially a lay monument to Isotta degli Atti, his lover and third wife. It was a landmark Renaissance building, being the first church to use the Roman triumphal arch as part of its structure. Sigismondo also built a notable series of fortifications in his Romagna possessions, including the Rocche ("Castles") of Rimini and Fano. Malatesta's reputation was largely based on Pius II's perception of him, although numerous contemporary chronicles described him as a tyrant and a womanizer: he delved into "rape, adultery, and incest". Italian Renaissance historian Francesco Guicciardini defined him "enemy of every peace and well living". His deeds and political manoeuvers were characterized by all the typical play of violence, intrigues and subtleties typical of Renaissance Italy; however, Sigismondo was well aware of his sins, and tried to justify them in a series of love sonnets dedicated to Isotta.

Мұра

1906 жылы Эдвард Хаттон өзінің батырларына көбінесе жанашырлық танытқан «Сигисмондо Малатеста» атты тарихи романын жариялады. 1926 жылы ол сәл өңделіп, «Риминидің мастифі» деген атпен қайта басылды. Бұл кітаптың атауы Сигизмундты замандастары «Риминидің қасқыры» деп атаған деген ойға жетелуі мүмкін. Бірақ шындығында, оның өмірінде осылай аталғанына ешқандай дәлел жоқ, және оны интернет пайдаланудан бұрын Сигизмунд туралы жазылған тарихи немесе өмірбаянында табуға болмайды. Алайда, бұл лақап сөз өнер тарихшысы Кеннет Кларктың 1969 жылы жарық көрген «Civilisation» кітабының төртінші тарауында (112-бет) кездеседі: «Көрші мемлекетте Риминидің қасқыры Сигизмундо Малатеста болды, ол тіпті ең озық театр продюсері сахнаға қоюға батылмаған нәрселерді жасады» (Кларк, 1969, 112-бет). Хаттонның романы және Чарльз Эмиль Йриартенің «Un condottiere au XV Siècle» (1882) американдық ақын Езра Паундтың 1923 жылы алғаш жарияланған «Malatesta Cantos» (The Cantos 8–11) ең басты дереккөздерінің бірі болды. Бұл – Малатестаның жауынгер, махаббатшы және меценат ретіндегі мансабының құрметпен, бірақ толық емес баяндамасы. Паундтан, сондай-ақ К.Г. Юнгтен күшті әсер алған сыншы Адриан Стоукс, Сигизмундтың сарайында жасалған өнерге арналған «Риминидің тастары» (1934) атты зерттеме жазды. Өзінің жазушылық жолының басында Э.М. Форстер Малатеста мен Гемист Плето туралы тарихи роман жазуға тырысты, бірақ нәтижеге қанағаттанбады және оны жарияламады, алайда қолжазбаны сақтап, кейін Наоми Митчисонға көрсетті. Генри де Монтерланттың «Малатеста» (1946) пьесасы Малатестаның өмірінің соңы мен Пауыл II-мен болған интригаларына арналған.