Кіріспе

Жаппай қырып-жою қаруын қолданбау, егер алдымен олармен шабуыл жасалмаса

Ядролық этика мен қорқыту теориясында "бірінші рет қолданбау" (NFU) – ядролық державаның жаппай қырып-жою қаруын (ЖҚҚ) немесе басқа да жаппай қырып-жою құралдарын (ЖҚҚ) соғыста қолданбау туралы ресми уәдесі немесе саясаты. Бұл, егер жау держава ЖҚҚ қолданған жағдайда ғана, қарсы шабуыл ретінде қолданудан басқа жағдайда қолданылмайды. Мұндай уәде берілген ядролық держава, қарсылас державада мұндай қару болмаса немесе қолданылмаса, дәстүрлі қару-жарақтармен қақтығысқа түсуге мүмкіндік береді, сонымен қатар ядролық қарудың стратегиялық артықшылықтарынан ресми түрде бас тартады. Бұл концепция ең алдымен ядролық өзара кепілді жойылуға қатысты айтылады, бірақ сонымен қатар химиялық және биологиялық соғысқа да қолданылады, мысалы, Үндістанның ресми ЖҚҚ саясатында. Қазіргі таңдағы күйде Қытай мен Үндістан ғана ресми түрде "бірінші рет қолданбау" саясатын ұстанады, олар 1964 және 1998 жылдары тиісінше уәде берді. НАТО және оның бірқатар мүше мемлекеттері NFU саясатын қабылдау туралы ұсыныстарды бірнеше рет қабылдамады, себебі Кеңес Одағы тұсында алдын ала ядролық соққы жасау НАТО-ға сенімді ядролық қорқыту құралы болуы мүмкін деген пікір болған, бұл Еуразиядағы Кеңес Армиясының дәстүрлі қару-жарақ бойынша басымдығын теңгеруге көмектесер еді. 1993 жылы Ресей Леонид Брежневтің 1982 жылы берген ядролық қаруды бірінші рет қолдануға қарсы уәдесінен бас тартты, ал Ресейдің әскери доктринасы 2000 жылы Ресейдің "ірі масштабты дәстүрлі агрессияға жауап ретінде" ядролық қару қолдану құқығын сақтайтынын мәлімдеді. Пәкістан да Үндістанмен арадағы үзілістік әскери шиеленістерге байланысты осыған ұқсас мәлімдемелер жасады. Солтүстік Корея алдын ала ядролық соққы жасаудан бас тартуға уәде берді, сонымен қатар дәстүрлі агрессияға жауап ретінде ЖҚҚ-ны қоса алғанда, қарсы шабуыл жасаумен қорқытты.

Қытай

Қытай 1964 жылы ядролық қаруға ие болған кезде, бірінші болып NFU міндеттемесін жариялаған мемлекет болды және 2018 жылға дейін "шартсыз NFU міндеттемесін сақтаған" жалғыз мемлекет болып табылады. Суық соғыс кезінде Қытай АҚШ және КСРО-мен ядролық қару жарысына түсудің орнына, ядролық арсеналын шағын ұстауға шешім қабылдады. Қытай соңғы жылдары, 2005, 2008, 2009 және 2011 жылдары бірінші болып қолдану саясатын бірнеше рет растады. Қытай АҚШ-ты бірінші болып қолдану саясатын қабылдауға, Қытаймен екіжақты NFU келісіміне қол қоюға және ядролық қаруға ие бес мемлекет арасында NFU келісімін жасасуға үнемі шақырып келеді. 2023 жылы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің мәжілісінде Қытай бірінші болып қолданбау ұстанымын және Ядролық қаруды таратпау шартын қолдайтынын қайталады, сондай-ақ ядролық қару объектілері мен атом электр станцияларына кез келген шабуылдарды жобамайтынын қосты.

