Солтүстік Америка кірпісі

Кіріспе

Тыңраушы түрлері
Түрлер қорабы
| аты = Солтүстік Американың шошқасы
| қазбалық таралуы = ұзындығы| стиль=жолдың биіктігі:1.25em|[[Сангамондық (~130,000–0 [[Қазіргі уақытқа дейін

Солтүстік Американың шошқасы (Erethizon dorsatum), сондай-ақ Канаданың шошқасы деп те аталады, Жаңа әлемнің шошқасы тұқымдасына жататын, қауырсынмен жабылған ірі кеміргіш. Солтүстік Америкадағы екінші ірі кеміргіш, Солтүстік Америка бобрынан (Castor canadensis) кейін. Шошқақұйрық – бұл кавиоморфты кеміргіш, оның ата-бабалары 30 миллион жыл бұрын Атлантика мұхитын Африкадан Бразилияға кесіп өтіп, Панама мойнауы көтерілгеннен кейін 3 миллион жыл бұрын Ұлы Америкалық алмасу кезінде Солтүстік Америкаға қоныс аударған.

Этимология

"Серкек" сөзі орта немесе ескі француз сөзі porcespin-нен шыққан, мағынасы "тікенді шошқа". Оның түбі латын тіліндегі porcus немесе шошқа және тікенді білдіретін spina сөздерінен басталады. Бұл жануардың басқа да халық арасында қолданылатын атауларының бірі – құйрықты шошқа. Оны сондай-ақ канадалық серкек немесе жалпы серкек деп те атайды. Серкектің ғылыми атауы – Erethizon dorsatum, оны шамамен "тікенді арқалы жануар" деп аударуға болады. Оған қатысты американдық атаулардың ішінде лакота тіліндегі pahin ("тікен"), ho chunk тіліндегі waxąhį және чипевян тіліндегі ts'l сөздері бар.

Таксономия және эволюция

Солтүстік Американың шошқасы Оңтүстік Америкадан көшіп келді, онда Жаңа әлемнің барлық шошқалары немесе гистрикоморфтар пайда болды. Эретизон Солтүстік Америкада екі құрлық Терциар кезеңінің соңында біріккеннен кейін көп ұзамай пайда болды. Басқа гистрикоморфтар да көшіп келді, бірақ Эретизон ғана Мексиканың солтүстігінде тірі қалды. Терциардың соңғы кезеңінен бұрын гистрикоморфтарға жатқызылатын ешқандай қазба қалдықтары табылған жоқ. Кейбір қазбалар, мысалы, Paramyidae тұқымдасына жататын түрлер, шошқақұйрыққа ұқсас, бірақ олар тым алғашқы және жалпыланған, сондықтан олар барлық кейінгі кеміргіштердің ата-бабалары болуы мүмкін. Оңтүстік Американың гистрикоморфтары алғаш рет Төменгі Олигоцен кезеңінде пайда болды. Олар Африкадан көшіп келген деп есептеледі, бұл Ескі әлемнің шошқаларының немесе Hystricidae-нің ата-бабалары, немесе Солтүстік Американың Paramyidae-сының көшіп кетуіне байланысты пайда болған. E. dorsatum-ның ең ерте белгілі қазбалық қалдығы Плейстоцен (Ирвингтон) дәуірінде, Мексиканың Агуаскалиентес қаласының жанындағы Аройо-дель-Седасо өзенінің жағасында табылған. Алайда, бұл қазбаның таксономиялық жарамдылығы күмәнді, кейбір палеонтологтар оның прехенсильді құйрықты шошқалар (Coendou) туысына жататындығын айтады. Олар Солтүстік Америкада әртүрлі ареалдарға бөлінген. Ең көп таралғаны – E. d. dorsatum, ол Нова-Шотландиядан Альбертаға және Вирджиниядан Юконға дейін таралған. E. d. picinum Квебек пен Лабрадордың солтүстік-шығысындағы шағын ареалды қамтиды. E. d. couesi – Мексиканың солтүстігінен Колорадоға дейін таралған ең оңтүстік ареалда орналасқан. E. d. bruneri Орта Батыста Арканзастан Монтанаға дейін кездеседі. Соңғы үш түр Батыста таралған. Оңтүстіктен солтүстікке қарай олар: E. d. epixanthum, E. d. nigrescens және E. d. myops. Ересек аналықтардың салмағы орташа алғанда, ал жабайы жағдайда ұсталған 5 аталықтың орташа салмағы құрады. Шошқаның терісінде антибиотиктер бар, бұл шошқа ағаштан құлап, жерге тиген кезде өз тікендерімен жараланғанда инфекцияның алдын алуға көмектеседі. Шошқалар ағаштардан жиі құлайды, себебі оларды бұтақтардың ұштарындағы шырынды бүршіктер мен нәзік бұтақтар қатты қызықтырады. Шошқа, қасқыр және скунс – Солтүстік Американың жалғыз сүтқоректілері, олардың терісінде қара және ақ түстердің қатаң контрасты бар, өйткені олар ғана түннің қараңғылығында басқа жануарларға өздерінің қайда екенін және не екенін білдіруден пайда табады.

