Ядролық қаруды жою жолында

Кіріспе

Ядролық қаруды жою актісі

Ядролық қарусыздану – ядролық қаруды азайту немесе жою процесі. Оның соңғы нәтижесі – ядролық қарудан толық дерлік бос әлем болуы мүмкін, онда ядролық қару толығымен жойылады. "Деденуклеаризация" термині де толық ядролық қарусыздануға алып келетін процесті сипаттау үшін қолданылады. Ядролық соғыстың және ядролық қаруға ие болудың тудыратын өте қауіптілігіне байланысты қарусыздандыру және ядролық қаруды таратпау туралы шарттар жасалды. Ядролық қарусыздануды қолдайтындар, бұл шара ядролық соғыс болу мүмкіндігін азайтады дейді, әсіресе қателіктер немесе жалған дабылдардан туындаған жауап шабуылдарды ескерсек. Ядролық қарусыздануды сынаушылар, бұл қауіпсіздікті төмендетіп, конвенциялық соғыстардың жиілеуіне әкелуі мүмкін деп санайды.

Ұйымдар

Ядролық қарусыздану топтарына Ядролық қарусыздану науқаны, Бейбітшілік акциясы, Ғылым және әлемдік істер жөніндегі Пугаш конференциялары, Гринпис, Сока Гаккай Интернешнл, Ядролық соғысты болдырмау жөніндегі халықаралық дәрігерлер, Бейбітшілік үшін мэрлер, Глобальдық нөл, Ядролық қаруды жою жөніндегі халықаралық науқан және Ядролық дәуір бейбітшілік қоры кіреді. Ядролық қаруға қарсы көптеген ірі демонстрациялар мен наразылықтар өткізілді. 1982 жылдың 12 маусымында Нью-Йорк қаласының Орталық саябағында бір миллион адам ядролық қаруға қарсы және суық соғыс қару жарысын тоқтату талабымен митингіге қатысты. Бұл ядролық қаруға қарсы өткен ең ірі наразылық акциясы және Америка тарихындағы ең үлкен саяси демонстрация болды. Соңғы жылдары АҚШ-тың бірқатар көрнекті саяхаткерлері де ядролық қарусыздануды қолдады. Сэм Нанн, Уильям Перри, Генри Киссинджер және Джордж Шульц үкіметтерді ядролық қарудан мүлдем бос әлемді қабылдауға шақырды және түрлі мақалаларында осы мақсатқа жету үшін жедел қадамдардан тұратын амбициялық бағдарлама ұсынды. Осы мақсатта төрт саяхаткер Ядролық қауіпсіздік жобасын құрды. Сонымен қатар, барлық ядролық қаруды жоюға бағытталған 300 әлемдік көшбасшыдан тұратын халықаралық, партиялық емес Global Zero сияқты ұйымдар құрылды.

Тарих

1945 жылы Нью-Мексико шөлінде американ ғалымдары "Тринити" атты алғашқы ядролық қару сынағын жүргізді, бұл атом дәуірінің басталуын білдірді. Үш күннен кейін, 1945 жылғы 9 тамызда Жапонияның Нагасаки қаласы үстінде "Қиын серік" (Fat Man) құрылғысы жарылып, қаланың 60 пайызын қиратты, 35 000–40 000 адамды бірден өлтірді, ал одан кейін тағы 40 000-ға дейін адам қайтыс болуы мүмкін. Содан кейін әлемдегі ядролық қару қоры өсті. 1946 жылы Трумэн әкімшілігі Ачесон-Лилиенталь есебін тапсырды, онда ядролық отын циклын халықаралық деңгейде бақылау, КСРО-ға атом энергиясы технологиясын беру және Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) жүйесі арқылы барлық қолданыстағы ядролық қаруды жою ұсынылды. Бұл мақсатта БҰҰ Атом энергиясы жөніндегі комиссиясы (UNAEC) құрылды. Есепке енгізілген өзгерістермен бірге, ол 1946 жылғы маусымда UNAEC-тің алғашқы отырысында ұсынылған Барух жоспары түрінде АҚШ саясатына айналды. Суық соғыс шиеленісі күшейген кезде Сталиннің өзінің атом бомбасын жасағысы келгені және АҚШ БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің вето құқығын жоққа шығаратын тәртіпті қадағалауды талап еткені анық болды. Бұл UNAEC-тегі келіспеушілікке әкелді. "Крестовый перелом" (Crossroads) операциясы – 1946 жылғы жазда Тынық мұхитындағы Бикини атоллында АҚШ жүргізген ядролық қару сынақтары. Оның мақсаты – ядролық қарудың теңіз кемелеріне тигізетін әсерін зерттеу еді. Ғалымдар мен дипломаттар "Крестовый перелом" операциясын тоқтатуға шақырып, ядролық сынақтардың қажеті жоқ екенін және олардың қоршаған ортаға зиян келтіретінін айтты. Лос-Аламос зерттеуінде "жақындағы жер бетіндегі жарылыстан кейін су радиоактивтіліктің "ыдыс-құмырасы" болады" деп ескертілді. Атоллды ядролық сынақтарға дайындау үшін Бикинидің жергілікті тұрғындары үйлерінен көшіріліп, өздерін асырай алмайтын кішкентай, қараусыз аралдарға қоныстандырылды. Ядролық қару сынақтарынан туындаған радиоактивті залал 1954 жылы Тынық мұхитында сутегі бомбасын сынақтан өткізу кезінде жапондық "Lucky Dragon" балық аулау кемесінің экипажына зиян келтірген кезде алғаш рет көпшілік назарына ілікті. Ядролық қаруға қарсы қозғалыс жылдам өркендеді, себебі көптеген адамдар үшін атом бомбасы "қоғамның ең жаман бағытын" бейнелейтін еді.