Үндістан

Үндістан 1998 жылы екінші ядролық сынақ сериясын – Покран II-ні өткізгеннен кейін "бірінші болып қолданбау" саясатын қабылдады. 1999 жылдың тамызында Үндістан үкіметі ядролық қарудың ғана қорқыту мақсатында қолданылатынын және Үндістан "жауап шараларын ғана" іске асыратынын баяндаған доктринаның жобасын жариялады. Құжатта сондай-ақ Үндістанның "бірінші болып ядролық соққы жасамайтыны, бірақ қорқыту сәтсіз болған жағдайда жазалау ретінде жауап қайтаратыны" және ядролық қаруды қолдану туралы шешімді премьер-министр немесе оның "белгіленген мұрагерлері" қабылдайтыны айтылған. Үндістан "сенімді минималды қорқытуға" негізделген ядролық доктринаны әзірлеу үстінде. 2010 жылдың 21 қазанында Үндістанның Ұлттық қауіпсіздік кеңесшісі Шившанкар Менон Ұлттық қорғаныс колледжінде сөйлеген сөзінде "бірінші болып қолданбау" деген сөзді "ядролық қаруы жоқ мемлекеттерге қарсы бірінші болып қолданбау" деп өзгертті. Бірақ кейбір сарапшылар бұл мағыналық өзгеріс емес, "сөздің мәтініндегі кездейсоқ типографиялық немесе лексикалық қате" екенін айтты. 2013 жылдың сәуірінде Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы Шьям Саран Үндістанға қарсы ядролық шабуылдың масштабына қарамастан – тактикалық немесе стратегиялық ядролық қару болсын – Үндістан кең ауқымды жауап шараларын қолданатынын мәлімдеді. Бұл Пәкістанның Үндістанның "бірінші болып қолданбау" саясатын бейтараптандыру мақсатында тактикалық далалық ядролық қару әзірледі деген хабарларға жауап ретінде жасалды. 2014 жылдың сәуір айында жалпы сайлаудан бұрын Премьер-министр Моди "бірінші болып қолданбау" саясатына берілгендігін қайта растады. 2016 жылдың 10 қарашасында Үндістанның қорғаныс министрі Манохар Паррикар Үндістанның "бірінші болып қолданбау" саясатын сұраққа алып, "жауапты ядролық держава" ретінде Үндістан неге өзін "шектеуі" керек екенін сұрады. Ол бұл жеке пікірі екенін нақтылады. 2019 жылдың 16 тамызында бұрынғы премьер-министр Атал Бихари Важпаидің қайтыс болуының жылдығына орай Үндістанның қорғаныс министрі Раджнат Сингх "жағдайларға байланысты" Үндістанның "бірінші болып қолданбау" саясаты өзгеруі мүмкін екенін айтты. Важпаи үкіметі 1998 жылы Покран II ядролық сынақтарын өткізді.

Алғашқы рет қолданбау саясатына қарсы елдер

Пәкістан, Ресей, Ұлыбритания, АҚШ және Франция өздерінің аумағына немесе одақтастарына басып кіру немесе басқа да шабуыл жасалған жағдайда ғана ядролық қаруды ядролық немесе ядролық емес мемлекеттерге қарсы қолданатындарын мәлімдеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Варшава шартының конвенциялық күштерінің сандық артықшылығын ескере отырып, НАТО-ның әскери стратегиясы кеңестік басып кіруді жеңу үшін тактикалық ядролық қару қолдануға тура келеді деп есептеген. 1999 жылғы сәуірде өткен НАТО-ның 16-шы саммитінде Германия НАТО-ның «алғашқы қолдануды болдырмау» саясатын қабылдауды ұсынды, бірақ бұл ұсыныс қабылданбады. 2022 жылы Ядролық қаруды таратпау шартына қатысушы бес мемлекеттің басшылары ядролық соғыстың алдын алу туралы мәлімдеме жасады, онда «Ядролық соғыста жеңіске жету мүмкін емес және оған ешқашан жол берушілік болмайды» делінген.