The North American porcupine migrated from South America, where all New World porcupines or hystricomorphs evolved. Erethizon appeared in North America shortly after the two continents joined together in the later Tertiary period. Other hystricomorphs also migrated, but Erethizon was the only one to survive north of Mexico. No known fossils are attributed to hystricomorphs prior to the late Tertiary period. Some fossils, such as species from the family Paramyidae, show resemblance to the porcupine, but they are so primitive and generalized that they could be ancestors to all later rodents
South American hystricomorphs first appeared in the Lower Oligocene period. They are thought to have migrated from Africa, ancestors of the Old World porcupines or Hystricidae or they originated based on a migration of the North American Paramyidae. The earliest purported appearance of E. dorsatum in the fossil record is from the Pleistocene (Irvingtonian) era, found along the Arroyo del Cedazo near Aguascalientes, Mexico. However, the validity of this fossil's taxonomy is a cause for debate, with some paleontologists arguing that it represents a member of the genus Coendou (the prehensile tailed porcupines) instead. They are subdivided by different ranges across North America. By far the most common is E. d. dorsatum, which ranges from Nova Scotia to Alberta and from Virginia to the Yukon. E. d. picinum occupies a small range in northeastern Quebec and Labrador. E. d. couesi is the most southern ranging from northern Mexico to Colorado. E. d. bruneri can be found in the midwest from Arkansas to Montana. The last three are found in the west. From south to north they are E. d. epixanthum, E. d. nigrescens, and E. d. myops. Weight in adult females can average some while 5 wild caught males averaged
The porcupine possesses antibiotics in its skin which may help prevent infection when a porcupine falls out of a tree and is stuck with its own quills upon hitting the ground. Porcupines fall out of trees fairly often because they are highly tempted by the succulent buds and tender twigs at the ends of the branches. The porcupine, the wolverine, and the skunk are the only North American mammals that have strongly contrasting black and white coloration, because they are the only mammals that benefit from letting other animals know where and what they are in the dark of night.

Иісі

Солтүстік Американың шошқасы жыртқыштарды ескерту үшін күшті иіс шығарады, оны қозғанда күшейте алады. Бұл иіс адам терлегінің, ешкінің немесе кейбір ірімшіктердің күшті иісіне ұқсас деп сипатталған. Иіс, төменгі арқадағы «розетка» деп аталатын тері учаскесінен пайда болады, онда өзгертілген қылдар иісті таратуға арналған осметрихия ретінде қызмет етеді. Оның ерекше иісі дельта-декалактонның R энантиомерінен туындайды. Ал кокос иісімен және дәмдеуіштер мен парфюмерияда қолданылатын S энантиомері болмайды.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Солтүстік Американың шығысында кірпікшелер Канададан Батыс Вирджиния және Мэриленд штаттарындағы Аппалачи тауларына дейін қоныстанады. Батыста олар Аляскадан Мексиканың солтүстік тауларына дейін таралған. Олар көбінесе қылқан жапырақты және аралас орманды аймақтарда кездеседі, бірақ бұталы жерлер мен тундра сияқты қиын жағдайларға бейімделген. Кірпікшелер өздеріне қоныс іздеп, қуыс ағаштарды немесе тасты жерлерді таңдайды.

Қорғау

Солтүстік Америка шошқасы жыртқыштардан ескерту үшін немесе қорғану үшін ерекше мінез-құлық көрсетеді. Қорғаныс стратегиясы бірнеше тәсілде апосематизмге негізделген. Оның күшті ескерту иісі бар, оны алаңдағанда күшейте алады. Қатер сезгенде ересек шошқа қауырсындарын тіктеп, арқасынан ақ жолақ көрсетеді және ескерту үшін тістерін щылдыратады. Егер иіс, көру және есту арқылы берілген ескертулер жеткіліксіз болса, онда ол қауырсындарына сенеді. Шабуылға ұшырағанда ересек шошқа жыртқышқа арқасын бұрады. Жақындағанда шошқа құйрығымен шабуылдаушының бетіне соға алады. Көпке тараған қате түсініктерге қарамастан, шошқа қауырсындарын лақтырмайды. Керісінше, қауырсын шабуылдаушыға тигенде, оңай теріге еніп, ішке сіңеді. Әр қауырсынның ішінде шабуылдаушының етіне жабысуға мүмкіндік беретін микроскопиялық тікенектер бар. Бұл стратегия көптеген шабуылдарға қарсы табысты болады. Беті қауырсынға толып қалғанда, шабуылдаушы көбінесе шегінеді. Шошқаның соңғы қорғаныс шарасы – ағашқа көтерілу.