In 1945 in the New Mexico desert, American scientists conducted "Trinity", the first nuclear weapons test, marking the beginning of the atomic age. Detonation of the "Fat Man" device exploded over the Japanese city of Nagasaki three days later on August 9, 1945, destroying 60% of the city and killing 35,000–40,000 people outright, though up to 40,000 additional deaths may have occurred over some time after that. Subsequently, the world's nuclear weapons stockpiles grew. In 1946 the Truman administration commissioned the Acheson Lilienthal Report, which proposed the international control of the nuclear fuel cycle, revealing atomic energy technology to the USSR, and the decommissioning of all existing nuclear weapons through the new United Nations (UN) system, via the United Nations Atomic Energy Commission (UNAEC). With key modifications, the report became US policy in the form of the Baruch Plan, which was presented to the UNAEC during its first meeting in June 1946. As Cold War tensions emerged, it became clear that Stalin wanted to develop his own atomic bomb and that the United States insisted on an enforcement regime that would have overridden the UN Security Council veto. This soon led to deadlock in the UNAEC. Operation Crossroads was a series of nuclear weapon tests conducted by the United States at Bikini Atoll in the Pacific Ocean in the summer of 1946. Its purpose was to test the effect of nuclear weapons on naval ships. Pressure to cancel Operation Crossroads came from scientists and diplomats. Manhattan Project scientists argued that further nuclear testing was unnecessary and environmentally dangerous. A Los Alamos study warned "the water near a recent surface explosion will be a 'witch's brew' of radioactivity". To prepare the atoll for the nuclear tests, Bikini's native residents were evicted from their homes and resettled on smaller, uninhabited islands where they were unable to sustain themselves. Radioactive fallout from nuclear weapons testing was first drawn to public attention in 1954 when a hydrogen bomb test in the Pacific contaminated the crew of the Japanese fishing boat Lucky Dragon. The anti nuclear weapons movement grew rapidly because for many people the atomic bomb "encapsulated the very worst direction in which society was moving".