Ұлыбритания

2002 жылдың наурыз айында Қорғаныс министрі Джефф Хун Ұлыбритания егер олар британдық қарулы күштердің әскерлеріне қарсы "жаппай қырып-жоятын қару" қолданса, Баас Ирағы сияқты "жауыз мемлекеттерге" қарсы ядролық қару қолдануға дайын екенін мәлімдеді. Бұл саясат 2003 жылдың ақпан айында және Қорғаныс министрлігінің 2010 жылғы Стратегиялық қорғаныс және қауіпсіздік саясатын қайта қарау барысында қайта расталды. 2017 жылдың сәуірінде Қорғаныс министрі Майкл Фэллон Ұлыбританияның "ең қиын жағдайларда" "алдын ала соққы" жасау арқылы ядролық қару қолданатынын хабарлады. Фэллон парламенттік жауабында Ұлыбританияның ядролық қару саясатында "бірінші болып қолдану" немесе "бірінші болып қолданбау" принципі жоқ екенін, осылайша қарсыластары Ұлыбританияның ядролық соққы беретін уақытын білмейтінін айтты.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ бірінші рет ядролық қару қолдану саясатын қабылдаудан бас тартып, қақтығыс жағдайында "өзінің ядролық қаруды бірінші болып қолдану құқығын сақтайтынын" мәлімдейді. Бұл, ішінара, НАТО-дағы одақтастары үшін ядролық қорғаныш құру мақсатында жасалды, Сезік соғысы кезінде Варшава шартының конвенциялық шабуылына қарсы титімсіздік үшін. НАТО бірінші рет қолдану саясатына қарсы тұруын жалғастыруда. АҚШ және НАТО бірінші рет қолдану саясатын қабылдаутан ғана емес, 1967 жылға дейін "жаппай жауап қайтару" ядролық доктринасын сақтап келді, онда ядролық қару Солтүстік Американы немесе Батыс Еуропаны конвенциялық шабуылдан қорғау үшін нақты қолданылуы тиіс еді. Бұл стратегия қайта қарастырылғанмен, екеуі де жаңа "икемді жауап қайтару" доктринасы аясында ядролық қаруды бірінші болып қолдану құқығын сақтап қалды. 2010 жылғы 6 сәуірде жарияланған 2010 жылғы Ядролық саясат туралы шолу АҚШ ядролық қаруларының рөлін төмендетті: "АҚШ ядролық қаруларының негізгі рөлі, ядролық қарулар бар болғанша, АҚШ-қа, одақтастарымызға және серіктестерімізге ядролық шабуылдан қорғау болып табылады". АҚШ доктринасы басқа мемлекеттерге келесі кепілдікті де қамтиды: "АҚШ Ядролық қаруды таратпау шартына мүше және ядролық қаруды таратпау міндеттемелерін орындап жүрген ядролық қарусыз мемлекеттерге қарсы ядролық қару қолданбайды немесе қолдану туралы қорқытпайды". Осы кепілдікке құқылы мемлекеттер үшін АҚШ химиялық немесе биологиялық шабуылға жауап ретінде ядролық қару қолданбайды, бірақ мұндай шабуылға жауаптылар жауапкершілікке тартылады және ауқымды конвенциялық әскери жауапқа тап болады. Тіпті осы кепілдікке құқылы емес мемлекеттер үшін де АҚШ ядролық қаруды АҚШ немесе оның одақтастары мен серіктестерінің маңызды мүдделерін қорғау үшін тек қана ерекше жағдайларда ғана қолдануды қарастырады. Ядролық саясат туралы шолу сондай-ақ: "Ядролық қару қолданбаудың шамамен 65 жылдық тарихын мәңгілікке ұзарту АҚШ-тың және барлық басқа елдердің мүддесіне сай" деп көрсетеді. Бұрынғы доктринада жаудың белгілі ядролық, биологиялық немесе химиялық қару қорын жою үшін ядролық қаруды қолдану мүмкіндігі де қарастырылған. 2016 жылдың тамызында президент Барак Обама бірінші рет қолдану саясатын қабылдауды қарастырғаны хабарланды. Бірнеше министрлер кабинетінің өкілдері, мысалы, Мемлекеттік хатшы Джон Керри, Қорғаныс министрі Эш Картер және Энергетика министрі Эрнест Мониз, "бірінші рет қолдану" саясаты АҚШ одақтастарын алаңдатуы мүмкін екенін Обаманы көндірді және осы саясатты қабылдаудан бас тартты немесе оны толығымен тыйым салып, NFU саясатын енгізуден тартынды. Сенат Сыртқы істер комитетінің төрағасы Боб Коркер президенттің ядролық қаруды қолдануға өкілеттігі туралы 41 жыл ішіндегі алғашқы отырысын өткізді. 2017 жылдан бері Тед Лиу, Эд Марки, Элизабет Уоррен және Адам Смит президенттің алдын ала ядролық соққы беру туралы бұйрық беру мүмкіндігін шектейтін заң жобаларын ұсынды. 6 қаңтарда АҚШ Капитолийіне жасалған шабуылдан кейін АҚШ президентінің біржақты алдын ала ядролық соққы беру мүмкіндігін шектеуге шақырулар күшейді. 2020 жылғы АҚШ президенттік сайлауында жеңіске жеткен Джо Байден АҚШ ядролық қаруын тек титімсіздік ретінде қолдануды растайтын "бір мақсатты" декларацияны қолдайтынын мәлімдеді, бірақ бұл "бірінші рет қолдану жоқ" декларациясынан өзгеше.

