Кіріспе

Туған гиперинсулинизм (HI немесе CHI) – инсулиннің шамадан тыс өндірілуіне байланысты жаңа туған нәрестелерде ауыр гипогликемия (қандағы қант деңгейінің төмендеуі) тудыратын сирек кездесетін ауру. Жаңа туған нәресте кезеңінде басқа да гипогликемиялық жағдайлар HI сияқты қауіпті емес. Емделмеген жағдайда HI-дан туындаған гипогликемия даму бұзылыстарына, ұстамаларға, мидың қанағаттандырмайтын зақымдануына, тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Диффузиялық HI-мен ауыратын адамдар үшін диазоксид – гипогликемияны емдеуге бекітілген жалғыз препарат. Диазоксидке жауап бермейтіндерде жағдайды көбінесе тамақтандыру сорғысы және гастростомия түтігі арқылы үздіксіз берілетін көмірсулармен, сондай-ақ инъекция арқылы қолданылатын октреотид сияқты препараттармен басқарады. Ең ауыр жағдайларда, жамбас безінің көп бөлігін алып тастауға хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін. Тұрақты HI кездесу жиілігі аймаққа немесе елге байланысты 1:2,500-ден 1:50,000-ға дейін, ал кейде 1:2000-ге дейін жетеді. HI бар нәрестелердің шамамен 60%-ы өмірінің алғашқы айында гипогликемияға шалдығады. Тағы 30%-ына алғашқы жыл ішінде, ал кейбіреулеріне кейінірек диагноз қойылады. Әлсіздік (шамадан тыс ұйқылылық)
Тыныс алудың бұзылу үлгілері/апноэ

Созылған немесе өте төмен қандағы қант деңгейі кезінде ұстамалар (құрылыстар немесе конвульсиялар) сияқты ауыр симптомдар пайда болуы мүмкін.

Себеп

Гиперинсулинизм немесе туа біткен гиперинсулинизм генетикалық немесе қабылданған жағдай болуы мүмкін. Қабылданған гиперинсулинизмнің пайда болуы ұрықтың өсуінің шектелуі, нәрестеге жеткіліксіз оттегі түсуі немесе ананың диабеті сияқты тууға байланысты факторларға байланысты болуы мүмкін. Бұл факторлар жиынтығы көбінесе перинаталды стресс тудырған гиперинсулинизм деп аталады. Олар әдетте өмірдің алғашқы 24 сағатында көрінеді, бірақ көбінесе екі аптаға дейін жоғалады. Перинаталды стресс тудырған қандағы қанттың төмендеуінен айырмашылығы, гиперинсулинизм генетикалық себептерге де байланысты болуы мүмкін. Сондықтан, балаларда қабылданған гиперинсулинизм болуы күмәнді жағдайларда генетикалық тестілеу қарастырылуы керек. Бұл әдетте бірінші таңдау дәрісі – диазоксидке жауап бермейтін балаларды қамтиды. Диазоксидке жауап берген, бірақ қандағы қанттың төмендеуі өмірдің алғашқы 4 айынан кейін де сақталатын балаларда да генетикалық себеп болуы мүмкін. Гиперинсулинизмнің көптеген әртүрлі генетикалық түрлері бар, олар жеке-жеке немесе синдром деп аталатын кеңірек аурудың бір бөлігі ретінде кездесуі мүмкін.