Ядролық қарусыздану қозғалысы

Жапонияда бейбітшілік қозғалыстары пайда болды және 1954 жылы олар бірігіп, "Атомдық және сутегі бомбаларына қарсы жапон кеңесін" құрды. Жапонияның Тынық мұхитындағы ядролық қару сынақтарына қарсылығы кеңінен тарады, және "ядролық қаруды тыйым салуға шақыратын петицияларға шамамен 35 миллион қол жиналды". CND 1960 жылдардың соңына дейін Алдермастон шерулерін ұйымдастырды, онда ондаған мың адам төрт күндік шараға қатысты. 1958 жылы Лайнус Паулинг әйелімен бірге Біріккен Ұлттар Ұйымына 11 мыңнан астам ғалымның қол қойған өтінішін ұсынды. Луиза Рейс басқарған "Бала тістерін зерттеу" 1961 жылы жер үстіндегі ядролық сынақтардың радиоактивті түйіршіктер түрінде халық денсаулығына қауіп келтіретінін нақты көрсетті, бұл түйіршіктер негізінен сиырлар жеген ластанған шөп арқылы тарады. Қоғамдық қысым мен зерттеу нәтижелері салдарынан жер үстіндегі ядролық қару сынақтарына мораторий енгізілді, одан кейін 1963 жылы Джон Ф. Кеннеди мен Никита Хрущев қол қойған Ішінара сынақтарды тыйым салу туралы шарт жасалды. Шарт күшіне енген күні Нобель комитеті Паулингке Нобель бейбітшілік сыйлығын табыстады, оны "1946 жылдан бері ядролық қару сынақтарына, осы қарулардың таралуына, тіпті оларды қолдануға және халықаралық дауларды шешу құралы ретіндегі соғысқа қарсы үздіксіз күрескен Линус Карл Паулинг" деп сипаттады. Паулинг 1974 жылы Халықаралық гуманистер лигасының құрылтайшысы болды. Ол Дүниежүзілік өмірді қорғау одағының ғылыми кеңесшілер кеңесінің төрағасы болды, сондай-ақ Дубровник-Филадельфия мәлімдемесіне қол қойғандардың бірі еді. 1980 жылдары қару-жарақтардың күшеюі мен АҚШ президенті Рональд Рейганның мәлімдемелеріне байланысты ядролық қарусыздану қозғалысы қайтадан күш алды. Рейганның жеке миссиясы "ядролық қарусыз әлем" болды. Ол "СОЛТ" (Стратегиялық қаруды шектеу туралы келіссөздер) атауын "СТАРТ" (Стратегиялық қаруды азайту туралы келіссөздер) деп өзгертті. Кейін оған ядролық қаруға қарсы белсенділер Консепсьон Пиччиотто мен Эллен Бенджамин қосылды. 1982 жылдың 12 маусымында Нью-Йорк қаласының Орталық паркінде бір миллион адам ядролық қаруға қарсы және "суық соғыс" қару-жарақтар жарысын тоқтатуды талап етіп демонстрация өткізді. Бұл ядролық қаруға қарсы ең ірі наразылық және американ тарихындағы ең үлкен саяси демонстрация болды. Ірі демонстрациялар мен АҚШ теңіз күштерінің кемелерінің сапарларын тоқтату Жаңа Зеландия үкіметін 1984 жылы елдің аумақтық суларына ядролық қарумен жабдықталған және қуатты кемелердің кіруіне тыйым салуға мәжбүр етті. 1980 жылдардың ортасында Австралияда жүздеген мың адам Palm Sunday және бейбітшілік пен ядролық қарусыздану үшін басқа да демонстрацияларға қатысты. 1986 жылы жүздеген адам Лос-Анджелестен Вашингтонға дейін жаяу жүріп, дүниежүзілік ядролық қарусыздануға бағытталған Ұлы бейбітшілік науқанын өткізді. 1980 және 1990 жылдары Невада сынақ алаңында Невада шөліндегі тәжірибелердің көптеген наразылықтары мен бейбіт лагерлері болды. 2005 жылдың 1 мамырында 40 мың ядролық қаруға қарсы және соғысқа қарсы наразылық білдірушілер Хиросима мен Нагасакиге атом бомбалары тасталғаннан кейін 60 жыл өткен соң Нью-Йорктегі Біріккен Ұлттар Ұйымының жанынан шеру жасады. 2008, 2009 және 2010 жылдары АҚШ-та бірнеше жаңа ядролық реакторлардың ұсыныстарына қарсы наразылық акциялары мен науқандар өтті. Калифорниядағы Лоуренс Ливермор ұлттық зертханасында АҚШ-тың ядролық қару зерттеулеріне қарсы жыл сайын наразылық акциясы өткізіледі, 2007 жылғы наразылықта 64 адам тұтқындалды. Невада сынақ алаңында бірнеше наразылық акциялары өтті, ал 2007 жылдың сәуірінде Невада шөліндегі тәжірибелік наразылықта полиция 39 адамды шақырды. Китсап әскери-теңіз базасында көптеген жылдар бойы ядролық қаруға қарсы наразылық акциялары өтті, соның ішінде 2008 жылы бірнеше рет. 2017 жылы Халықаралық ядролық қаруды жою науқанына "ядролық қаруды қолданудың апатты гуманитарлық салдарына назар аударғандығы және мұндай қаруды тыйым салуға негізделген келісімге қол жеткізуге бағытталған алғашқы күш-жігері үшін" Нобель бейбітшілік сыйлығы табысталды.

Peace movements emerged in Japan and in 1954 they converged to form a unified "Japanese Council Against Atomic and Hydrogen Bombs". Japanese opposition to the Pacific nuclear weapons tests was widespread, and "an estimated 35 million signatures were collected on petitions calling for bans on nuclear weapons". CND organised Aldermaston marches into the late 1960s when tens of thousands of people took part in the four day events. In 1958, Linus Pauling and his wife presented the United Nations with the petition signed by more than 11,000 scientists calling for an end to nuclear weapon testing. The "Baby Tooth Survey", headed by Louise Reiss, demonstrated conclusively in 1961 that above ground nuclear testing posed significant public health risks in the form of radioactive fallout spread primarily via milk from cows that had ingested contaminated grass. Public pressure and the research results subsequently led to a moratorium on above ground nuclear weapons testing, followed by the Partial Test Ban Treaty, signed in 1963 by John F. Kennedy and Nikita Khrushchev. On the day that the treaty went into force, the Nobel Prize Committee awarded Pauling the Nobel Peace Prize, describing him as "Linus Carl Pauling, who ever since 1946 has campaigned ceaselessly, not only against nuclear weapons tests, not only against the spread of these armaments, not only against their very use, but against all warfare as a means of solving international conflicts." Pauling started the International League of Humanists in 1974. He was president of the scientific advisory board of the World Union for Protection of Life and also one of the signatories of the Dubrovnik Philadelphia Statement. In the 1980s, a movement for nuclear disarmament again gained strength in the light of the weapons build up and statements of US President Ronald Reagan. Reagan had "a world free of nuclear weapons" as his personal mission, He changed the name "SALT" (Strategic Arms Limitation Talks) to "START" (Strategic Arms Reduction Talks). He was later joined on the vigil by anti nuclear activists Concepcion Picciotto and Ellen Benjamin. On June 12, 1982, one million people demonstrated in New York City's Central Park against nuclear weapons and for an end to the cold war arms race. It was the largest anti nuclear protest and the largest political demonstration in American history. Large demonstrations and the disruption of US naval visits led the New Zealand government to ban nuclear armed and powered ships from entering the country's territorial waters in 1984. Hundreds of thousands of people took part in Palm Sunday and other demonstrations for peace and nuclear disarmament in Australia during the mid 1980s. In 1986, hundreds of people walked from Los Angeles to Washington, D. C. in the Great Peace March for Global Nuclear Disarmament. There were many Nevada Desert Experience protests and peace camps at the Nevada Test Site during the 1980s and 1990s. On May 1, 2005, 40,000 anti nuclear/anti war protesters marched past the United Nations in New York, 60 years after the atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki. In 2008, 2009, and 2010, there have been protests about, and campaigns against, several new nuclear reactor proposals in the United States. There is an annual protest against U. S. nuclear weapons research at Lawrence Livermore National Laboratory in California and in the 2007 protest, 64 people were arrested. There have been a series of protests at the Nevada Test Site and in the April 2007 Nevada Desert Experience protest, 39 people were cited by police. There have been anti nuclear protests at Naval Base Kitsap for many years, and several in 2008. In 2017, the International Campaign to Abolish Nuclear Weapons was awarded the Nobel Peace Prize "for its work to draw attention to the catastrophic humanitarian consequences of any use of nuclear weapons and for its ground breaking efforts to achieve a treaty based prohibition of such weapons".

