Химикалық қарудың таралуы және қаупі

Кіріспе

Химиялық қарудың таралуы мен таралу аясы

Көптеген елдер химиялық қару агенттерін азайту немесе жою бойынша жасалған көптеген күш-жігерге қарамастан, зерттеуді және/немесе жинақтауды жалғастыруда. Көптеген мемлекеттер 2012 жылға дейін барлық химиялық қаруды жоюды талап ететін Химиялық қаруды жою жөніндегі конвенцияға (ХҚЖК) қосылды. Он екі мемлекет химиялық қару өндіру орындарын, ал алты мемлекет химиялық қару қорын жариялады. Конвенция күшіне енгеннен кейін барлық жарияланған өндіріс орындары жойылды немесе бейбіт мақсатта пайдалануға ауыстырылды.

Қазақстан

2007 жылы Химиялық қару туралы конвенцияға қатысушы ел ретінде Албания 16 тонна химиялық қару қорын жариялады. 2007 жылдың 11 шілдесінде АҚШ үкіметінің Нунн-Лугар ынтымақтастық қауіпсіздікті қамтамасыз ету бағдарламасының көмегімен Қорғаныс министрлігі бүкіл қорының сәтті жойылғанын хабарлады.

Ангола

Ангола азамат соғысында химиялық қару қолданған деп айыпталуда.

Қытай

АҚШ Мемлекеттік хатшысының көмекшісі Карл В. Фордтың Сенаттың Сыртқы қатынастар комитеті алдындағы куәлігіне сәйкес, Қытайдың дамыған химиялық қару бағдарламасы бар болуы өте мүмкін. Бұл зерттеу және әзірлеме жұмыстарын, өндірісті және қаруландыру қабілеттерін қамтиды. АҚШ Қытайдың Сирия және Иран сияқты қару таратудан алаңдатарлық басқа мемлекеттермен химиялық қару саласындағы тәжірибесін бөлісуге және оған көмектесуге дайындығынан алаңдауда. Қытай үкіметі бұрын химиялық қарудың аз көлемдегі арсеналы болғанын, бірақ конвенцияны ратификациялауға дейін оны жойғанын мәлімдеді. Олар тек екі бұрынғы химиялық өндіріс орнын атады, онда қыша газы және леуисит өндірілген болуы мүмкін.

Куба

Біріккен Ұлттар Ұйымының Анголадағы Куба араласуы кезінде өсімдік және жануарлар өміріне зиян келтіретін күдікті іздер табылғандығы туралы мәліметіне сәйкес, кубалық армия Анголалық содырларға қарсы зарин және ВХ қолданған.

Эфиопия

1991 жылы контр-адмирал Томас Брукс Эфиопияны Конгресс алдында химиялық қаруға ие болу "ықтималдығы" бар мемлекет ретінде атады. Эфиопия 1996 жылы Химиялық қарулар конвенциясын (ХҚК) ратификациялады және шабуылдық химиялық қару бағдарламасы бар екенін жарияламады. Осы уақыттан бері осы мәлімдемеге қарсы келетін ешқандай дәлел ұсынылмады.

Үндістан

1993 жылдың 14 қаңтарында Үндістан Химиялық қару туралы конвенцияға (ХҚК) қол қойған алғашқы елдердің бірі болды. 1997 жылдың маусым айында Үндістан өзінде бар 1044 тонна күкірт иіс суы бар химиялық қару қорын жариялады.

