Кіріспе

Кемеде жұмыс жүргізу үшін бассейн құрғатылды.

Құрғақ док (кейде құрғақ док немесе құрғақ док) – жүкті суға түсіру үшін суға толтырылатын, содан кейін жүктің құрғақ платформаға орналасуы үшін құрғатылатын тар бассейн немесе ыдыс. Құрғақ доктар кемелерді, қайықтарды және басқа да су көліктерін салуға, күтіп ұстауға және жөндеуге пайдаланылады.

Қытай

Қытайда құрғақ доктарды қолдану кем дегенде 10 ғасырға дейін жетеді. 1088 жылы Сунь династиясының ғалымы және мемлекет қайраткері Шэнь Куо (1031–1095) өзінің "Түс көлдегі эсселерінде" былай деп жазды:

Династияның басында (шамамен +965) екі Че провинциясы (қазіргі Чжэцзян және оңтүстік Цзянсу) (таққа) әрқайсысы 200 футтан асатын екі айдаһар кемесін сыйлады. Кемелердің жоғарғы бөлігінде бірнеше палубалар мен сарай сияқты кабиналар мен залдар болды, онда тексеру сапарларына дайын тақтар мен төсектер орналасқан еді. Көп жылдар өткен соң кемелердің қабықтары тозығы жетіп, жөндеуді қажет етті, бірақ олар суда жүзіп тұрғанда жөндеу мүмкін емес еді. Сондықтан Хси Нин билеу кезеңінде (+1068–+1077) сарай шенеунігі Хуан Хуай Хсин жоспар ұсынды. Чинмин көлінің солтүстік жағында айдаһар кемелерін қабылдай алатын үлкен ойыс қазылды, оның ішінде бағаналарға тірелген ауыр көлденең қабырғалар орнатылды. Содан кейін (жарық жасалды), ойыс тез сумен толтырылды, содан кейін кемелер қабырғалардың үстінен буксирленді. (Жарық жабылып) су дөңгелектер арқылы сығырылып шығарылды, нәтижесінде кемелер ауада қалды. Жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін су қайтадан жіберілді, сонда кемелер қайтадан жүзіп, доктан шыға алды. Соңында қабырғалар мен бағаналар алынып тасталды, ал бүкіл ойыс кемелерді ауа-райынан қорғайтын және залалдың алдын алатын үлкен шатырмен жабылды.

Грек-рим әлемі

Грек авторы Афиней Наукраттық (V 204c d) Птолемей IV Филопатордың (б.з.д. 221–204 жж.) тұсында Птолемейлік Египетте құрғақ док болған болуы мүмкін екенін хабарлайды, бұл Тессараконтер ескек кемесін теңізге түсірген кезде болған. Алайда, Гудчайлд пен Форбстың жақындағы зерттеулері оның бар екенін растамайды. Бірақ содан кейін финикиялық оны іске қосудың жаңа тәсілін ойлап тапты (Тессараконтер), кеменің ұзындығына тең траншея қазып, оны портының жанына қазыды. Ол қазған жерде бес құлаш тереңдікте берік тастан тіректер орнатты, ал олардың үстіне кеменің еніне дейін көлденең қабырғалар тіреп қойды, қабырғалардың арасы төрт құлаш болды. Содан кейін ол теңізден канал жасап, қазылған кеңістікті сумен толтырды, соның арқасында кемені қолда бар адамдардың көмегімен оңай шығарды. Кейін бастапқыда жасалған кіреберісті жауып, суды механикалық құралдармен (органойс) төгіп тастады, сонда кеме аталған қабырғалардың үстінде қауіпсіз тұрды. Мұндай кемеге арналған док шамамен 750 000 галлон су сыйымдылығына ие болуы мүмкін екені есептелді.