Пәкістан

Пәкістанның сыртқы істер министрі Шамшад Ахмад, егер Пәкістанға басып кірілсе немесе шабуыл жасалса, өзін қорғау үшін "қорасындағы кез келген қаруды" қолданатынын ескертті. Пәкістан бірінші болып ядролық қару қолданбау доктринасын қабылдаудан бас тартады және егер қарсы тарап мұндай қаруды бірінші болып қолданбаса да, оны қолдануға дайын екенін көрсетеді. Пәкістанның асимметриялық ядролық қару саясаты Үндістанның жауап беру мүмкіндігіне елеулі әсер етеді, бұл 2001 және 2008 жылдардағы дағдарыстарда байқалды, онда мемлекеттік емес актілер Үндістанға қарсы қанды террористік шабуылдар жасады, бірақ Үндістан оған салыстырмалы түрде шағын жауап берді. Әскери өкіл: "Пәкістанның ядролық қаруды бірінші болып қолдану туралы қатері Үндістанды дәстүрлі әскери шабуылдар жасау туралы ойланудан тоқтатты" деді. Пәкістанның ұлттық қауіпсіздік кеңесшісі Сартадж Азиз бірінші болып қолдану саясатын қорғады.

Солтүстік Корея

Солтүстік Кореяның ресми саясаты бойынша, ядролық қару "ешқашан зәулімдікпен қолданылмайды немесе алдын ала соққы беру құралы ретінде пайдаланылмайды", бірақ егер "бізге қарсы әскери күш қолдануға тырысылса", Солтүстік Корея "оларды жазалау үшін ең күшті шабуылдық әлеуетін алдын ала қолдануға" дайын.

Израиль

Израиль ядролық қарудың бар екенін ресми түрде мойындамаса да, жоққа шығармаса да, көпшілік оның қарулы екеніне сенеді. Оның бұл тұжырымдамасы оны қиын жағдайға түсіреді, себебі «бірінші болып қолданбаймын» деп мәлімдеме жасаса, ядролық қаруы бар екенін мойындаған болар еді. Израиль «Орталық Шығыста ядролық қаруды ресми түрде әкелген алғашқы ел болмайтынын» айтты. Егер Израильдің өмір сүруіне қауіп төнген жағдайда, кейбір сарапшылар Израильдің «Самсон опциясын» қолдануы мүмкін екенін болжайды. Бұл стратегия Израиль мемлекетіне айтарлықтай зиян келсе және/немесе құлауға жақын болса, ядролық қарумен жаппай қарсы шабуыл жасаудың «соңғы шарасы». Израиль тарихшысы Авнер Коэннің сөзіне сәйкес, 1966 жылы қабылданған Израильдің ядролық қару саясаты төрт «қызыл сызыққа» негізделген, олар Израильдің ядролық жауабына әкелуі мүмкін:

* Израильдің шекарасы ішіндегі халық қоныстанған аймақтарға сәтті әскери шабуыл жасалуы.
* Израиль әуе күштерінің жойылғандығы.
* Израиль қалаларына қарсы ауқымды және жойқын әуе шабуылы, химиялық немесе биологиялық шабуылдар жасалуы.
* Израильге қарсы ядролық қару қолданылуы.

