Кіріспе

Лондон, Англиядағы Темза өзенінің жағасындағы аймақ
бұрынғы Лондон Доклендс баскетбол командасы

Лондон Доклендс – Лондонның өзен жағасы және бұрынғы доктар аймағы. Ол ішкі шығыс және оңтүстік-шығыс Лондонда, Саутуарк, Тауэр-Хамлетс, Льюишам, Ньюхэм және Гринвич аудандарында орналасқан. Бұл доктар бұрын әлемдегі ең ірі порт болған Лондон портының бір бөлігі болды. Доктар жабылғаннан кейін 1980 жылдары аймақ құлдырап, кедейлікке ұшырады. Доклендсті жаңарту сол онжылдықта басталды; ол негізінен коммерциялық және тұрғын үйлер салуға арналды. "Лондон Доклендс" атауы алғаш рет 1971 жылы қайта құру жоспарлары туралы үкіметтік есепте қолданылды және содан бері кеңінен қабылданып келеді. Жаңарту байлыққа әкелді, бірақ сонымен қатар аймақтағы жаңа және ескі қауымдар арасында кейбір шиеленістер тудырды.

Құру

Рим және орта ғасырлар дәуірінде Темза өзеніне келген кемелер қазіргі Лондон қаласының немесе Саутворк ауданындағы шағын кемежайларға тоқтаған. Бұл аймақ «Лондон тобы» деп белгілі болған. Алайда, олар ауа райынан қорғамады, ұрыларға осал болды және кемежайда орын жетіспеушілігінен қиналды. Ротерхиттегі Хоуленд үлкен док (1696 жылы салынған, кейін Суррей коммерциялық доктарының ядросын құрады) осы мәселелерді шешу үшін, 120 ірі кемеге арналған кең, қауіпсіз және қорғалған тұрақпен қамтамасыз ету мақсатында салынды. Бұл үлкен коммерциялық сәттілікке жетті және грузин және Виктория дәуірлерінде кеңейтудің екі кезеңін қамтамасыз етті. Грузин дәуіріндегі алғашқы док – Батыс Үндістан (1802 жылы ашылды), одан кейін Лондон (1805), Шығыс Үндістан (1805), Суррей (1807), Регент каналы док (1820), Сент-Кетарин (1828) және Батыс Үндістан Оңтүстік (1829) доктары салынды. Виктория дәуіріндегі доктар көбінесе шығысқа қарай салынды, олардың ішінде Корольдік Виктория (1855), Миллволл (1868) және Корольдік Альберт (1880) доктары бар. Король Георг V док (1921) кейіннен салынды.

Даму

Кемежайларда негізгі үш түрлі кемежай болған. Кемелерді тікелей суға түсіріп, жүк тиеу-түсіру жұмыстарын жүргізетін жайлар – ашық кемежайлар. Құрғақ доктар бұлардан әлдеқайда кішідірек болғандықтан, жеке кемелерді жөндеуге пайдаланылған. Кемелер өзен жағалауындағы кеме жасаушылық шаруашылықтарында салынатын. Сонымен қатар, өзен бойында көптеген қоймалар, айлақтар, жағалау қондырғылары және дельфиндер (кемелерді бекіту нүктелері) орналасқан. Әртүрлі кемежайлар әртүрлі тауар түрлеріне маманданған. Мысалы, Суррей доктары ағашпен айналысса, Миллволл астық, ал Сент-Кетарина жүн, қант және резеңке тауарын қабылдаған. Кемежайларда көптеген жұмысшылар жұмыс істеген, олардың көп бөлігі – жүк тасушылар (кішкентай баржаларда, «лайтерлерде» кемелер мен құрлық арасында жүк тасыған) және жағалаудағы жұмысшылар, олар жүктерді құрлыққа жеткен соң өңдеген. Кейбір жұмысшылар жоғары білікті болған: жүк тасушылардың өздерінің ливре компаниясы немесе гильдиясы болған, ал ағаш тасушылар (ағаш жүктейтін жұмысшылар) акробатикалық шеберліктерімен әйгілі болған. Көпшілігі білікті емес, уақытша жұмысшылар ретінде жұмыс істеген. Олар әр таңертең белгілі бір орындарда, мысалы, пабтарда жиналатын, онда шеберлер оларды көбінесе кездейсоқ таңдап алатын. Осы жұмысшылар үшін, қандай да бір күні жұмыс табу – нағыз лотереяға айналған. Мұндай тәртіп 1965 жылға дейін сақталған, бірақ 1947 жылы Ұлттық доктық еңбек схемасы құрылғаннан кейін біршама реттелген. Басты кемежай аймақтары бастапқыда тегіс, батпақты жерлер болған, көбінесе егін шаруашылығына жарамсыз және сирек қоныстанған. Кемежайлар құрылғаннан кейін, кемежай жұмысшылары өзіндік мәдениеттері мен жаргондары бар, тығыз байланысты жергілікті қауымдастықтар құрған. Лондонның басқа аймақтарымен байланыс нашар болғандықтан, олар біршама оқшау дамыған. Мысалы, Ит аралына тек екі айналмалы көпір арқылы ғана баруға болыпты. Жергілікті халықтың сезімі соншалықты күшті болғандықтан, жергілікті қоғамдық белсенді Тед Джонс және оның жақтастары мемлекет тарапынан әлеуметтік қолдаудың жетіспеуіне наразылық білдіріп, аймақтың тәуелсіздігін жариялаған, Джонсты сайланған басшы ретінде «Арал кеңесін» құрған және екі кіру жолын жапқан.