Иран

Иран-Ирак соғысының соңына қарай, Иран Ирактың бірнеше химиялық шабуылдарына жауап ретінде химиялық қаруды шектеулі түрде қолданған деген күдік туды. Иранның бар екені айтылған жеткізу құралдарына артиллериялық оқ-дәрілер, минометтер, ракеталар және әуе бомбалары кірді. Вашингтондағы Стратегиялық және халықаралық зерттеулер орталығының мәліметінше, Иранда химиялық қаруды зерттеу және өндіру үшін кем дегенде екі ірі нысан бар. Иран 1994 жылға дейін жүйкеге әсер ететін заттарды өндіруді бастады. Бұл мәлімдемелер әлі расталған жоқ. Иран 1993 жылдың 13 қаңтарында Химиялық қаруды жою туралы конвенцияға қол қойды және 1997 жылдың 3 қарашасында ратификациялады. Олар Химиялық қаруды жою туралы конвенцияны бұзатын құпия CW бағдарламасын жүргізді деген айыптауларды жоққа шығарады. Ұйымға берілген ресми мәлімдемеде Иран үкіметі 1980-ші жылдары горчичный газ өндірілгенін мойындады, бірақ шабуылдық бағдарламаны тоқтатты және Иракпен соғыс аяқталғаннан кейін қолданыстағы қару-жарақ қорын жойды.

Ирак

Ирак химиялық қару жасауды «Шөл дауылы» операциясы немесе одан кейінгі БҰҰ инспекцияларынан әлдеқайда бұрын бастаған еді. 1970 жылдары зерттеу жұмыстарын қолға алғаннан кейін Ирак Иранға қарсы соғыста химиялық қару қолдана алды және 1980 жылдары өзінің күрд халқының көп бөлігін қырғынға ұшыратты. 1987 жылғы 28 маусымда Сардашта төрт тұрғын ауданға жасалған екі жеке шабуыл кезінде шамамен 10 азамат қаза тауып, 650 азамат жарақат алды. Бірінші шығанақ соғысы кезінде Ирак көрші елдеріне, әсіресе Израильге химиялық заттармен жабдықталған зымырандар ұшыруы мүмкін деген қауіп туды, бірақ Ирак АҚШ-тың қарсы шараларынан сескеніп, мұндай қадамнан бас тартты. «Ирак азаттығы» операциясы кезінде коалициялық әскерлер тағы да химиялық қарумен шабуылға ұшыруы мүмкін деп қорқып, бірақ бұл орын алмады. 1991 жылы 1991 жылғы Перс шығанағы соғысының атысты тоқтату келісімі аясында Біріккен Ұлттар Ұйымы 687-ші қаулыны қабылдады, ол Арнайы комиссияны (UNSCOM) құрды. UNSCOM-ға «барлық химиялық және биологиялық қаруларды, агенттердің барлық қорын, барлық байланысты қосалқы жүйелер мен компоненттерді, сондай-ақ барлық зерттеу, әзірлеу, қолдау және өндіріс нысандарын» жою, алып кету немесе залалсыздандыру міндеті жүктелді. 1998 жылдың желтоқсан айында Ирактан кеткен кезде UNSCOM Ирактың химиялық қару әлеуетінің үлкен бөлігін жойды. UNSCOM 88 000-нан астам толтырылған немесе толтырылмаған химиялық оқ-дәрілерді, 600 тоннадан астам қаруланған немесе ірі көлемдегі химиялық заттарды, 4000 тонна прекурсорларды, 980 дана негізгі өндірістік жабдықтарды және 300 дана талдау жабдығын жоюды немесе әрекетсіз етуді қадағалады. Осы ерекше жетістіктерге қарамастан, Ирактың химиялық қаруға, оның прекурсорларына және оқ-дәрілеріне ие екендігі туралы күмәндер әлі де сақталып отыр. Химиялық қаруды тыйым салу жөніндегі ұйым жою шараларын бақылайды және «Ирак үкіметі Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысына Химиялық қару туралы конвенцияға қосылу туралы құжаттарды тапсырды және 30 күн ішінде, 2009 жылдың 12 ақпанында Конвенцияға 186-шы мемлекет болады» деп мәлімдеді. АҚШ құпия ашылған құжаттарынан Израильдің химиялық қару қабілеттері туралы ақпарат алынып тасталды. Израильдің химиялық қарудың айтарлықтай қоры бар деген пікір бар, Ресей Сыртқы барлау қызметінің мәліметінше, бұл Таяу Шығыстағы ең ірі қоры болуы мүмкін. 1983 жылғы ЦРУ есебінде Израиль «химиялық қаруға ие араб мемлекеттерімен қоршалып, химиялық шабуылға ұшырау қаупін сезініп, шабуылға қарсы және ұтқыр соғыс дайындықтарын бастады. 1982 жылдың соңында Негев шөліндегі Димонадағы арнайы сақтау аймағында КВ жүйке агентін өндіру және сақтау орны анықталды. Израильдің дамыған химиялық өнеркәсібінде басқа да КВ агенттерін өндіруге мүмкіндік бар деп есептеледі». Олар соғыс аяқталғаннан кейін Қытайда шамамен екі миллион тонна химиялық қару қалдырды. Қарулардың көп бөлігінде горчичный газ және левизит қоспасы болды. 1992 жылдан 1999 жылға дейінгі БҰҰ-ның қатаң санкциялары Рабтаны істен шығарды. Ливия Муаммар Каддафи режимі кезінде Чадпен соғыста химиялық қару қолданды. 2003 жылы Каддафи батыс елдермен «жақындасу» үшін CWC-ға қосылуға келісті. Ливияда Каддафиге қарсы көтеріліс кезінде Ливияда әлі де шамамен 11,25 тонна улы горчичный газ сақталған. Саяси тұрақсыздық салдарынан осы агенттердің бақылаудан шығуы мүмкін деген алаңдаушылық күшейді. Терроризм қаупі ең маңызды мәселе болып табылады.