Оқшауланған түрлері

Изоляциялық гиперинсулинизм (ИГИ) көптеген пациенттерде кездеседі. Ең көп таралған генетикалық себеп – калий арнасын (ABCC8 және KCNJ11) құрастыруға қатысты геннің бір немесе екі көшірмесіндегі өзгеріс. Бұл арна қандағы қант деңгейіне байланысты бүйрек үсті безінің β-жасушаларынан инсулин өндірісін реттейді. Арнадағы өзгеріс немесе ақау инсулиннің бақылаусыз және шамадан тыс өндірілуіне алып келеді. ABCC8/KCNJ11 гендеріндегі бұл өзгерістер доминантты немесе рецессивті жолмен мұраға берілуі мүмкін. Доминантты түрінде, бір ата-анадан мұраға алған немесе спонтанды түрде пайда болған бір ғана (моноаллельді) өзгеріс диффузды ИГИ-ге себеп болады. Диффузды ИГИ кезінде бүкіл бүйрек үсті безі зақымдалады. Доминантты ИГИ жеңіл болуы және диазоксидке жауап беруі мүмкін, ал ауыр түрі диазоксидке төзімді болуы мүмкін. ABCC8 және KCNJ11 гендеріндегі кейбір өзгерістер доминантты емес, рецессивті жолмен мұраға беріледі. Мұндай отбасыларда әр ата-ананың бір ақаулы гені болады, бірақ олардың өзінде ешқандай белгі байқалмайды. Егер бала әр ата-анадан ABCC8/KCNJ11 генінің екі ақаулы көшірмесін мұраға алса, ИГИ дамиды. ABCC8/KCNJ11 гендеріндегі рецессивті мұраға берілген өзгерістер диазоксидке жауап бермейтін диффузды ИГИ-ге себеп болады. Кейбір жағдайларда, балаға әкесінен ақаулы геннің көшірмесі мұра болады, бұл анасының генінің қалыпты көшірмесінің бүйрек үсті безінде жоғалуымен бірге жүреді. Бұл фокалды ИГИ-ге алып келеді, онда бүйрек үсті безінің тек бір бөлігі (фокалды зақымдану) артық инсулин өндіреді. Егер ИГИ ауыр болса және дәрі-дәрмектерге жауап бермесе, ABCC8 және KCNJ11 гендерін тездетілген режимде тексеру ұсынылады. Бұл аурудың бастапқы кезеңінде фокалды ИГИ мүмкіндігін анықтауға көмектеседі. Генетикалық нәтижелерден кейін, фокалды зақымдануды анықтау үшін хирургиялық жолмен алып тастау мақсатында, 18-фтордопа радиомаркерін қолданатын арнайы позитрон-эмиссиялық томография (ПЭТ) сканилеуі жүргізілуі мүмкін. Генетикалық тестілеу ABCC8/KCNJ11 гендерінің екі ақаулы көшірмесі мұраға берілгенін анықтауға да көмектеседі, бұл диффузды ИГИ диагнозын қоюға мүмкіндік береді, ол диазоксидке жауап бермеуі мүмкін. Мұндай жағдайларда октеотид сияқты баламалы дәрі-дәрмектермен емдеу қажет болуы мүмкін және бүйрек үсті безінің көп бөлігін хирургиялық жолмен алып тастау қажет болуы мүмкін. Сондықтан, ауыр ИГИ бар балаларды емдеу және хирургиялық емдеуді жоспарлау үшін ерте генетикалық тестілеу маңызды. ИГИ генетикалық тестілеу нәтижелерін ИГИ саласында тәжірибелі және мамандандырылған молекулалық генетика зертханалары талдауы тиіс.

Синдромиялық түрлері

Синдромдық ХИ оқшауланған ХИ-ге қарағанда сирек кездеседі. Пациенттер тізілімдерінен алынған деректерге сәйкес, тіркелген жағдайлардың 1%-дан аз құрайды. Синдромдық ХИ-да генетикалық себептер жиі кездеседі. Беквит-Видеман синдромы (BWS), шектен тыс өсу синдромы – синдромдық ХИ-дың жақсы танылған түрі. ХИ-ға жиі кездесетін басқа синдромдарға Кабуки синдромы және Тернер синдромы жатады. Синдромдық ХИ-мен ауыратын көптеген адамдар диазоксидпен емдеуге жақсы жауап береді және ХИ уақыт өте келе жоғалуы мүмкін. Дегенмен, BWS-пен байланысты ХИ ауыр болуы және әдеттегі емге төзімді болуы мүмкін.

