Индиялық классикалық әнші Шобха Гурту: «Тхумри патшайымы» өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Үнді классикалық әншісі

Шоба Гурту (1925–2004) – Хиндустани классикалық музыкасының жеңіл стиліндегі үнді әншісі. Ол таза классикалық стильде де шебер болғанымен, атақ-даңқ жеңіл классикалық музыка арқылы келді. Соңынан ол «Түмри патшайымы» деп танылды және толық дауысымен орындалған «Абхиная» өнерімен әйгірленді.

Түпнұсқасы мен жеке өмірі

Бханумати Широдкар 1925 жылы Белгаумда (қазіргі Карнатака штаты) дүниеге келген. Оның анасы Менекабай Широдкар кәсіби биші болған. Менекабай - Жайпур Атраули мектебінің ұлы шебері Устад Алладия Ханның "ғаяки" дәстүріндегі шәкірті. Ол кісіден Шоба өте ерте жасынан музыка сабағын алған. Шоба жақсы әулеттен шыққан кашмирлік брахман Вишванатх Гуртуға үйленді және Шоба Гурту деген есіммен танылды. Оның қайнағасы, Пандит Нараян Натх Гурту, полицияда жоғары лауазымды қызметкер, ғалым және бос уақытында ситарда ойнаған.

Мансап

Шобаның музыкалық білімі Кольхапурдағы Жайпур Атраули гарнаның негізін қалаушы Устад Алладия Ханның кіші ұлы, Устад Бүржі Ханнан басталды, сол кезде ол анасынан сабақ алып жатқан еді. Оның жастау кезінде талантты екенін байқағаннан кейін, Устад Бүржі Ханның отбасы оған бірден жақындық танытып, ол олармен көп уақыт өткізе бастады. Шобаның Жайпур Атраули гарнасымен байланысы одан әрі нығайды, ол Устад Алладия Ханның жүрегі туысы Устад Натан Ханнан сабақ алды. Бірақ ол Устад Гхаман Ханның жетекшілігімен шынайы өркендеді, ол олардың отбасымен Мумбайда тұруға келіп, анасына тхумри, дадра және басқа жартылай классикалық формаларды үйретті. Шоба Гурту тхумри, дадра, Кажри, Хори сияқты жартылай классикалық формаларда маманданған, әншілігіне таза классикалық үзінділерді оңай қосып, жаңа форма жасады және тхумри сияқты формалардың сиқырын қайта жаңғыртты, ол уақыт өте келе оның ең көрнекті өкілі болды. Оған әнші Бегум Ахтар және Устад Баде Гулам Али Хан үлкен әсер етті. Ол маратхи және хинди киносында да ән салған. Плейбек әнші ретінде ол алғаш рет Камаль Амрохидің "Пакиза" (1972) фильмінде, содан кейін "Фагун" (1973) фильмінде "Бедарди бан гае кои жао манао море сайяан" әнін орындады. Ол 1978 жылы шыққан "Майн Тулси Тере Аган Ки" фильміндегі "Сайян Рут Гей" әні үшін "Фильмфэр" сыйлығының үздік әйел әншісі номинациясына ие болды. Маратхи киносында ол "Саамна" және "Лал Мати" сияқты фильмдерге ән шырқады. 1979 жылы Үндістанның граммофон компаниясы (EMI) оның тұңғыш альбомын шығарды – "At Her Best Shobha Gurtu", ол классикалық жоғары деңгейдегі жазба саналады. Ол 19-шы ғасырда тамыр жайған Шығыс Уттар-Прадеш (Пурби Гайаки) музыкалық дәстүріндегі оның керемет вокалды жұмысын көрсетеді. Жылдар бойы ол бүкіл әлемді саяхаттап, концерттер берді, соның ішінде Нью-Йорк қаласындағы Карнеги залында музыкалық ұлы адамдармен және Пт. Біржу Махараджбен бірге өнер көрсетті. Мехди Хасанмен бірге жазған "Тарз" атты ғазалы кеңінен танылды. Ол жиі ұлы Трилок Гуртудың джаз альбомдарына дауысын берді. 2000 жылы ол Үндістан Республикасының 50 жылдығына арналған "Жана Гана Мана" бейневидеосында өнер көрсетті, онда ол Үндістанның басқа да жетекші классикалық әншілері мен музыканттарымен бірге Үндістанның ұлттық әнұранын "Жана Гана Мана" жырлады. 1987 жылы ол "Сангит-натак-академия" сыйлығын алды, содан кейін "Лата Мангешкар" сыйлығы, "Шаху Махарадж" сыйлығы және "Махараштра Гаурав" сыйлығымен марапатталды. 2002 жылы ол "Падма-Бушан" орденімен марапатталды. Хиндустани классикалық музыка жанрына бес онжылдық бойы патшалық еткен, тхумри патшайымы Шоба Гурту 2004 жылдың 27 қыркүйегінде қайтыс болды, ол екі ұлын қалдырды.

Though Shobha's formal music training began with 'Ustad Bhurji Khan', the youngest son of Ustad Alladiya Khan, the founder of the Jaipur Atrauli gharana in Kolhapur, from whom her mother was learning at the time, while she was still a younger girl, and seeing her talent, Ustad Bhurji Khan's family immediately took a liking of her, and she started spending long hours with them. Her ties with the Jaipur Atrauli gharana were to strengthen still, when she started learning from, Ustad Alladiya Khan's nephew Ustad Natthan Khan; though she really came into her own under the tutelage of Ustad Ghamman Khan, who came to stay with their family in Mumbai, to teach her mother thumri dadra and other semi classical forms. Shobha Gurtu specialised in semi classical forms such as thumri, dadra, Kajri, Hori etc., effortlessly adding pure classical passages into her singing, thus creating a new form, and reviving the magic of forms like Thumri, of which she became a greatest exponent in time. She was particularly influenced by singer Begum Akhtar and Ustad Bade Ghulam Ali Khan. She also performed music in Marathi and Hindi cinema. As a playback singer, she first worked in Kamaal Amrohi's film, Pakeezah (1972), followed by Phagun (1973), where she sang, 'Bedardi ban gaye koi jaao manaao more saiyyaan'. She earned a Filmfare nomination as Best Female Playback Singer for the song "Saiyyan Rooth Gaye" from the hit film Main Tulsi Tere Aangan Ki (1978). In Marathi cinema, she sang for films like Saamna and Lal Mati. In 1979, The Gramophone Company of India (EMI) released her first album At Her Best Shobha Gurtu, considered a high ranking classic recording displaying her dazzling vocal work in the eastern Uttar Pradesh (Purbi Gayaki) musical tradition rooted in the 19th century. Over the years, she travelled all over the world for concerts, including one at the Carnegie Hall, New York City, performing alongside musical greats and, Pt. Birju Maharaj. Her album of gazal "Tarz" along with Mehdi Hassan was popular. She often lent her voice to the collaborative jazz albums of her son Trilok Gurtu. In 2000, she featured in the Jana Gana Mana Video, which was released to mark the 50th year of the Indian Republic, where she sang the Indian National Anthem, Jana Gana Mana, along with other leading classical singers and musicians of India. In 1987, she received the Sangeet Natak Akademi Award, and was later awarded the Lata Mangeshkar Puraskar, Shahu Maharaj Puraskar and the Maharashtra Gaurav Puraskar. In 2002, she was awarded the Padma Bhushan. After reigning over Hindustani classical music genre, for five decades, as the Queen of Thumri, Shobha Gurtu died on 27 September 2004, and was survived by her two sons.