Well before Operation Desert Storm or the U. N. inspections that followed it, Iraq had already begun to build chemical weapons. After launching a research effort in the 1970s, Iraq was able to use chemical weapons in their war against Iran and to kill large numbers of their own Kurdish population in the 1980s. On June 28, 1987, in Sardasht, during two separate attacks on four residential areas, an estimated as 10 civilians were killed and 650 civilians injured. During the first Gulf War, there were fears that Iraq would launch chemical tipped missiles at its neighbors, particularly Israel, but Iraq refrained for fear of U. S. retaliation. During Operation Iraqi Freedom, coalition troops again feared they might be hit with chemical weapons, though this did not happen. In 1991, as part of the 1991 Gulf War ceasefire agreement, the United Nations passed Resolution 687 that established the Special Commission (UNSCOM). The UNSCOM was charged with the task of destroying, removing or rendering harmless "all chemical and biological weapons and all stocks of agents and all related subsystems and components and all research, development, support and manufacturing facilities." By the time UNSCOM left Iraq in December 1998, it had destroyed a large portion of Iraq's chemical weapon potential. UNSCOM had overseen the destruction or incapacitation of more than 88,000 filled or unfilled chemical munitions, over 600 tons of weaponized or bulk chemical agents, 4,000 tons of precursor chemicals, 980 pieces of key production equipment and 300 pieces of analytical equipment. Notwithstanding these extraordinary achievements, the uncertainties regarding Iraq's possession of chemical weapons, their precursors and munitions remain. The Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons that oversee destruction measures, announced that "The government of Iraq has deposited their accession to the Chemical Weapons Convention with the Secretary General of the United Nations and within 30 days, on 12 February 2009, will become the 186th State to the Convention". Assessment of Israeli chemical weapons capabilities were redacted from declassified U. S. documents. Beliefs are that Israel has a significant stockpile of chemical weapons, likely to be the most abundant in the Middle East according to the Russian Foreign Intelligence Service. A 1983 CIA report stated that Israel, after "finding itself surrounded by front line Arab states with budding chemical weapon capabilities, became increasingly conscious of its vulnerability to chemical attack undertook a program of chemical warfare preparations in both offensive and protective areas In late 1982, a probable CW nerve agent production facility and a storage facility were identified at the Dimona Sensitive Storage Area in the Negev Desert. Other CW agent production is believed to exist within a well developed Israeli chemical industry." They left approximately two million tons of chemical weapons in China at the end of the war. The weapons mostly contained a mustard gas lewisite mixture. Strict United Nations sanctions from 1992 to 1999 rendered Rabta inactive. Libya used chemical weapons, under Muammar Gaddafi's regime, in a war with Chad. In 2003, Gaddafi agreed to accede to the CWC in exchange for "rapprochement" with western nations. At the time of the Libyan uprising against Gaddafi, Libya still controlled approximately 11.25 tons of poisonous mustard gas. Because of destabilization, concerns increased regarding possibilities and likelihood that control of these agents could be lost. With terrorism at the core of concern,