2023 жылы IPPNW бағдарламасының бұрынғы директоры Джон Лорец: «Ядролық соғыс қаупі 1980-жылдардағы суық соғыс кезеңінен бері ең жоғары деңгейге жетті (Атом ғалымдары бюллетені, 2023) – Украинадағы соғыс салдарынан жағдай одан әрі ушықты. Сондықтан ғалымдардың, дипломаттардың және ядролық стратегия мамандарының тәуекелді азайту ұсыныстарына қайта назар аударуы заңды» деп жазды. Бірнеше жылдан бері талқыланып келе жатқан идеялардың бірі – жаһандық «бірінші болып қолданбау» келісімі (GNFU) және оның бір жақты немесе екі жақты нұсқалары. SIPRI-дің 1984 жылғы талдауында ядролық қаруды соғыс кезінде өзін-өзі қорғау құралы ретінде бірінші болып қолдану халықаралық құқық бойынша «ең даулы» мәселе екені айтылды. Олардың пікірінше, бұл құқық шексіз емес. Сондай-ақ, «діни, саяси және әскери тұлғалардың» бірінші болып қолдану доктринасына қатысты көзқарастары да сынға алынды. SIPRI-ның қорытындысында мағыналы «бірінші болып қолданбау» туралы мәлімдеме «ядролық және конвенциялық күштердің орналасуындағы өзгерістермен бірге немесе одан бұрын жасалуы керек» делінген. Жапонияның АҚШ-тың кеңейтілген қорқытуына сенгендігін ескере отырып, бұрынғы жапон дипломаты, JIIA-ның қарусыздандыру және таратпауды ілгерілету орталығының директоры (2008–2014 жж.) және Жапон атом энергиясы комиссиясының комиссары (2014–2017 жж.) Нобуясу Абэ 2018 жылы аймақтық қауіпсіздік ортасындағы ядролық емес әскери жағдайды ескере отырып, ядролық қарудың рөлін қайта қарау қажеттігін айтты. Ол Жапониядағы саяси бөлінуді үкіметтің, биліктегі Либералды-демократиялық партияның және «орталық-оң консерваторлардың» күмәндануы, ал үкіметтік коалицияның кіші серігі Komeito, оппозициялық партиялар және «солшыл-орталық ядролық қаруға қарсы идеалистердің» қолдауы ретінде сипаттады. Оңтүстік Кореяның АҚШ-тың кеңейтілген қорқытуына сенгендігін талдау кезінде Asan Institute for Policy Studies 2022 жылдың қаңтарында АҚШ NFU ұстанымын қабылдаса, оның кеңейтілген қорқытуының сенімділігі төмендейтінін мәлімдеді. Институттың 2023 жылдың мамырында жарияланған қоғамдық пікір сауалының нәтижелерінде ең маңызды қауіпсіздік мәселесі ретінде Солтүстік Корея, одан кейін Қытай аталып өтті. 2017 жылдың қарашасында Еуропалық сыртқы қатынастар кеңесі Солтүстік Кореяның ұстанымы «ядролық алдын алу» екенін және үкіметінің «бірінші соққы оны жоя алады деп алаңдағанын» мәлімдеді. Керісінше, Қытай «Бейжіңтің «ядролық қарсы соққы» деп аталатын науқандарды жүргізеді, өйткені олардың пікірінше, «жауластың бірінші соққысы олардың үкіметін де, ядролық арсеналын да жоя алмайды». Оңтүстік Корея мен Жапония арасындағы 1910–1945 жылдардағы Жапонияның Кореяны басып алуынан туындаған шиеленісті қарым-қатынастың фонында 2023 жылдың маусымында екі елдің әскери басшыларының үш жақты кездесуі АҚШ тарапынан ұсынылған ядролық стратегия бойынша кеңірек консультацияларға жол ашты. 2016 жылы Брукингс институтының Шығыс Азия саясатын зерттеу орталығының резидент емес аға ғылыми қызметкерлері Ричард К. Буш және Джонатан Д. Поллак «ядролық қарулы қарсыластардың көлеңкесінде өмір сүретін ядролық қаруы жоқ мемлекеттердің» АҚШ-тың қауіпсіздік кепілдемелеріне