Кіріспе

Христиандық литургиялық ән айту – жалпы түсінік

Градуал (graduale немесе responsorium graduale) – литургиялық христиандық құлшылықтағы белгілі бір ән немесе гимн. Ол католиктік миссада, лютерандық құдай қызметінде, англикандық қызметте және басқа да дәстүрлерде қолданылады. Оның атауы латын тіліндегі "gradus" (мағынасы – "басқыш") сөзінен шыққан, себебі бұрын ол амбо немесе алтардың басқышында орындалған. Әдетте, ол кітаптан оқылғаннан кейін орындалады. Триденттік миссада ол хат оқылғаннан немесе айтылғаннан кейін және "Аллилуйя" алдында, немесе тәубе кезеңінде трактат алдында орындалады. Пауыл VI миссасында градуал әдетте жауапты псалммен алмастырылады. Градуал Пауыл VI миссасында опция болып қала берсе де, монастырьдан тыс жерлерде оны қолдану өте сирек. Градуал – миссаның өздік бөлігінің бір бөлігі. "Градуал" термині миссаның барлық музыкалық бөлімдерін жинаған кітапты да білдіруі мүмкін. Римдік ритуал үшін ресми кітап – "Римдік Градуал" (Graduale Romanum). Басқа кітаптардың ішінде Доминикан Градуалы бар.

Тарих

Бара-бара, Аллилуйя және Трактат сияқты, бұл Мессаның жауапты әндерінің бірі. Жауапты әндер ерте христиан дәстүрінен туындаған, псалм жолдары арасында хорлық қайырмаларды (жауаптарды) ән салудан пайда болған. Католик энциклопедиясына сәйкес, бұл (және оған байланысты Аллилуйя немесе Трактат) – Мессаның ең ежелгі әндері, және Интроит, Оферторий және Коммунионнан өзгеше, тарихи түрде процессия сияқты басқа діни амалдарға сүйемелдемейтін жалғыз ән. Шамамен бесінші ғасырға дейін, оған толық псалм ән салу кіретін. Олар psalmus responsorius нысанында орындалған, яғни, бүкіл мәтінді осы мақсатқа арналған оқырман әндейтін. Папа Григорий I-ге дейінгі кезеңде, Римдегі диякондарға осы псалмдарды орындау құқығы болды, бірақ ол 595 жылы осы құқықты жойды. Жұрт әр жолға немесе тармаққа ықылас білдіріп жауап қайыратын. Бұл, көне синагог дәстүріне қатысты, тіпті кейбір Псалмдардың құрылымында да көрінеді (мысалы, 136|135). Бастапқыда, әр оқудан кейін псалм орындалған, ал бесінші ғасырда олардың үш түрі болған (Пайғамбарлар, Хабар және Ізгі хабар). Кейіннен Ескі өсиет оқуы тоқтатылғанда, қалған екі псалм Бара-бара және Аллилуйя болып бірінен кейін бірі орындалды, 1970 жылғы Миссаль жексенбі және мереке күндеріндегі үш оқуды қалпына келтіргенге дейін. Қазіргі Бара-бара әрқашан екі псалм жолынан тұрады, көбінесе (бірақ әрқашан емес) бір псалмнан алынған. Кейбір Бара-баралар Псалмдардан басқа кітаптардан да мәтін алады (мысалы, Таза тұспақ мейрамына арналған жол Юдит кітабынан алынған) немесе тіпті діни емес жолдарды да қолданады (мысалы, Реквиемдегі алғашқы жол). Бара-бараның осылай аталуының себебі, оның алтарь сатысында (латынша: gradus) орындалғандығы, немесе диаконның Ізгі хабарды оқу немесе ән салу үшін амбо сатыларына көтерілуі болуы мүмкін. Алайда, ерте дереккөздер gradale ("сатылы" немесе "ерекшеленген") нысанын қолданады, ал Alia Musica (шамамен 900 жыл) Интроит үшін antiphona gradalis терминін қолданады.