Диагностика

Инсулинге байланысты гипогликемия (ИГ) – панкреастағы бета-жасушалардан инсулин гормоны секрециясының бұзылуынан туындайды. Гипогликемия кезінде инсулин қанда басылмай, керісінше, қалыпты деңгейде болады. Инсулин деңгейінің ауытқуына байланысты оны өлшеу қиын болуы мүмкін. ИГ диагнозы гипогликемия кезінде инсулин әсерінің күшеюі және/немесе плазмадағы инсулиннің жеткіліксіз деңгейде төмендеуі негізінде қойылады. Инсулин әсерінің күшеюін глюкозаға қажеттіліктің артуымен анықтауға болады (мысалы, жаңа туған нәрестеде 8 мг/кг/минуттан жоғары, ал қалыпты көрсеткіш 4-6 мг/кг/минут). Инсулиннің артық әсерінің тағы бір белгісі – гипогликемия кезінде қандағы бос май қышқылдары мен кетондардың (бета-гидроксибутират) деңгейінің төмендеуі. Клиникалық диагнозды гипогликемия кезінде глюкагон енгізгеннен кейін қандағы глюкоза деңгейінің жоғарылауы да растайды. Глюкагон – панкреаста секрецияланатын, инсулин әсеріне қарсы әрекет ететін және бауырдағы гликоген қорында сақталған глюкозаның бөлінуін стимуляциялайтын тағы бір гормон. Инсулин, С-пептид (инсулинмен бірге секрецияланатын), бос май қышқылдары және кетондарды глюкагонмен стимуляциялау тестімен бірге гипогликемияның спонтанды түрде пайда болған кезде немесе бақыланатын және мониторингі жасалатын аштық кезінде жүргізуге болады. Жаңа туған нәрестелерде дүниеге келгеннен кейінгі алғашқы 72 сағат ішінде гиперинсулинозға байланысты өтпелі гипогликемия кездеседі. Сондықтан клиникалық диагнозды 72 сағаттан кейін қою тиімді.