Жыртқыш жануарлар

Бұл түрдің табиғи жыртқыштарына балықшылар (мысықтай шағын күңгір), қасқырлар, койоттар, судас қасқырлар, американдық қара аюлар мен пумалар, сондай-ақ адамдар жатады. Бұл түрдің белгілі жалғыз құс жыртқыштары – алтын бүркіт пен үлкен мүйізді соулар. Көп жағдайда, егер жыртқыш шошқаны жеңіп алса да, шошқаның кірпіктері тікелей жарақаттануға немесе тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Солтүстік Америка шошқасы балықшыдан (Pekania pennanti) ең көп қауіп көреді, оның еркегі кейде балықшыдан ірілеу болады. Балықшылардың шошқаны аулауға қабілетті ететін екі артықшылығы бар. Біріншіден, олар епті ағашқа өрмелеушілер, сондықтан қашқыш шошқаны ағаштан жерге түсіріп, оны осал етеді. Жерде ол шабуылшыға арт жағы мен құйрығын ұсынады, ал жыртқыш айналып, олжаны шабуылдауға тырысады. Қайталама шабуылдардан кейін шошқа әлсірейді, балықшыға оны аударып, ішін жарып, кірпіктеріне тимей-ақ мүшелерін жеуге мүмкіндік береді. Бір зерттеу көрсеткендей, балықшы еркектер аналықтарынан әлдеқайда ірі болғандықтан (көбінесе салмағы екі есе көп), шошқаны аулайтындар негізінен еркектер ғана. Аналық балықшылар көбінесе қар аяқ қояндары сияқты жемді ұнатады. Тағы бір тиімді жыртқыш – пума. Ол кірпіктерден қашып бағуда емес, көптеген кірпіктерге қадалудан сақтануға тырысады. Кейбір пумалардың ішкі жағында ондаған кірпіктер табылды, бірақ оларға ешқандай зиян келген жоқ. Пума ағашқа өрмелей алады, сондықтан оның сүйікті әдісі – шошқаның астына орналасып, оны жерге түсіріп, жылдам жеңу. Басқа жыртқыштар, мысалы, иттілер (қасқырлар мен койоттар) шабуылдауы мүмкін, бірақ олар көп қауіп тудырмайды. Дегенмен, кейбір жағдайларда шошқаның кірпіктері пумаларды өлтірген, бірақ әдетте бұл пума шошқаны жегеннен кейін болады.

Көбею

Аналық шошқалар жылдың көп бөлігінде жалғыз өмір сүреді, тек күзде көктемгі маусым басталар кезде ғана ерекшеленеді. Осы кезде олар зәрмен араласатын қалың шырыш секрециялайды. Бұл иіс жақын маңдағы ата шошқаларды тартады. Аналыққа жақындаған ата шошқалар бірден жұптасуға кіріспейді. Әдетте, алғаш келген ата шошқа аналықтың астындағы ағашта отырады. Егер тағы бір ата шошқа жақындаса, ол жұптасу құқығы үшін күресуі мүмкін. Басты ата шошқа жеңіске жеткен соң, аналыққа жақындап, оған зәрін шашыратады. Тек бірнеше тамшы ғана аналыққа тиеді, бірақ химиялық реакция аналықтың толыққанды эструсқа енуіне мүмкіндік береді. Бұл үрдіс ағаштың биігінде орындалғаннан кейін, жұптасу жерде жүзеге асады. Жұптасқан кезде шошқалар терілерін керіп, қауырсындарын жапырақтатып, бір-біріне жарақат тигізбеуге тырысады. Аналық қызығушылығын жоғалтқанша жұптасу бірнеше рет қайталанып, ол қайтадан ағашқа көтеріледі. Солтүстік Америка шошқасының басқа кеміргіштерге қарағанда ұзақ жүктілік кезеңі бар – шамамен 202 күн. Солтүстік Америка бобры, шамамен бірдей мөлшерде болса да, жүктілік кезеңі 128 күнге созады. Шығыс сұр қоян (Sciurus carolinensis) жүктілігі 44 күн ғана. Солтүстік Америка шошқалары бір туады. Туған кезде салмағы шамамен 450 грамм, ал алғашқы екі аптадан кейін 1 килограмға жетеді. Олар екінші жаздың соңында ғана толық салмаққа – шамамен 4,5 килограмға жетеді. Олардың қауырсындары туғаннан кейін жақсы қатаяды. Аналық шошқалар барлық ата-аналық күтімді өздері қамтамасыз етеді. Алғашқы екі аптада жас шошқалар анасынан тамақтанады. Осыдан кейін олар ағашқа көтерілуді және азық іздеуді үйренеді. Олар төрт айға дейін ана сүтімен қоректенеді, бұл күзгі жұптасу маусымымен сәйкес келеді. Олар аналарына жақын болады. Аналық шошқалар балаларын қорғамайды, бірақ олардың өлімінен кейін де оларға күтім жасайды. Бір жағдайда, бала ағаштан құлап қайтыс болғанда, анасы төмен түсіп, сағаттап баласының жанында отырып, оның қайта тірілуін күтіп, бірақ күтілген нәтижеге жете алмады.