Дүниежүзілік бейбітшілік кеңесі

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылған алғашқы бейбітшілік ұйымдарының бірі – Кеңес Одағының Коммунистік партиясы, Кеңес Одағының Бейбітшілік комитеті арқылы басқарған Дүниежүзілік Бейбітшілік Кеңесі болды. Оның бастауы 1947 жылы Коммунистік ақпарат бюросының (Комминформ) ұсынған доктринасында жатыр: әлем бейбітшілік сүйгіш, прогрессивті күштерге, оларды Кеңес Одағы басқарады, және соғысқа құмар капиталистік елдерге, оларды АҚШ басқарады деп бөлінген. 1949 жылы Комминформ «енді бейбітшілік коммунистік партиялардың барлық қызметінің басты бағыты болуы керек» деген нұсқау берді, және көптеген батыс коммунистік партиялары осы саясатты ұстанды. Соғыстан кейінгі бейбітшілік қозғалысының тарихшысы Лоуренс Виттнер, Кеңес Одағының соғыстан кейінгі алғашқы жылдары Дүниежүзілік Бейбітшілік Кеңесін ілгерілетуге көп күш салғанын, себебі ол американдық шабуылдан және американдық қарудың басымдығынан қорқыпты деп санайды.

1950 жылы Дүниежүзілік Бейбітшілік Кеңесі ядролық қаруды толығымен тыйым салуға шақыратын Стокгольм үндеуін жариялады. Бұл науқан қолдау тапты, Еуропада 560 миллион қол жиналды, олардың көп бөлігі социалистік елдерден болды, соның ішінде Францияда 10 миллион (жас Жак Ширактың қолы да бар еді), ал Кеңес Одағында 155 миллион қол жиналды – ересек халқының барлығы. Дүниежүзілік Бейбітшілік Кеңесінен алшақтаған бірнеше бейтарап бейбітшілік топтары өз жақтастарына үндеуге қол қоймауды кеңес берді. 1950 жылдардан бастап 1980 жылдардың соңына дейін Кеңес көзқарасын тарату үшін бейтарап бейбітшілік ұйымдарын пайдалануға тырысты. Бастапқыда мұндай топтар мен Дүниежүзілік Бейбітшілік Кеңесі арасында шектеулі ынтымақтастық болды, бірақ Кеңес Одағын немесе Дүниежүзілік Бейбітшілік Кеңесінің ресейлік қарулану туралы үнсіздігін сынаған батыс делегаттары Дүниежүзілік Бейбітшілік Кеңесінің конференцияларында жиі үнсіз қалдырылды, және 1960 жылдардың басында олар Дүниежүзілік Бейбітшілік Кеңесінен бөлініп кетті.

Қаруларды азайту туралы келісімдер

1986 жылы Рейкьявик саммитінде АҚШ президенті Рональд Рейган мен жаңа Кеңес Одағының Бас хатшысы Михаил Горбачев кездескеннен кейін, АҚШ пен Кеңес Одағы екі маңызды ядролық қаруды төмендету шартына қол қойды: INF шарты (1987) және START I (1991). Салқын соғыс аяқталғаннан кейін АҚШ пен Ресей Федерациясы Стратегиялық шабуылдық қаруларды қысқарту шарты (2003) және Жаңа START шарты (2010) жасады. АҚШ президенті Дональд Трамптың кезінде 2019 жылы INF шартынан шықты. 2010 жылы қол қойылған, 2011 жылы күшіне енген Жаңа START шарты SORT шартын алмастырады, орналастырылған ядролық қарулардың санын шамамен жартысына дейін азайтады және 2026 жылға дейін күшінде болады. 2017 жылы қол қойылған және 2021 жылғы 22 қаңтарда күшіне енген Ядролық қаруға тыйым салу шарты: оның қатысушыларына ядролық қаруды иеленуге, өндіруге, жасауға, сынақтан өткізуге немесе мұндай қызметтерге көмектесуге тыйым салады. Қазірге дейін тек бір ел (Оңтүстік Африка) өз ішінде жасалған ядролық қаруларын толығымен жойғанын мәлімдеген. Оңтүстік Африканың апартеидтік үкіметі 1980 жылдары шамамен алты қарапайым ядролық қару жасады, бірақ олар 1990 жылдардың басында таратылды.