Емдеу

Гиперинсулинизмді емдеудің мақсаты гипогликемия салдарынан мидың зақымдануын болдырмау, сондықтан терапияның басты міндеті – қандағы қант деңгейін қалыпты шекте ұстау [>70 мг/дл (3,9 ммоль/л)]. Алғашқы қадам – жедел гипогликемиядан кейін қандағы қант деңгейін қалыпқа келтіру, одан кейін гипогликемияның қайталануын алдын алу, бұл туа біткен гиперинсулинизмде жиі кездеседі. Бұл, ең алдымен, ішек арқылы үздіксіз декстроза беру арқылы жүзеге асырылады (назогастральдық зонд немесе гастростомия арқылы), оның ішінде үздіксіз декстроза немесе қоректік қоспа беру. Инсулин секрециясын тежейтін препараттар: диазоксид, октреотид қоса алғанда соматостатин аналогтары. Диазоксид салдарынан денеде сұйықтық жиналудан туындаған асқынуларды болдырмау үшін, диуретикпен емдеуді диазоксидпен бірге бастау қажет. Дозаны таңдау және арттыру кезінде жағымсыз әсерлерді және емге жауапты ескере отырып, сақтық таныту керек. Оның жартылай өмір ұзақ болғандықтан, толық емдік эффектке қол жеткізуге 5 күнге дейін уақыт қажет болуы мүмкін. Диазоксидке жауап беруді бағалау – келесі маңызды қадам, ол диагностикалық және терапиялық тұрғыдан маңызды. Диазоксидке жауап беру, гиперинсулинизмнің ерекше белгісі – гипокетоздық гипогликемияны емдеу арқылы түзету мүмкіндігімен анықталады. Бұл, баланың плазмадағы глюкоза деңгейі ≥ 70 мг/дл (3,9 ммоль/л) болған күйде 12-18 сағат бойы аша тұруын немесе плазмадағы бета-гидроксибутираттың > 1,8 ммоль/л-ге дейін өсуін, ал плазмадағы глюкоза деңгейі 50-60 мг/дл-ден (2,8-3,3 ммоль/л) төмендемес бұрын аша тұруын көрсететін аша тұру тестісі арқылы ең жақсы бағаланады. Диазоксидке жауап бермеу, гиперинсулинизмнің KATP каналдарын кодтайтын гендердегі белсенді емес мутацияларға байланысты болуы мүмкін, бұл жағдайлар диазоксидке жауап бермейтін гиперинсулинизмнің 90%-ға дейін құрайды. Мұндай жағдайларда ABCC8 және KCNJ11 гендерінің жылдам генетикалық тестілеуі ошақтық гиперинсулинизмнің болу ықтималдығын анықтау үшін маңызды. Ошақтық гиперинсулинизмді емдеудің таңдаулы әдісі – хирургиялық араласу, бірақ операциядан бұрын зақымдану орнын анықтау маңызды. Бұл зақымданулар ультрадыбыс, компьютерлік томография (КТ) және магниттік-резонанстық томография (МРТ) сияқты стандартты бейнелеу әдістерімен көрінбейді. Алайда, 18F L-3,4-дигидроксифенилаланин (18F DOPA) позитрон-эмиссиялық томографиясы (ПЭТ) сканері ошақтық зақымдануды анықтауда 100% дәлдікке ие. Операция кезінде мұздатылған биопсияларды қолдану және хирургиялық сараптама панкреастың гистологиясын бағалау операцияның сәттілігі үшін маңызды. Ошақтық гиперинсулинизмді емдеудің сәттілігі 97%-ды құрайды, бірақ тиімділігі тахифилаксияның дамуымен шектеледі. Диазоксид қолжетімді емес елдерде октреотидті бірінші қадам ретінде қолдануға болады. Өлімге әкелуі мүмкін некротизациялық энтероколитпен байланысты болғандықтан, өте жас нәрестелерде октреотидті қолдануды мұқият қарастыру керек, ықтимал пайда мен қауіпті салыстырып бағалау қажет. Октреотид әдетте 6 сағат сайын тері астына инъекция ретінде беріледі, бірақ оны тері астына орнатылған сорғы арқылы үздіксіз де беруге болады. Ұзақ әрекет ететін соматостатин аналогтары, октреотид LAR (ішімдік инъекция) және ланреотид (терең тері асты инъекциясы) үлкен балаларға ыңғайлы нұсқа. Диазоксидке жауап бермейтін және соматостатин аналогтарына жауап бермейтін пациенттерді емдеудің баламалы тәсілі – гастростомия зонды арқылы декстрозаны үздіксіз инфузиялау. Әдетте 20% декстроза қолданылады, ал толеранттылықты ескере отырып, осы жолмен берілетін глюкоза инфузиясының максималды жылдамдығы 10 мг/кг/мин құрайды. Ұзақ интрагастральді декстроза октреотидпен бірге қолданылады, бұл тәсіл октреотидтің азырақ дозаларын қолдануға және тахифилаксиядан аулақ болуға мүмкіндік береді. Кейбір орталықтар ұнататын тағы бір нұсқа – гастростомия зонды арқылы үзіліссіз немесе үздіксіз көмірсулар қосылған қоректік қоспа беру. Медикаментоздық емдеу сәтсіз аяқталған жағдайда, панкреатомияны толық алып тастау қажет. Емдеу жоспарының маңызды бөлігі – гликемиялық бақылауды, еммен байланысты жағымсыз әсерлерді, сондай-ақ өсу мен дамуды үнемі бақылау. Панкреатомиядан өткен балалар қант диабеті мен панкреастың жеткіліксіздігіне қатысты тексеруден өтеді. Гиперинсулинизмді емдеудің жаңа әдістері жасалуда, олар балаларға жекеленген ем беруге және олардың ұзақ мерзімді нәтижелерін жақсартуға мүмкіндік береді. Клиникалық сынақтарда қолданылып жатқан емдеулер: GLP-1 рецепторының пептидтік антагонисі, қысқа әрекет ететін глюкагон аналогы, ұзақ әрекет ететін глюкагон аналогы, таңдамалы пептид емес соматостатин рецепторы 5 агонисі және инсулин рецепторының аллостериялық тежегіші.