Мьянма

Мьянманың химиялық қару статусына қатысты ақпарат әртүрлі және кейде өзара қайшы келеді. 1990 жылдардың соңында АҚШ Әскери-теңіз күштерінің барлау қызметі Мьянманы (сол кездегі Бирма) химиялық қару қабілеттерін дамытып жатқан мемлекет деп анықтады. Кейіннен басқа шенеуніктер бұл мәлімдемеге қарсы шығып, Бирманың химиялық қару қорын дамытуды қолдайтын дәлелдердің көбісі тікелей емес мәліметтерге негізделгенін мәлімдеді. 2014 жылдың шілдесінде Мьянмадағы бес журналист Мьянманың Магве облысындағы жерге химиялық қару зауытын салуды жоспарлап отырғаны туралы баяндама жариялағаннан кейін он жылға сотталды. 2019 жылы өткен ҰХҚҰ жылдық конференциясында АҚШ Мьянманың 1982 жылдан бері химиялық қару қорына ие екенін мәлімдеді. 2023 жылдың қараша айында азамат соғысы кезінде Бауырлас Альянсының көтерілісші топтары әскерилерді Шан штатының аудандарында өз күштеріне қарсы бірнеше рет химиялық қару қолданды деп айыптады. Содан кейін, сол жылдың желтоқсан айының басында Аракан армиясы Чин штатында да осындай айыптау жасады, бірақ әскерилер бұл айыптауды жоққа шығарды. Конвенция 2015 жылғы 7 тамызда күшіне енді.

Солтүстік Корея

Солтүстік Корея Химиялық қарулар конвенциясына (ХҚК) қол қоймады және 1950 жылдардың ортасынан бері кең ауқымды химиялық қару бағдарламасын сақтап отыр деп есептеледі. Бағдарламаға ірі көлемдегі химиялық агенттерді (шамамен 5000 тоннаға дейін) зерттеу, өндіру, жинақтау және қаруландыру кіреді, оның ішінде күйдіргіш, жүйкеге әсер ететін, тұншықтыратын, психоинкапацитанттар, құстыратын және тәртіпсіздікті бақылау агенттері. Шабуылдық бағдарламаға қатысы бар деген күдік тудырған бірнеше ондаған нысан анықталды. Бұл нысандардың өндірістік қуаты жылына 4500 тонна химиялық агенттерді құрайды деп бағаланады. Солтүстік Кореяның қарулы күштерінде химиялық оқ-дәрілерді тасымалдауға қабілетті көптеген жеткізу жүйелері бар, соның ішінде әртүрлі артиллериялық жүйелер, әуе бомбалары, миналар, тактикалық баллистикалық зымырандар (SCUD) және ұзақ қашықтықтағы баллистикалық зымырандар (Nodong және Taepodong 2 жүйелері). Бұл бағдарламаның технологиялық деңгейі белгісіз, және кейбір дереккөздер Солтүстік Кореяның үлкен мөлшерде жүйкеге әсер ететін агенттерді өндіре алатынына немесе химиялық оқ-дәрілерді ұзақ қашықтықтағы баллистикалық зымырандарына орната алатынына күмәнді білдіреді. Ол 1950 жылдары табун және горчичный газ өндіруге қажетті технологияны алған деген хабар бар. 1992 жылы Үндістан мен Пәкістан химиялық қаруды бақылау туралы екіжақты келісімге қол қойды, бұл екі елдің де химиялық қаруды жасауға, иеленуге немесе қолдануға тыйым салатын міндеттемелерді қабылдауын талап етеді. 1993 жылдың 13 қаңтарында Пәкістан Химиялық қарулар конвенциясына (ХҚК) қол қойды және 1997 жылдың 27 қарашасында конвенцияны ратификациялады. Конвенцияға қол қойғаннан бері Пәкістан әскерилендірілген химиялық қару бағдарламасына ие болған жоқ және Химиялық қаруды тыйым салу ұйымының (ХҚТҰ) толық құқықты мүшесі болып табылады. Жақсы беделіне қарамастан, Пәкістан жасырын түрде әскери химиялық қару бағдарламасын жүргізіп отыр деп айыпталады, бұл айыптаулар негізінен 1970 жылдардан бері Үндістан тарапынан жасалып келеді.