Біріккен Ұлттар Ұйымы

1961 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясы «Ядролық және термоядролық қару қолдануға тыйым салу туралы декларация» атты 1653-ші қарары арқылы ядролық қару қолдану «соғыс шегінен асып, адамзат пен өркениетке ерекше зұлмат пен қирау келтіретіні, осылайша халықаралық құқық нормаларына және адамзат заңдарына қайшы келетінін» мәлімдеді. БҰҰ Қарусыздандыру жөніндегі кеңсесі (UNODA) – БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннанның 1997 жылғы шілдеде Бас Ассамблеяға ұсынған БҰҰ реформасы жоспарының аясында 1998 жылғы қаңтарда құрылған Біріккен Ұлттар Ұйымының Хатшылығының бөлімшесі. Оның мақсаты – ядролық қаруды таратуды тоқтату және ядролық қарусыздандыруды ілгерілету, сондай-ақ басқа да жаппай қырып-жою қаруларына, химиялық және биологиялық қаруларға қатысты қарусыздандыру режимдерін күшейту. Бұдан өзге, ол заманауи қақтығыстарда жиі қолданылатын, әсіресе жер миналары мен шағын қару-жарақтар саласындағы қарусыздандыру шараларын қолдайды. 2012 жылғы ақпан айында Серхио Дуарте зейнетке шыққаннан кейін Анжела Кейн Қарусыздандыру жөніндегі жаңа арнайы өкілі болып тағайындалды. 2017 жылғы 7 шілдеде БҰҰ конференциясы 122 мемлекеттің қолдауымен Ядролық қаруға тыйым салу шартын қабылдады. Ол 2017 жылғы 20 қыркүйекте қол қоюға ашылды. Біріккен Ұлттар Ұйымының 2022 жылғы қарусыздандыру жөніндегі жылдығы өткен жылғы маңызды оқиғалар мен қиындықтарды баяндады. БҰҰ баспасөз қызметінің хабарлауынша, «Бір жағынан, біз әскери шығындардың рекордтық деңгейін және Ядролық қаруды таратпау шарты сияқты маңызды қару-жарақтарды бақылау аясындағы келіспеушілікті көрдік. Екінші жағынан, біз Ядролық қаруға тыйым салу шартына қатысушы мемлекеттердің алғашқы отырысын да өткіздік».

АҚШ-тың ядролық саясаты

2000 жылдардың басында қарусыздандыруға жалпы бағытталған үрдіске қарамастан, Джордж Буш әкімшілігі бірнеше рет суық соғыстан кейінгі жағдайда ядролық қаруды қолдануға ыңғайлырақ ететін саясатты қаржыландыруға ұсыныс жасады. Бүгінгі күнге дейін АҚШ Конгресі осы саясаттың көп бөлігін қаржыландырудан бас тартты. Дегенмен, кейбіреулер мұндай бағдарламаларды қарастырудың өзі АҚШ-тың ядролық қаруды таратпауды қолдаушы ретінде беделіне зиян келтіреді деп санайды.

АҚШ-тың даулы ядролық саясаты

Сенімді жауынгерлік бөлімді алмастыру бағдарламасы (RRW): Бұл бағдарлама қолданыстағы жауынгерлік бөлімдерді сынақтарсыз оңай күтіп ұстауға арналған, азырақ түрдегі жауынгерлік бөлімдермен алмастыруды көздейді. Сыншылар бұл ядролық қарудың жаңа буынына алып келеді және сынақтарға жасалатын қысымды арттырады деп санайды. Конгресс бұл бағдарламаны қаржыландырмады. Кешенді трансформация: Бұрын «Комплекс 2030» деп аталған кешенді трансформация – АҚШ-тың ядролық қару кешенін кішірейту және АҚШ термоядролық қаруларының негізгі бөліктерінің – «қоқыстардың» (pits) өндірісін қайта жаңартуға бағытталған күш-жігер. Сыншылар мұны ядролық қарудың жаңа буынын өндіру мен күтіп ұстауды қолдау үшін бүкіл ядролық қару кешенін жаңарту деп қарастырады. Конгресс бұл бағдарламаны қаржыландырмады. Ядролық бекініс бұзушы: Бұрын Robust Nuclear Earth Penetrator (RNEP) деп аталған бұл бағдарлама, жер астындағы нысаналарды жою үшін топырақ пен тасқа енуге қабілетті, қолданыстағы гравитациялық бомбаны өзгертуді мақсат еткен. Сыншылар бұл ядролық қаруды қолдану шегін төмендетеді деп мәлімдейді. Конгресс бұл ұсынысты қаржыландырмады, ол кейіннен алынып тасталды. Зымыранға қарсы қорғаныс: Бұрын Ұлттық зымыранға қарсы қорғаныс деп аталған бұл бағдарлама, АҚШ пен оның одақтастарын зымыран шабуылынан, соның ішінде ядролық қарумен жабдықталған зымырандардан қорғау үшін қарсы зымырандар желісін құруға тырысады. Сыншылар бұл ядролық қарусыздануға кедергі келтіріп, ядролық қарулану жарысын ынталандыруы мүмкін деп санайды. Ресейдің қарсылығына қарамастан, Польша мен Чехияда зымыранға қарсы қорғаныс элементтері орналастырылуда. АҚШ-тың бұрынғы шенеуніктері Генри Киссинджер, Джордж Шульц, Билл Перри және Сэм Нанн («Ядролық үдеріс бойынша Төрттік») 2007 жылдың қаңтар айында АҚШ-тың ядролық қаруды жою мақсатына қайта бағытталуын ұсынды, олар: «Ядролық қарудан бос әлемді мақсат тұтуға және осы мақсатқа жету үшін қажетті шараларды белсенді түрде іске асыруға қолдау білдіреміз» деді. Бір жылдан кейін «Ядролық қару кеңінен қол жетімді болғандықтан, үдеріс азайып, қауіптілігі артады» деп мәлімдеген авторлар, «Бұл жерден біз оған жете алмаймыз деп айту оңай болғанымен, біз осы мақсатқа қарай бағыт белгілеуіміз керек» деген қорытындыға келді. АҚШ-тың бұрынғы президенті Барак Обама сайлау кампаниясы кезінде «Ядролық қарусыз әлемді мақсат етіп қоюға және оны іске асыруға» уәде берді.