20 ғасыр

Алғашында кемежайлар бірнеше бәсекелес жеке компаниялармен салынып, басқарылды. 1909 жылдан бастап оларды Лондон портының басқармасы (PLA) басқарды, ол компанияларды біріктіріп, кемежайларды тиімдірек ету және еңбек қатынастарын жақсартуға тырысты. PLA 1921 жылы соңғы докты, Король Георг V догын, сондай-ақ Тилбери доктарын үлкендей кеңейтті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі неміс бомбалауы кемежайларға зор зиян келтірді, бір түні Суррей доктарында 380 000 тонна ағаш жойылды. Дегенмен, соғыстан кейінгі жаңарудан кейін олар 1950 жылдары қайта өркендеуді бастан кешірді. Соңы шамамен 1960-1970 жылдары күйзеліске ұшырады, кезде тасымалдау индустриясы жаңадан ойлап табылған контейнерлік жүк тасымалдау жүйесін қабылдады. Лондонның кемежайлары контейнерлеуге қажетті әлдеқайда ірі кемелерді қабылдай алмады, сондықтан тасымалдау индустриясы Тилбери және Феликсстоу сияқты терең су порттарына көшті. 1960 мен 1980 жылдар аралығында Лондонның барлық кемежайлары жабылды, Шығыс Лондонда шамамен сегіз шаршы миль (21 км²) аумақ тасталып қалды.