Ресей

Ресей Химиялық қару туралы конвенцияға ең ірі жарияланған химиялық қару қорымен кірді. 2018 жылдың 4 наурызында Ресей Ұлыбританияның Солсбери қаласында химиялық шабуыл жасады деген күдік туды, нәтижесінде 5 адам, соның ішінде шабуылдың мақсаты деп саналған Сергей Скрипаль жарақаттанды. Ресей 2012 жылдың 29 сәуіріне дейін, Химиялық қару туралы конвенцияда белгіленген толық қару-жарақтарды жою мерзіміне дейін, химиялық қарудың 25 000 метрикалық тоннасын, яғни 40 000 тонналық қорының 62 пайызын жойды. Ресей 2020 жылды шынайырақ мерзім деп есептеген, бірақ Ресейдің мәлімдемесіне сәйкес, олар барлық қару-жарақтарын 2017 жылдың 27 қыркүйегінде толық жойды.

Сербия және Черногория

Бұрынғы Югославия әр түрлі химиялық қару (ХҚ) өндіргені белгілі. Сақталған ХҚ-ның көп бөлігі оның құрылтай мемлекеті Сербияға мұра болып өткен деп саналады. Малиметтерге сәйкес, бұрынғы Югославия армиясы үлкен көлемде зарин (50 тонна), күкірт иіс суы, фосген, әрекетін жоятын BZ (шамамен 300 тонна) және көз жасылтатын газ өндірген. Сербияда кем дегенде төрт химиялық қару өндіру орны анықталды: Баричтегі "Права Искра", Луканидегі "Милое Благоевич", Крушевацтағы "Милое Закич" және "Мерима". Крушевацтағы "Тражал" зауыты жабылғанымен, ондағы химиялық материалдардың есепке алынуы, сондай-ақ бұрынғы өндіріс пен сақталуы, және басқа үш орнында есеп жүргізілмеуіне қатысты маңызды сұрақтар туындап отыр. Югославия өз ХҚ технологияларын "Little Hawk" бағдарламасы аясында және "KOL15" бағдарламасы бойынша "Orkan" MLRS жүйесі үшін химиялық оқ-дәрілерді жасау үшін бірінші шығанақ соғысына дейін Ирак үшін пайдаланған. Бұрынғы Югославия 1929 жылы Женева хаттамасына қол қойды. 2000 жылдың сәуір айында Югославия Федеративтік Республикасы Химиялық қару туралы конвенцияға (ХҚК) қосылды.

Оңтүстік Корея

1997 жылға дейін Оңтүстік Кореяда белсенді химиялық қару бағдарламасы бар деген күдік болды және АҚШ оны химиялық қаруға ие болуы мүмкін мемлекет деп атады. 1997 жылдың 18 сәуірінде Оңтүстік Корея Химиялық қаруды жою жөніндегі конвенцияға қол қойып, құпия хабарлама берді. Химиялық қаруды жою жөніндегі конвенция материалдарындағы "қатысушы мемлекет" Оңтүстік Корея екені саналады. Оңтүстік Кореяның Чунчхонбук провинциясының Йонгдон ауданында химиялық агенттерді жоюға арналған құпия нысан жұмыс істеп жатқаны туралы мәліметтер бар.