Болжам

Гиперинсулинизм (АИ) бар адамдардың жағдайының нәтижелеріне ауру процесінің өзі әсер етеді, соның ішінде кешіккен диагноздың салдары, емдеудің жанама әсерлері және емнің тиімділігі. Диазоксид пен соматостатин аналогтарымен емделген балаларда емдеудің жанама әсерлері жиі кездеседі, емделген пациенттердің 50%-ға дейін әртүрлі ауырлық дәрежесінде осыған ұшырайды. Уақыт өте келе, бұл балаларда инсулинге тәуелді диабет және панкреатикалық жеткіліксіздік дамиды. Жақын толық панкреатоэктомиядан өткен балалардың 91%-ы 14 жасқа дейін инсулин қабылдауға мәжбүр болады. Гиперинсулинизммен ауыратын балалардағы нейробиологиялық және нейроәрекеттік проблемалардың жиілігі әртүрлі пациенттер тобында және елдерде 40-50%-ға жетеді. Сондықтан, балалық шақта, тіпті аурудан өскен немесе хирургиялық емдеуден өткен балаларда да нейробиологиялық бағалау жүргізілуі керек.

Эпидемиология

АИ жиілігі өзгермелі. Ол туысқандар арасында некелер жиі кездесетін адамдарда 1:2500-ден, басқа адамдарда 1:50,000-ға дейін ауытқиды. Бұл көрсеткіштер дәл болмауы мүмкін, себебі олар ауруханаға түскен АИ-мен ауырған балалардың шағын санына негізделген. Финляндияда бұл көрсеткіш 1:13,500 құрайды. АИ-дың уақытша түрлерінің жиілігі 1:7400 деп хабарланған. Дегенмен, перинаталды стресс тудырған гиперінсулинизм жиі кездеседі, сондықтан көрсеткіш одан да жоғары болуы мүмкін. Генетикалық АИ формалары бар науқастарда хирургиялық араласу жиірек қажет болса да, ауырлығы уақыт өте келе төмендейді, бұл кейбір дәрігерлерді октреотид және көмірсуларға бай тамақтандыру сияқты дәрілердің комбинациясы арқылы қалыпты қан глюкозасын сақтауға ынталандырады. Сол сияқты, калий арнасын құрайтын гендердегі (ABCC8/KCNJ11) өзгерістері бар кейбір балаларда аурудың ауырлығы азайған. ABCC8/KCNJ11 гендерінің бір данасының өзгеруі доминантты түрде мұраға берілуі мүмкін, яғни ауырған ата-анадан балаға. Мұндай балаларда ремиссия болуы мүмкін, бірақ ол әртүрлі болуы мүмкін. Бұл топтағы кейбір балалар мен ересектерде өмір бойында қандағы қант деңгейінің жоғарылауы және диабет дамуы мүмкін. Сол сияқты, HNF1A және HNF4A гендеріндегі өзгерістері бар адамдарда қандағы қант деңгейінің төмендеуінен жоғарылауына өтуі мүмкін. АИ-дың табиғи ағыны тек гипогликемия мәселесімен ғана шектелмейді. Ерте жастағы гипогликемияның маңызды салдары – мидың зақымдануы. Балалық шақтағы дамудың қалыптан қалуы 50%-ға дейін байқалуы мүмкін, әсіресе ауыр АИ-мен ауыратын балаларда. Ауыр АИ бар балаларда тамақтанумен байланысты қиындықтар жиірек кездеседі және ұзаққа созылуы мүмкін. АИ-дың табиғи ағыны емдеуге байланысты туындайтын қосымша әсерлердің пайда болуын және прогрессирлеуін қамтиды. Қысқа мерзімде диазоксид өмірге қауіпті өкпе гипертензиясын тудыруы мүмкін, бірақ бұл жағдайлар сирек кездеседі. Көбінесе диазоксид қабылдағандардың көпшілігінде денедегі шаш өсуі артық немесе бет пішінінде өзгерістер пайда болады. Ошақтық АИ формаларымен ауыратын және панкреаста шектеулі хирургиялық араласу жасаған балалар әдетте жазылып кетеді және қалдық панкреас проблемалары болмайды. Керісінше, кең ауқымды хирургия жасағандар, мысалы, субтоталь панкреатоэктомия жасағандар, балалық шақ немесе жасөспірім кезеңінде инсулин қажет болатын диабетке шалдығады. Панкреасқа жасалған операциядан кейін, олар көбінесе диабет пайда болғанша қандағы қант деңгейінің төмендеуі мен жоғарылауының арасында күйзеліске түседі. Мұндай жағдайлардағы адамдардың шамамен жартысына панкреатикалық ферменттерді қосымша қабылдау қажет болады.