Қайта өрлеу дәуірі Еуропасы

XV ғасырдан бұрын, су сызығының астындағы корпусқа күтім қажет болғанда, кемені қисайту тәсілі қолданылды: толқын жоғары шақта кеме қатты құмды жағажайға жүзіп келді және толқын басылғанда бір жағына қалып қоятын. 1434 жылғы мәліметтерде Саутгемптон маңындағы жұмсақ сазды түбі бар жердің Grace Dieu соғыс кемесі үшін қалай таңдалғаны айтылады, соның арқасында корпус төменгі толқында тік күйде тұратын. Содан кейін кеменің айналасына ағаш, бұта және саз балшықтан қабырға салынды. Еуропадағы алғашқы және әлі күнге дейін қолданылып келе жатқан ең көне құрғақ док 1495 жылы Англияның Генри VII Портсмут қаласындағы HMNB-де салынды. Бұл ағашпен қапталған қазба, теңізге қарайғы жағы уақытша тас және саз балшығымен жабылған, кеме өткізу үшін оны қолмен қазу қажет болды (әдетте 29 күнге созылатын операция, толқындарға сәйкес күні-түні жұмыс істеуді талап етті). Суды шығару үшін, мүмкін, аттармен қозғалатын қамыр тізбегі бар сорғы қолданылды. Бұл құрғақ докта қазіргі уақытта Бірінші дүниежүзілік соғыс мониторы HMS M33 орналасқан. Жүзуші док туралы ең алғашқы сипаттама, мүмкін, 1560 жылы Венецияда басылған шағын итальяндық кітапта кездеседі, ол Descrittione dell'artifitiosa machina деп аталады. Кітапшада белгісіз автор жағаға тірелген кемені құтқарудың жаңа әдісін қолдануға рұқсат сұрайды, содан кейін өзінің тәсілін сипаттап, суретін береді. Суретте кеменің екі жағынан екі үлкен жүзуші тіреуіш орналасқан, кеме үстінен шатыр құрайды. Кеме жоғарғы құрылысына бекітілген бірнеше арқанмен тік күйінде тартылады.

Қазіргі заман

Сент-Назаирдің Chantiers de l'Atlantique әлемдегі ең ірі кеме құрылыс доктарының біріне ие: Португалияның Алмада қаласындағы Альфредо да Силва құрғақ док 2000 жылы жабылды. Ең үлкен жабық құрғақ док Германияның Папенбург қаласындағы Meyer Werft кеме жасау кешенінде орналасқан, оның ұзындығы 504 метр, ені 125 метр және биіктігі 75 метр. Солтүстік Ирландияның Белфаст қаласындағы Harland and Wolff ауыр өнеркәсіп орнында үлкен құрғақ док бар. Ондағы алып көтергіш крандар Библиялық Самсон мен Голиат есімдерімен аталады. Newport News Shipbuilding кеме құрылыс орнындағы 12-ші құрғақ док – АҚШ-тағы ең үлкен құрғақ док. Солтүстік Америкадағы ең үлкен жүзбелі док "The Vigorous" деп аталады. Оны Vigor Industries компаниясы Портленд, Орегон штатында, Уиламет өзені бойындағы Swan Island өнеркәсіптік аймағында пайдаланады.

Жазу

Гравировкалық док – құрғақ доктың дәстүрлі түрі. Бұл әдетте топырақтан жасалған қоршаулар мен бетоннан тұратын, қақпалармен немесе кассионмен жабылатын тар ойыс. Кеме қақпалары ашық тұрғанда суға енгізіледі, содан кейін қақпалар жабылады және су сорғыланып, кеме блоктардың үстінде қалады. Кеменің «доктік жоспарына» сәйкес, келістік блоктары мен түбілік блоктары доктың еденіне орналастырылады. Құрғақ доктарды көбінесе «гравировкалау» үшін пайдаланады, яғни кемелердің корпустарын тазалау, балдырша мен тотты алып тастау және қайта бояу үшін. Кемеде әлі де су бар кезде, оны маневрлеу үшін су астындағы жүзушілер кеменің орнын дұрыстауға көмектесе алады. Кеме салмағы блоктарға түскенде зақымданудан сақтау үшін тірек блоктарының конструкциялық элементтерге сәйкес келуі өте маңызды. Кейбір су астына қарсы күрес кемелерінде корпустың астынан сонар дөңгелектері шығып тұрады, сондықтан корпусты құрғақ доктың түбінен бірнеше метр биіктеп ұстау қажет. Қалған суды сорғылағаннан кейін кемені тексеруге немесе жөндеуге болады. Кемедегі жұмыс аяқталған соң, қақпалар ашылып, су кіргізіледі және кеме абайсызда қайтадан суға шығарылады. Қазіргі заманғы гравировкалық доктар көбінесе тікбұрышты болып келеді, бұл жаңа, тікбұрышты кемелерді қабылдауға мүмкіндік береді, ал ескі құрғақ доктар көбінесе онда орналастырылатын кемелердің пішініне ұқсайды. Мұндай пішін тиімді болды, өйткені мұндай докты салу оңай болды, кемелерді тіреу оңай болды және аз су сорғылау қажет болды. Әскери-теңіз кемелерін салуға арналған құрғақ доктар кейде шпиондық спутниктердің док пен ондағы кемелерді суретке түсіруіне жол бермеу үшін төбесімен жабылады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер өздерінің су асты кемелерін одақтастардың әуе шабуылынан қорғау үшін нығайтылған құрғақ доктарды пайдаланды. Жабық құрғақ доктардың артықшылығы – кез келген ауа райында жұмыс істеуге болады; бұл қазіргі кеме құрылыс орындарында, әсіресе круиздік кемелер сияқты күрделі және құнды кемелерді салу үшін жиі қолданылады, себебі кез келген кешігу қымбатқа түсуі мүмкін.