Оңтүстік Судан

2016 жылдың ақпан айында Оңтүстік Судан азамат соғысында Оңтүстік Судан үкіметіне қарсы оппозициялық Судан халықтық азаттық қозғалысы, үкімет оларды химиялық қару қолданып шабуылдады деп айыптады.

Судан

Кейбір бұрынғы хабарлардың сенімділігі күмәнді болғандықтан, Суданның осы елдің оңтүстік бөлігіндегі көтерілісшілерге қарсы химиялық қару қолданған болуы мүмкін екені айтылды. Судан 1999 жылы Химиялық қару туралы конвенцияға (ХҚК) қосылды және ешқандай шабуылдық химиялық қару бағдарламасын жарияламады. АҚШ Мемлекеттік департаменті Суданның ХҚК-мен тыйым салынған қызметтерге қатысып жатқандығын анықтау үшін жеткілікті дәлелдердің жоқтығын мәлімдейді.

Тайвань

1989 жылы АҚШ Конгресіне Тайвань шабуылдық химиялық қару-жарақтарға, оның ішінде зарин қорына ие болу мүмкіндігі туралы мәлімделді. Аталған нысандардың ішінде Цышань және Куанси кіреді. Тайвань билігі тек қорғаныс мақсатындағы зерттеу бағдарламасының бар екенін мойындады.

Түркия

Түркия суық соғыстан салыстырмалы түрде қорғалмаған күйде шықты және Түркия мемлекетінің жанында қолданылған жаппай қырып-жою қаруларын, әсіресе химиялық қаруды алу мүмкіндігіне қатысты үлкен алаңдаушылық білдіреді. Түркия 1997 жылдан бері Химиялық қару туралы конвенцияға, ал 1974 жылдан бері Биологиялық қару туралы конвенцияға қатысушы мемлекет болып табылады. Түркияға Африндегі күрд көтерілісшілеріне қарсы химиялық қару қолданды деген айып тағылды, бірақ ел Сирияның солтүстік-батысындағы күрд YPG жауынгерлеріне қарсы операциясы кезінде түрік әскерінен химиялық қарудың салдарынан азаматтық адамдар зардап шеккенін жоққа шығарды. Ел Сирия азаматтық соғысында қолданылған кейбір химиялық қару түрлерін қатаң айыптады және растады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ соғыста да, сынақтарда да химиялық қарудың түрлі-түрлерін пайдаланған. Мысалы, операция LAC кезінде әртүрлі климат жағдайларында және жеткізу жүйелерінде әртүрлі химиялық қарулардың таралуын сынау жүргізілді. Полиция күштері ішкі аумақтағы зорлық көтерілістеріне қарсы CS газын мерзімді түрде қолданады, бірақ әскери қолдануда оның қолданылуы мен таратылуына тыйым салынған. АҚШ Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері химиялық қару қорына ие болды. 1969 жылы химиялық қаруды өндіруге және тасымалдауға тыйым салынды. АҚШ 1960 жылдары химиялық қаруды жою және жоғарылату процесін бастады, алғашқыда теңіздің түбіне көму арқылы, ал 1970 жылдары өртеу негізгі жою әдісіне айналды. Химиялық қаруды қолдану 1991 жылы ресми түрде тоқтатылды және АҚШ 1993 жылы Химиялық қару туралы конвенцияға қол қойды. 2023 жылдың 7 шілдесіне қарай күкірт иіс суының қалған қоры жойылды деп хабарланды. АҚШ 1997 жылы жариялаған химиялық қару қорын RCRA ережелеріне сәйкес жоюды аяқтады. 2023 жылдың 7 шілдесіне қарай толық жою және залалсыздандыру жұмыстары аяқталды. АҚШ-тың химиялық қаруды қолдану саясаты жауап беру құқығын сақтап қалуға бағытталған. Алғаш рет қолдану немесе алдын ала қолдану белгіленген саясатты бұзу болып табылады. АҚШ Президенті ғана алғашқы жауап шарасын бекіте алады. Қазіргі ресми саясат химиялық қарудың террористік құрал ретінде қолданылу мүмкіндігін көрсетеді.