Reliable Replacement Warhead Program (RRW): This program seeks to replace existing warheads with a smaller number of warhead types designed to be easier to maintain without testing. Critics charge that this would lead to a new generation of nuclear weapons and would increase pressures to test. Congress has not funded this program. Complex Transformation: Complex transformation, formerly known as Complex 2030, is an effort to shrink the U. S. nuclear weapons complex and restore the ability to produce "pits", the fissile cores of the primaries of U. S. thermonuclear weapons. Critics see it as an upgrade to the entire nuclear weapons complex to support the production and maintenance of the new generation of nuclear weapons. Congress has not funded this program. Nuclear bunker buster: Formally known as the Robust Nuclear Earth Penetrator (RNEP), this program aimed to modify an existing gravity bomb to penetrate into soil and rock in order to destroy underground targets. Critics argue that this would lower the threshold for use of nuclear weapons. Congress did not fund this proposal, which was later withdrawn. Missile Defense: Formerly known as National Missile Defense, this program seeks to build a network of interceptor missiles to protect the United States and its allies from incoming missiles, including nuclear armed missiles. Critics have argued that this would impede nuclear disarmament and possibly stimulate a nuclear arms race. Elements of missile defense are being deployed in Poland and the Czech Republic, despite Russian opposition. Former U. S. officials Henry Kissinger, George Shultz, Bill Perry, and Sam Nunn (aka 'The Gang of Four' on nuclear deterrence) proposed in January 2007 that the United States rededicate itself to the goal of eliminating nuclear weapons, concluding: "We endorse setting the goal of a world free of nuclear weapons and working energetically on the actions required to achieve that goal." Arguing a year later that "with nuclear weapons more widely available, deterrence is decreasingly effective and increasingly hazardous," the authors concluded that although "it is tempting and easy to say we can't get there from here, [ ] we must chart a course toward that goal." During his presidential campaign, former U. S. President Barack Obama pledged to "set a goal of a world without nuclear weapons, and pursue it."

Семиотика

Терминологияны қарусыздандыру контекстінде нақты қолдану саяси сигналдау теориясына маңызды салдарлары болуы мүмкін. Солтүстік Корея мысалында, "ядролық қарудан бас тарту" термині тарихи тұрғыдан "қарусыздандырудан" өзгеше түсіндірілді, оған американдық ядролық қабілеттерін аймақтан шығару да кірді. Соңғы кезде бұл термин қарусызданудан кейін Каддафи режимінің құлауымен салыстырылғандықтан, ырылдасу тудырып отыр. Байден әкімшілігі Корея және Жапониямен ядролық қарудан бас тарту стратегиясын қайта бекіткені үшін сынға ұшырады, бұл жаңа ядролық әзірлемелерді "тоқтатуға" немесе "кешіктіруге" балама ретінде қарастырылды. Сондай-ақ, "кері қайтарылмайтын" термині мемлекеттер үшін қарусыздануға қол жеткізуге мүмкін емес талап қояды деп саналады.