Қайта дамыту

Кемежайларды қайта дамыту жұмыстары олар жабылғаннан кейін-ақ басталды, бірақ көптеген жоспарлар эскиздерден аса алмай, толыққанды қайта дамыту үшін тағы бір он жыл уақыт кетті. Жағдайды одан әрі қиындатқан нәрсе – көптеген жер иелерінің болуы: PLA, Үлкен Лондон Кеңесі (GLC), «Британдық газ» корпорациясы, бес аудандық кеңес, «Британдық темір жолы» және Орталық электр энергиясын өндіру кеңесі. Бұл мәселені шешу мақсатында 1981 жылы Қоршаған орта жөніндегі мемлекеттік хатшы Майкл Хесселтин Лондондық кемежайларды дамыту корпорациясын (LDDC) құрды. Бұл – орталық үкімет тағайындаған және қаржылаған, Доклендтердегі жерді сатып алу және иеліктен шығару бойынша кең өкілеттіктерге ие заңды орган (кванго) болды. Ол сонымен қатар аймақтың даму жоспарын жасауға жауапты болды. 1982 жылы жасалған тағы бір маңызды мемлекеттік қадам – кәсіпкерлік аймақты белгілеу болды. Бұл аймақтағы бизнес субъектілері мүліктік салықтан босатылып, жоспарлау процесін жеңілдету және капиталдық салымдарды ескеру сияқты қосымша жеңілдіктерге ие болды. Бұл Доклендке инвестиция салуды едәуір тартымдырақ ететін жағдай жасады және аймақта жылжымайтын мүлік нарығының өркендеуіне ықпал етті. LDDC-нің қызметі әртүрлі пікірлерге бөлінді; оны элиталық тұрғын үйлерді қолдауға және қолжетімді баспананы ескермеуге айыптады, сондай-ақ жергілікті тұрғындармен қарым-қатынасы нашар болды, олар өздерінің қажеттіліктеріне назар берілмейді деп санайтын. Дегенмен, LDDC аймақтағы айтарлықтай өзгерістердің орталық тұлғасы болды, бірақ оқиғалардың барысын қаншалықты бақылағаны күмәнді. 1998 жылы Докленд аймағының басқаруы тиісті жергілікті билік органдарына қайтарылғаннан кейін ол таратылды. 1980 және 1990 жылдары LDDC басқарған ауқымды даму бағдарламасы Доклендтің кең аумағын тұрғын үйлермен, коммерциялық және жеңіл өнеркәсіптік ғимараттармен құрастырылған аймаққа айналдырды. Бұл күш-жігердің ең айқын символы – сол кездегі Ұлыбританиядағы ең биік ғимаратты бой көтерген және Лондонның екінші бизнес орталығын (CBD) құрған амбициялы «Канари-Уорф» жобасы болды. Алайда, LDDC осы деңгейдегі дамуды болжамағанын көрсететін ешқандай дәлел жоқ; «Канари-Уорф» жобасы ұсынылған кезде жақын орналасқан «Херон-Кейс» жақын жердегі кеңселердің төмен тығыздығымен дамыған еді, ал «Канари-Уорф» аймағында да ұқсас даму жүріп жатқан, оның ең танымал нысаны – «Лаймхаус Студиосы» болды. «Канари-Уорф» да қиындықтарсыз өтті деуге болады; 1990 жылдардың басындағы жылжымайтын мүлік нарығының құлдырауы дамуды бірнеше жылға тоқтатты. Күрылыс салушылар өздері сата немесе жалға бере алмайтын мүлікпен қиын жағдайға түсті.

Көлік

Доклендтерде тарихи тұрғыдан көлік байланыстары нашар болған. Бұл мәселе LDDC-мен Docklands Light Railway (DLR) құрылысы арқылы шешілді, ол Доклендсті қаламен байланыстырды. Жобаның иесі Transport for London мәлімдемесіне сәйкес, бұл жоба өте төмен құнмен жасалған, алғашқы кезеңінде бар болғаны 77 миллион фунт стерлинг жұмсалған, себебі жобаның көп бөлігінде пайдаланылмаған теміржол инфрақұрылымы мен қараусыз қалған жерлер қайта қолданылды. LDDC бастапқыда толық Лондон метро желісін сұраған, бірақ үкімет оны қаржыландырудан бас тартқан. LDDC сондай-ақ Limehouse Link туннелін салды, ол Иттер аралын A1203 тас жолымен байланыстыратын кесіліп, жабылып салынған туннель. Оның құрылысы километріне 150 миллион фунт стерлингтен асып, ең қымбат жол участаларының біріне айналды. LDDC 1987 жылғы қазан айында Корольдік доктардың бағанында ашылған Лондон Сити әуежайының (IATA әуежай коды LCY) дамуына да үлес қосты. 1999 жылы Лондон метросының Jubilee желісі шығысқа қарай ұзартылды; қазір ол Канада Уотер станциясындағы Ротерхит/Суррей Кэйс, Канар Уорф станциясындағы Иттер аралы, Солтүстік Гринвич станциясындағы Гринвич және жақын орналасқан Канинг Таун станциясындағы Корольдік доктарға қызмет көрсетеді. 1994 жылы Бектон тармағы ашылғанда DLR ұзартылды. Иттер аралы тармағы оңтүстікке қарай одан әрі ұзартылды және 1999 жылы Гринвич қаласының орталығына, соның ішінде Cutty Sark мұражайына, Дептфордка және соңында Левишемге қызмет көрсетуді бастады. 2005 жылы DLR-дың Canning Town-нан солтүстік Лондон желісінің бұрынғы шығыс терминалына дейінгі жаңа тармағы ашылды, соның ішінде Лондон Сити әуежайындағы станция да бар. 2009 жылы ол Woolwich Arsenal-ға дейін ұзартылды.