Литургиялық қолдану

Хат оқылғаннан кейін "Градиал" орындалуға тиіс. Ол әдетте "Аллелуия" немесе "Тракт"пен жалғасады, бірақ Ұзақ Ораза сияқты қалыптыдан көп оқылымдар бар жағдайларда, олар басқа оқылымдармен бөлінеді, немесе егер үш оқылымнан көп болса, әр оқылымды бөлу үшін бірнеше "Градиал" және соңында "Тракт" орындалады. Пасха уақытында "Градиал" әдетте жіберіліп, оның орнына екінші "Аллелуия" орындалады, бірақ Пасха октавасынан басқа. Рим ритуалының қазіргі кездегі қарапайым түрінде, "Жауапты Забур" әдетте "Градиал"дың орнын басады және бірінші оқылымнан кейін орындалады, бірақ оны "Градиал"мен алмастыруға болады. Триденттік миссада, дін қызметшісі өзі "Градиалды" "Аллелуиямен", "Трактпен" немесе "Тізбемен" бірден оқиды, тіпті хор оны орындағанның өзінде, және оны сол жерде орындайды. Хор ішінде оның бөліктерін бөлуге ереже жоқ. Барлық әндерді бүкіл хор бірге орындауы мүмкін, бірақ мәтіндерді бөліп, кейбір бөліктерін бір немесе екі кантор орындауы жиі кездеседі. Көбінесе канторлар "Градиал"дың алғашқы сөздерін (хор кітаптарындағы жұлдызшаға дейін) орындайды, хор жалғастырады, ал канторлар өлеңді орындайды. Әдетте, ол қарапайым әнмен орындалады. Басқа шіркеулер мен діни рәсімдерде, бұрынғыда оқылымдар арасында орындалған Забур үзінділерінің қалдықтары Римдік "Градиалға" сәйкес келеді. Олардың орналасуы мен құрылымы оқылымдардың санына байланысты. Византиялық ритуалында хат оқыған адам алдымен "Дәуіт Забурын", содан кейін "Апостол Прокеменонын" орындайды, екеуі де Забурдың қысқа үзінділері. Армян ритуалы үш оқылымның ескі құрылымын сақтап, әрқайсысының арасында "Сагмос Яшу" (тамақ уақытындағы Забур) және "Меседи" (мезодион) деп аталатын үзінділерді қамтиды, бұл да Забурдың бір немесе екі тармағы. Несториандар хаттан кейін үш Забур тармағын үш "Аллелуиямен" (осы топ "Зумары" деп аталады) қолданады. Қазіргі Амвросиан ритуалы кейде хаттан бұрын пайғамбарлықты қамтиды, онда "Псаллемус" орындалады, Забурдан екі немесе үш тармақ, ол "Градиалға" сәйкес келеді. Моцараб ритуалы үш оқылымнан тұрады, алғашқы екеуінің арасында "Псалендо" (Забур оқылысы) орындалады. Протестант шіркеулерінде лютерандар Құдайға қызмет ету кезінде Ескі Келісім мен хат немесе хат пен жаңа өсиет оқылымдары арасында "Градиалды" орындайды.

Музыкалық форма және стиль

Көбінесе Степендік бір жауаптан және соло өлеңнен тұрады, бірақ жауаптың соңғы қайталануы Ренессанс дәуіріне дейін кездесіп, Liber usualis бойынша қазірге дейін рұқсат етіледі. Степендіктер – барлық григориандық әндердің арасында ең көркемдік және мелизматты әндері саналады; мысалы, Clamaverunt iusti әнінде 66 нотаға дейін жететін мелизмдер кездеседі. Степендіктер тобы ретінде қайталанған ноталар мен реперкуссивті неумдар арқылы бір немесе екі ырғақты баса көрсетуші мелизмдермен де ерекшеленеді. Өлең мен жауап стилі жақын, бірақ өлеңнің көбінесе жоғары тесситураға ие болуға бейімділігі бар. Трактаттар сияқты, көптеген Степендіктерде де музыкалық фразалардың кең қордан жиналып, біріктірілуі арқылы жазылған композицияның іздері көрінеді. Кейбір фразалар тек әннің бастауына, кейбіреулері ырғақты аяқтауға, ал кейбіреулері музыкалық жолдың ортасына ғана қолданылады. Грегориандық Степендіктерді ортақ музыкалық фразаларды бөлісетін музыкалық отбасыларға жіктеуге болады. Грегориандық Степендіктердің шамамен жартысы бесінші ладтағы туысқан әндер отбасына жатса да, ең танымал Степендіктер отбасы – екінші ладтағылар, олар бір өкіл әннен кейін Iustus ut palma тобы деп аталады. Ежелгі Рим әнұранының Степендіктері де осы сияқты центонизациялық отбасыларға бөлінеді, соның ішінде Iustus ut palma тобына сәйкес келетін отбасы да бар.

Полифониялық баптаулар

Градуалдар – орган ретінде жиі жазылған Мессаның бөліктерінің бірі, оның ішінде Сен-Жауынгерлік мектебі мен Нотр-Дам мектебі де бар. Көбінесе, тек солист орындаған бөліктер (жауаптың басы мен өлең) ғана осылай безендірілген, ал хорлық бөліктер әдеттегі әнмен орындала берді. 1198 жылы Париж епископы Одо де Сулли, Градуалдардың полифониялық орындалуына рұқсат берді, соның ішінде Перотиннің әйгілі төрт бөлімді органы, Әулие Стефан күніне арналған "Sederunt principes" және Рождествоға арналған "Viderunt omnes" де бар.

Кітап

"Gradual" (немесе Graduale) термині сонымен қатар Мессаның музыкалық бөлімдерін жинаған кейбір кітаптарды да білдіреді. Gradual әдетте Миссалдан сөйленіп оқылмайтын бөлімдерін жою және ән айтылатын бөлімдеріне музыка қосу арқылы ерекшеленеді. Ол Ordinary және Proper бөлімдерін қамтиды, ал Kyrial тек Ordinary бөлімін, ал Cantatory тек жауапты әндерді қамтиды. Бастапқыда бұл кітап "antiphonale missarum" ("Массаның антифоналы") деп аталған. Gradual, кейінірек пайда болған Cantatory сияқты, бастапқыда тек жауапты бөлімдерді, Gradual, Alleluia және Tract-ті қамтуы мүмкін.

Түсініктемелер

Апель, Вилли, ред. (1972). Гарвард музыка сөздігі, 2-ші басылым. Кембридж, Гарвард университетінің баспасы. 350-бет. Апель, Вилли, ред. (1972). Гарвард музыка сөздігі, 2-ші басылым. Кембридж, Гарвард университетінің баспасы. 350-бет.