Соңғы өзгерістер

Ядролық қаруды жою ұзақ жылдар бойы бейбітшілдік көзқарасын ұстанатындардың мақсаты болған. Бірақ қазір көптеген саясаткерлер, ғалым-сарапшылар және зейнеткер әскери шенділер де ядролық қарусыздануды қолдайды. Сэм Нанн, Уильям Перри, Генри Киссинджер және Джордж Шульц үкіметтерді ядролық қарусыз әлем тұжырымын қабылдауға шақырды және «The Wall Street Journal» газетінде жарияланған үш мақаласында осы мақсатқа жету үшін шұғыл қадамдардан тұратын амбициялық бағдарлама ұсынды. Төрттік осы мақсатта Ядролық қауіпсіздік жобасын құрды. Нанн 2008 жылдың 21 қазанында Гарвард Кеннеди мектебінде сөйлеген сөзінде бұл күн тәртібін нығайтып, былай деді: «Мен ядролық державалар арасындағы қасақана соғыс емес, қайтарылмайтын мекенжайы жоқ террористтер туралы көбірек алаңдаймын. Өзін-өзі өлтіруге дайын топты тоқтату мүмкін емес. Біз басқа дәуірде өмір сүріп жатырмыз. Әлем өзгергенін түсіну қажет». 2010 жылы төрттік «Ядролық ауытқу нүктесі» атты деректі фильмде түсті. Фильм «The Wall Street Journal» газетінде жарияланған идеяларды көрнекі түрде бейнелейді және олардың ядролық қарусыз әлемге деген ұмтылысын және осы мақсатқа жету үшін қадамдар жасауын күшейтеді. «Global Zero» – ядролық қарусыздануға қол жеткізуге арналған 300 әлемдік көшбасшыдан тұратын халықаралық, партиялық емес ұйым. 2008 жылдың желтоқсанында іске қосылған бұл бастама ядролық клубтың ресми және бейресми мүшелеріне тиесілі барлық құрылғыларды кезең-кезеңмен алып тастау және тексеруді қолдайды. «Global Zero» науқаны халықаралық консенсусты құруға және ядролық қаруды жою үшін көшбасшылар мен азаматтардың тұрақты әлемдік қозғалысын құруға бағытталған. Мақсаттарына АҚШ пен Ресейдің ядролық қаруды әрқайсысы 1000 данаға дейін азайту бойынша екіжақты келіссөздерді бастау және басқа негізгі ядролық державалардың ядролық арсеналды кезең-кезеңмен азайту бойынша көпжақты келіссөздерге қатысуға міндеттеме беру кіреді. «Global Zero» негізгі үкіметтермен дипломатиялық диалогты кеңейту және ядролық қаруды жоюға байланысты маңызды мәселелер бойынша саяси ұсыныстарды әзірлеуді жалғастыруда. Ядролық қарусыздану жөніндегі халықаралық конференция 2008 жылдың ақпан айында Ослода өтті, оны Норвегия үкіметі, Ядролық қауіп бастамасы және Гувер институты ұйымдастырды. Конференция «Ядролық қарусыз әлем тұжырымын іске асыру» деп аталды және мақсаты ядролық қаруды таратпау шартына қатысты ядролық қаруға ие мемлекеттер мен ядролық қаруға ие емес мемлекеттер арасында консенсус құру болды. 2010 жылдың сәуір айында Тегеранда қарусыздандыру және ядролық қаруды таратпау жөніндегі халықаралық конференция өтті. Конференция «Жаңа СНВ» келісіміне қол қойылғаннан кейін көп ұзамай өтті және оның нәтижесінде барлық ядролық қаруды жоюға бағытталған шақыру қабылданды. Конференцияға 60 елден өкілдер шақырылды. Үкіметтік емес ұйымдар да қатысты. Ядролық қаруды жоюды талап еткен белгілі тұлғалардың арасында «философ Бертран Рассел, әртіс Стив Аллен, CNN телеарнасының хабаршысы Тед Тернер, бұрынғы сенатор Клейборн Пелл, Нотр-Дам университетінің президенті Теодор Хесбург, Оңтүстік Африка епископы Десмонд Туту және Далай-лама» бар. Басқалары ядролық қару әлемді салыстырмалы түрде қауіпсіз еткенін, тыныштық пен қайтару және тұрақсыздық парадоксы арқылы, соның ішінде Оңтүстік Азияда айтты. Кеннет Уолтс ядролық қару ядролық бейбітшілікке әкелді деп мәлімдеді, ал ядролық қарудың одан әрі таралуы тіпті екінші дүниежүзілік соғыстың соңында олардың өнертабысына дейін кең таралған кең ауқымды дәстүрлі соғыстарды болдырмауға көмектесуі мүмкін. 2012 жылдың шілде айында шыққан «Foreign Affairs» журналында Уолц АҚШ, Еуропа және Израиль сарапшылары мен саясаткерлерінің ядролық қарулы Иранның қабылдануы мүмкін емес деген пікірін жоққа шығарды. Керісінше, Уолц бұл мүмкін болатын ең жақсы нәтиже болатынын, өйткені ол Израильдің аймақтық ядролық қару монополиясын теңестіру арқылы Таяу Шығыста тұрақтылықты қалпына келтіреді деп айтады. Огайо штатының университеті профессоры Джон Мюллер, «Атомдық маңай» кітабының авторы, Иранның ядролық бағдарламасына араласудың қажеті жоқ деп есептейді және қару-жарақты бақылау шаралары кері нәтижеге әкеледі деп мәлімдеді. 2010 жылы Миссури университетінде өткен және C-SPAN телеарнасы арқылы таратылған лекция кезінде Мюллер ядролық қарудың, әсіресе ядролық терроризмнің қаупі БАҚ-та да, ресми тұлғалар тарапынан да асыра бағаланғанын айтты. Бұрынғы мемлекеттік хатшы Генри Киссинджер жаңа қауіп бар екенін айтты, оны қайтару арқылы шеше алмайды: «Кәдімгі қайтару тұжырымы агрессорлар мен зұлымдардың қандай да бір салдарлардан бұрын тартылатыны болды. Өзін-өзі өлтіруге дайын адамдар әлемінде бұл есептеу мүлдем басқаша жұмыс істемейді». Джордж Шульц былай деді: «Егер өзін-өзі өлтіру шабуылдары жасап жүрген адамдарды ойласаңыз, және оларға ядролық қару қолға түссе, оларды қайтару мүмкін емес». Эндрю Бэсевич былай деп жазды: АҚШ үшін ядролық қаруды ақылға қонымды түрде қолдануға ешқандай мүмкіндік жоқ: «АҚШ үшін олар қажетсіз болып барады, тіпті қайтару құралы ретінде де. Мұндай қаруды бізге қарсы қолдануға бейім жауларды тоқтату да қиын. Керісінше, стратегиялық арсеналды дайын күйде ұстау арқылы (және 1945 жылы екі жапон қаласына атом бомбасы тастаудың дұрыс екенін без өкінішпен мәлімдеу арқылы) АҚШ халықаралық саясатта ядролық қарудың орынды рөл атқаратынын жасырады». «Қауіпсіздіктің шектері» кітабында Скотт Саган АҚШ әскери тарихында ядролық соғысқа әкелуі мүмкін болған көптеген оқиғаларды құжаттады. Ол былай деді: «Соғыс кезінде АҚШ ядролық күштерін бақылаған әскери ұйымдар бұл міндетті біз білетіннен нашар орындады, бірақ біздің күтілгенімізден жақсы орындады. Бұл кітапта анықталған мәселелер нашар ұйымдардың нәтижесі емес. Олар ұйымдық қауіпсіздіктің туа біткен шектерін көрсетеді. Бұл қарапайым шындықты мойындау қауіпсіз болашаққа жасалған бірінші және ең маңызды қадам». 2022 жылдың 3 қаңтарында Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелері – Қытай, Франция, Ресей, Ұлыбритания және АҚШ ядролық соғыстың алдын алу туралы мәлімдеме жасады, ядролық соғыс жеңіліске ұшырамайды және оған ешқашан жол берілмеуі керек екенін мәлімдеді. 2023 жылдың 21 ақпанында Ресей президенті Владимир Путин АҚШ-пен ядролық қаруды азайту шарты бойынша Ресейдің қатысуын тоқтатты.