Тарих

Бірнеше Лондон автобус маршруттарының нөмірлері Доклендтер аймағы үшін "D" әрпімен басталады; барлығы Лондон автобус желісінің бір бөлігі ретінде Темза өзенінің солтүстік жағалауымен қатынайды және DLR желісіне қосымша автобустар болып табылады. "D" желісі Доклендтерді қайта жаңартудың бастапқы кезеңдерінде құрылған; ол бастапқыда көбірек маршруттарды қамтыды, бірақ Шығыс Лондонда көлік инфрақұрылымы жылдам дамығандықтан, "D" маршруттарының қажеттілігі азайды. Бүгінде олардың саны төртке дейін қысқарды, олар негізінен Тауэр-Хамлетс аймағында және шамалы бөлігі Ньюэм мен Хакниге дейін созылады. Stagecoach London компаниясы D6, D7 және D8 маршруттарын, ал Blue Triangle компаниясы D3 маршрутын пайдаланады.

21 ғасыр

Соңғы 30 жылда Доклендтердегі халық саны екі еседен астамға өсті, ал аймақ маңызды бизнес орталығына айналды. Канар Уорф Еуропадағы ең ірі аспан қыртыстарын біріктіретін орталықтардың бірі және Лондон қаласының қаржылық қызметтер ауданының кеңейтілген бөлігі ретінде қалыптасты. Көптеген ескі кемежайлар мен қоймалар бұзылса да, кейбіреулері қалпына келтіріліп, пәтерлерге айналдырылды. Көптеген кемежайлар сақталып, қазір қайық тұрақтынатын жерлер немесе су спорты орталықтары ретінде пайдаланылады; бірақ Surrey Commercial Docks көбінесе толып қалған. Ірі кемелер әлі де ескі кемежайларға келіп тұрады, алайда барлық тауарлық трафик өзен бойымен шығысқа қарай жылжыды. Доклендтердің қайта жандануы айналасындағы тоқыраған аймақтарға елеулі әсер етті. Гринвич пен Дептфорд кең ауқымды қайта құрылымдалуда, негізінен жақсартылған көлік байланыстары оларды жолаушылар үшін тартымдырақ еткендіктен. Дегенмен, Доклендтердің қайта құрылысының кейбір аспектілері жағымсыз болды. Мүліктің үлкен өсімі және одан туындаған бағаның өсуі жаңа келгендер мен ескі Доклендтер қауымдастығы арасында шиеленіс тудырды, олар ығысып қалғанына шағымданып бақты. Бұл сондай-ақ Ұлыбританиядағы ең айқын теңсіздіктердің бірін көрсетті: салтанатты тұрғын үйлер, тоқыраған қоғамдық тұрғын үйлермен қатар салынған. Доклендтер Маргарет Тэтчердің Британиясының символы болғандықтан, террористердің назарына ілікті. 1992 жылы Канар Уорфты бомбалауға жасалған сәтсіз талпырыстан кейін, 1996 жылдың 9 ақпанында Оңтүстік Кейде үлкен IRA бомбасы жарылды. Жарылыстан екі адам қаза тауып, қырық адам жарақат алды және шамамен 150 миллион фунт стерлингтік зиян келтірілді. Бұл бомбалау IRA-ның уақытша бейбітшілігін тоқтатты. Джеймс МакАрдл 25 жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ 2000 жылы Ұлы жұма келісімінің шарттарына және Елизавета II ресми қол қойған патшалық кешірімге сәйкес босатылды. Аймақтағы жаңарудың тағы бір белгісі ретінде Доклендтерде өз симфониялық оркестрі, Docklands Sinfonia бар; ол 2009 жылдың қаңтарында құрылып, Сент-Энн Лаймхауста орналасқан.

Экономика

The Independent баспа тобының кеңселері бір кезде Доклендтерде орналасқан. 2008 жылы Independent News & Media The Independent кеңсесін Кенсингтондағы Нортклифф үйіне көшіретінін хабарлады. 1990 жылы операторлық бейтарап Telehouse кампусы ашылғаннан бері Лондонның Доклендс әлемдегі жетекші жаһандық интернет орталықтарының біріне айналды, ол LINX интернет трафигінің көп бөлігін қамтиды және 73 000 шаршы метрден астам аумақты құрайды. 2016 жылдың тамызында Telehouse Europe 177 миллион долларлық 24 000 шаршы метрлік North Two деректер орталығын ашты, ол Ұлыбританиядағы кампуста 132 кВ желілік подстанциясына ие болған жалғыз деректер орталығы атанды, ол тікелей Ұлттық желіге қосылып, қуат берудегі шығындарды азайтып, қуат тығыздығы мен қызметтің үздіріліссіздігін арттырды.