сүйене отырып, өздерінің ядролық қаруын жасаудан бас тартатынын және NFU доктринасын қабылдау «бұл кепілдемелердегі маңызды өзгеріс болар еді» деп атап өтті. Ұлттық қоғамдық саясат институтының негіздеушісі Кейт Б. Пэйн және зерттеуші Михаэла Додж 2023 жылы ондаған жылдар бойы «АҚШ-тың одақтастарының» мұндай өзгеріске қарсы болғанын, Байден әкімшілігінің жүргізген сауалының нәтижелері соңғы көрсеткіш екенін айтты және стратегиялық сұрақтар бойынша диалогқа қатысуды күшейту арқылы «қоғамдық пікірді кеңейтуді» қажет етті. Авторлар сондай-ақ «кейбір одақтас үкіметтер мен/немесе олардың халқы арасындағы «ядролық қаруға қарсы» көзқарастың одан әрі күшеюі АҚШ-тың қазіргі кеңейтілген ядролық қаруды ұстау саясатын жоятынын, әсіресе НАТО-ның ядролық қаруды ұстау саясатына қатысуын әлсірететінін» атап өтті. 2016 жылы Суарсмор колледжінің саясаттану профессоры және «Соғысты дұрыс жолмен қалай жеңілуге болады: Америка жеңілуге болатын соғыстар дәуірінде» кітабының авторы Доминик Тирни: «Бірінші соққы жасамайтындыққа жақтастар мен қарсыластары оны принципті саясат және жақсы немесе жаман революциялық қадам ретінде қарастырады. Бірақ бірінші соққы жасамайтындықтың идеалды символизмі жасырылған шындықты жасырады. Бірінші соққыдан бас тарту – күштілерге берілген мүмкіндік. Бірінші соққы жасамайтындық – бұл Ғалиптің, Ғанидің емес саясаты». 2018 жылы ТPNW айналасындағы әңгімелерге қатысқан Хизер Уильямс (Кингс колледжі, Лондон) көптеген мемлекеттер үшін қорғаныстың маңызды құралы ретінде ядролық қарудың маңыздылығын мойындады және қолдаушылар мен қарсыластардың ортақ тіл табуы және ядролық қауіпті азайту мәселелерінде бірлесіп жұмыс істеуін қамтамасыз ететін «көпір салу аясын» ұсынды. 2020 жылға қарай Вилфред Ванның (UNIDIR зерттеушісі) мәлімдемесіне сәйкес, жаңа NFU міндеттемелері мен идеялар тоқтап қалды, себебі олар тәуекелді азайта ма, әлде стратегиялық тұрақтылықты бұзу арқылы тәуекелді арттыра ма деген мәселеде терең дау болды. Джон Борри (UNIDIR-дің WMD зерттеу бағдарламасының жетекшісі) стратегиялық тұрақтылықтың анықтамасының өзі болжамсыздық пен күшейе берген стратегиялық алаңдауларға байланысты өзгеретінін атап өтті. Осы басылымдағы Мануприт Сети (Centre for Air Power Studies зерттеушісі) Қытай мен Үндістанның бір жақты NFU жарияламаларын Оңтүстік Азиядағы ядролық қауіпті азайту үшін қадам ретінде екі жақты мәлімдемеге айналдыруды ұсынды, «себебі ешқандай шара қолданбаудың тәуекелі өте жоғары болар еді». Келесі жылы Үндістандағы Observer Research Foundation Мануприт Сетимен бірлесіп жариялаған пікір мақаласында АҚШ Конгресінің екі палатасындағы «Бірінші соққы жасамаймын» заңының қайтадан енгізілуін «жаңа үміт» деп атады және елдердің ядролық қаруын бас тартуға дайын еместігін ескере отырып, NFU «елдерге ядролық қаруларынан номиналды қауіпсіздік сезімін сақтауға мүмкіндік береді, бірақ оларды қолдану мүмкіндігін айтарлықтай азайтады» деді. Ядролық қаруды таратпау туралы шарттың мақсаттарына жетуге бағытталған ұсыныстар мен идеяларды дамытуға бағытталған Council on Strategic Risks NFU-ны толыққанды ядролық қаруды жою процесінің «бастапқы қадамы» ретінде қарастырады.