Тарих

Туған гиперинсулинизм (ХИ) әртүрлі атаулармен белгілі болған; 1970 жылдары несидиобластоз және аралша клеткалық аденоматоз, 1980 жылдары бета-клеткалардың бұзылу синдромы немесе жетілмеу синдромы, ал 1990 жылдары нәрестелік тұрақты гиперинсулинемиялық гипогликемия (PHHI) деп аталды. Инсулинге байланысты симптомдық гипогликемия алғаш рет 1922 жылы инсулинмен емделген алғашқы диабет науқасының бірінде инсулиннің салдарынан туындаған гипогликемиядан шарлап, "қабырғаға шығу" арқылы анықталды. Балалардағы туған гиперинсулинизмнің алғашқы сипаттамасы 1954 жылы доктор Ирвин Маккуарри Американдық педиатриялық қоғамға жасаған президенттік сөзінде айтылды. Маккуарри бұл ауруды "нәрестелік идиопатиялық гипогликемия" деп атады және оның бірнеше науқасына гипогликемияны бақылау үшін панкреасының көп бөлігін алып тастау қажет болды. Маккуарри бұл аурудың генетикалық болуы мүмкін екенін болжады, өйткені кейбір науқастардың отбасында гипогликемия кездесетін; алайда, ол инсулиннің себеп емес деп жаңылысты, себебі науқастардың панкреасында инсулин өндіретін ісіктер табылған жоқ. Келесі жылы Кокрейн және әріптестері Торонтода идиопатиялық гипогликемияның кейбір жағдайларында, бірақ барлығында емес, ақуыз немесе белгілі бір аминқышқылдар, әсіресе лейцин гипогликемияны тудыруы мүмкін екенін хабарлады. ХИ кейде панкреастық тіндердің құрылымынан пайда болған инсулин жасушаларының көрінісіне байланысты "несидиобластоз" деп қате аталады. Алайда, несидиобластоз нәрестелік шақта панкреаның жиі кездесетін ерекшелігі екені анықталғаннан кейін бұл термин қолданудан шығарылды. Содан кейін глюкокиназа (GCK) және глутамат дегидрогеназа (GLUD1) мутациялары да ХИ-ді тудыратыны анықталды. Ең көп таралған ХИ гендеріне жүргізілетін жылдам генетикалық тестілеу стандартты диагностиканың бір бөлігіне айналды және хирургиялық жолмен жойылғанда емделетін ХИ-дің ошақтық түріне ұшыраған нәрестелерді анықтауға көмектеседі. 2003 жылы радиоактивті 18-фторлы DOPA ПЭТ сканерлері хирургтарға ошақтық ХИ ісіктерін табуға және оларды жоюға көмектесетіні көрсетілді.

Пациенттер тізілімі

Туа біткен гиперінсулинизмі бар адамдар HI Global Registry деп аталатын пациенттердің тіркеліміне қатыса алады. Өз тәжірибелері туралы сауалнаманы тіркелімге жіберу арқылы гиперінсулинизмі бар адамдар осы жағдайды зерттеуге көмектесе алады.