Жүгіретін

Жүзбелі құрғақ док – кемелерді құрғақ докқа қоюға арналған понтонның бір түрі, иілгіш су басу камераларымен және U тәрізді қимасымен жабдықталған. Қабырғалары док едені немесе палубасы су бетінен төмен болғанда тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Клапандар ашылғанда камералар сумен толады, нәтижесінде құрғақ док суға төмендейді. Палуба су астына еніп, кемені ішкі жағына жылжытуға мүмкіндік береді. Камералардан су сорғанда құрғақ док көтеріледі және кеме палубаның көтерілуімен судан шығарылады, бұл кеме корпусында жұмыс жүргізуге мүмкіндік береді. Ірі жүзбелі құрғақ док бірнеше тікбұрышты бөлімдерден тұрады. Бұл бөлімдер әртүрлі ұзындықтағы кемелерді қабылдау үшін біріктіріледі, ал бөлімдердің өздері әртүрлі өлшемдерде болуы мүмкін. Әр бөлімде балласты босату және қажетті қызметтерді көрсетуге арналған жабдықтар бар, ал мұңдық бөлімін қосу құрғақ докты құрастырғаннан кейін сүйреуді жеңілдетеді. Шағын қайықтар үшін жүзбелі құрғақ доктар бір бөліктен құрастырылуы немесе ескі баржадан қайта жабдықталуы мүмкін, оларға мұңдық және рульдік механизмдері қоса берілуі мүмкін. Кеме жасаушы зауыттар жүзбелі құрғақ доктарды кемелерді құрғақ докқа қоюдың бір әдісі ретінде пайдаланады. Жүзбелі құрғақ доктар, әсіресе Бермуда аралдарындағы Корольдік теңіз доктары сияқты, тесікті жердің кәдімгі құрғақ доктарды пайдалануға кедергі келтіретін жерлерде маңызды. Жүзбелі құрғақ доктардың тағы бір артықшылығы – оларды қажетті жерге жылжытуға және қолданылған күйде сатуға болады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Әскери-теңіз күштері алыс аймақтарда техникалық қызмет көрсету үшін осындай қосымша жүзбелі құрғақ доктарды кеңінен пайдаланды. Мысалдардың екеуі – 1000 футтық AFDB 1 және 850 футтық AFDB 3. Соңғысы, Гуамда қолданылған Advance Base Sectional Dock, Вирджиния штатының Норфолк қаласының жанында сақталып, ақырында Мэн штатының Портлендіне сүйреліп, Bath Iron Works жөндеу кешенінің бөлігі болды. Жүзбелі құрғақ доктардың кемшілігі – жоспарланбаған суға батулар мен конструкциялық емес суға түсулер болуы мүмкін, мысалы 2018 жылы Ресейдің ПД 50 догында болған жағдай. "Hughes Mining Barge" немесе HMB 1 – Glomar Explorer кемесінің астындағы механикалық көтергіш құрылғыны құпия түрде жеткізуді қолдау үшін және Sea Shadow жасырын кемесін әзірлеу үшін суға батыруға болатын жабық жүзбелі құрғақ док. 1854 жылы Нью-Йоркте салынған "Ұлы теңгерім догы" іске қосылған кезде әлемдегі ең үлкен жүзбелі құрғақ док болды. Оның ұзындығы 99 метр, ал көтергіштік қабілеті 8000 тоннаға жететін, сол заманғы ең ірі кемелерді қабылдауға мүмкіндік берді.

Басқа қолданыстар

Кейбір құрғақ доктар көпірлер, бөгеттер және басқа да ірі құрылыстарды салу кезінде пайдаланылады. Мысалы, Неелтье Янс жасанды аралындағы құрғақ док Нидерландыдағы Остершельдекеринг бөгетін салу үшін қолданылды, ол 65 бетон бағанадан тұрады және әр бағананың салмағы 18 000 тоннаны құрайды. Бағаналар құрғақ докта жасалып, теңіз түбіне сүйретілді. Құрғақ док су астына батырылатын түтікше тоннельдерінің элементтерін алдын ала дайындау үшін де қолданылуы мүмкін, Бостонның Silver Line жобасында жасалғандай.