Female porcupines are solitary for most of the year except during the fall when breeding season begins. At this time, they secrete a thick mucus which mixes with their urine. The resulting odor attracts males in the vicinity. Males that approach a female do not automatically begin mating. The first male that comes along typically sits in the same tree below a female. If another male approaches, he may fight for the right to mate. Once a dominant male is successful, he approaches the female and uses a spray of his urine on the female. Only a few drops touch the female, but the chemical reaction allows the female to enter estrus fully. Once this is accomplished high in the tree, the mating process takes place on the ground. When porcupines are mating, they tighten their skin and hold their quills flat, so as not to injure each other. Mating may occur repeatedly until the female loses interest and climbs back into the tree. The North American porcupine has a long gestation period relative to other rodents, an average of 202 days. By contrast, the North American beaver, which is comparable in size, has a gestation period of 128 days. The eastern grey squirrel (Sciurus carolinensis) has a gestation period of just 44 days. North American porcupines give birth to a single young. At birth, they weigh about 450 g, which increases to nearly 1 kg after the first two weeks. They do not gain full adult weight until the end of the second summer about 4.5 kg. Their quills harden soon after birth. Female porcupines provide all parental care. For the first two weeks the young rely on their mother for sustenance. After this they learn to climb trees and start to forage. They continue to nurse for up to four months, which coincides with the fall mating season. They stay close to their mothers. Mother porcupines do not defend their young, but have been known to care for them even after death. In one case, when a baby had fallen to its death from a tree, the mother came down and stayed by her offspring's side for hours waiting vainly for it to revive.

Өмір сүру ұзақтығы

Солтүстік Америка кірпішті қосақтарының өмір сүру ұзақтығы салыстырмалы түрде ұзақ, кейбір жекелемелер 30 жылға дейін өмір сүреді. Көбінесе өлімге алып келетін себептер: жыртқыштардың шабуылы, аштық, ағаштан құлау және автокөліктердің астына түсу.

Құсқарлар мен адамдар

Кейбіреулер шошқаларды зиянкес деп санайды, себебі олар ағаштарға, ағаш және былғарыдан жасалған заттарға зиян келтіреді. Фанера, әсіресе, өндіріс кезінде қосылған тұздарға байланысты аса осал. Олар үй жануарларын, оларды тексерген немесе шабуылдаған иттерді де жиі жарақаттайды. Шошқалардың қауырсындарын жергілікті американдықтар себеттер мен киім сияқты заттарды безендіру үшін пайдаланады. Шошқалар жеуге жарамды және Канаданың солтүстік ормандарындағы халық үшін, әсіресе қыс айларында маңызды тағам көзі болған. Олар баяу қозғалады (табиғи ортада көп қауіп-қатер жоқ болғандықтан) және көліктер жолды кесіп өтетін кезде оларға тиіп кетеді. Шошқалар рюкзакпен саяхат жасайтындар мен рюкзакпен саяхат туралы жарияланымдарда тұзға деген құштарлығымен, әсіресе түнде тіккен шатырдың сыртында қалған тұз себілген етіктерді жеуімен әйгілі. Орман шаруашылығымен айналысатын барлық жұмысшылар арасында да олар терге сіңген қолғаптарды және құрал саптарын жеуге тырысады деген репутацияға ие.

Қорғау мәртебесі

Әлемдік деңгейде Солтүстік Американың шошқасы ең аз қорғауға алынған түрлердің бірі болып тіркелген. Ол өзінің ареалында кеңінен таралған, бірақ АҚШ-тың оңтүстік-шығыс бөлігіндегі кейбір штаттарында кездеспейді. Мысалы, Мэриленд штатында олардың санын сақтау қажет деп есептеледі. 1999 жылғы мәліметтер бойынша, Мексиканың солтүстік-орталық бөлігінде 15 қалдық популяциясы шашыраңқы түрде сақталған. Олар жағалаулық ормандарда, мескит бұталарында, далаларда және тікенді ормандарда мекендейді. Оларды аң аулау және мекендеу ортасының жойылуы қауіпке тікейді. 1994 жылға қарай, бұл жануар Мексикада жойылу қаупі төнген түрлер тізіміне енгізілді.