Eliminating nuclear weapons has long been an aim of the pacifist left. But now many mainstream politicians, academic analysts, and retired military leaders also advocate nuclear disarmament. Sam Nunn, William Perry, Henry Kissinger, and George Shultz have called upon governments to embrace the vision of a world free of nuclear weapons, and in three op eds in The Wall Street Journal proposed an ambitious program of urgent steps to that end. The four have created the Nuclear Security Project to advance this agenda. Nunn reinforced that agenda during a speech at the Harvard Kennedy School on October 21, 2008, saying, "I'm much more concerned about a terrorist without a return address that cannot be deterred than I am about deliberate war between nuclear powers. You can't deter a group who is willing to commit suicide. We are in a different era. You have to understand the world has changed." In 2010, the four were featured in a documentary film entitled Nuclear Tipping Point. The film is a visual and historical depiction of the ideas laid forth in The Wall Street Journal op eds and reinforces their commitment to a world without nuclear weapons and the steps that can be taken to reach that goal. Global Zero is an international non partisan group of 300 world leaders dedicated to achieving nuclear disarmament. The initiative, launched in December 2008, promotes a phased withdrawal and verification for the destruction of all devices held by official and unofficial members of the nuclear club. The Global Zero campaign works toward building an international consensus and a sustained global movement of leaders and citizens for the elimination of nuclear weapons. Goals include the initiation of United States Russia bilateral negotiations for reductions to 1,000 total warheads each and commitments from the other key nuclear weapons countries to participate in multilateral negotiations for phased reductions of nuclear arsenals. Global Zero works to expand the diplomatic dialogue with key governments and continue to develop policy proposals on the critical issues related to the elimination of nuclear weapons. The International Conference on Nuclear Disarmament took place in Oslo in February 2008, and was organized by The Government of Norway, the Nuclear Threat Initiative and the Hoover Institute. The Conference was entitled Achieving the Vision of a World Free of Nuclear Weapons and had the purpose of building consensus between nuclear weapon states and non nuclear weapon states in relation to the Nuclear Non proliferation Treaty. The Tehran International Conference on Disarmament and Non Proliferation took place in Tehran in April 2010. The conference was held shortly after the signing of the New START, and resulted in a call of action toward eliminating all nuclear weapons. Representatives from 60 countries were invited to the conference. Non governmental organizations were also present. Among the prominent figures who have called for the abolition of nuclear weapons are "the philosopher Bertrand Russell, the entertainer Steve Allen, CNN's Ted Turner, former Senator Claiborne Pell, Notre Dame president Theodore Hesburgh, South African Bishop Desmond Tutu and the Dalai Lama". Others have argued that nuclear weapons have made the world relatively safer, with peace through deterrence and through the stability–instability paradox, including in south Asia. Kenneth Waltz has argued that nuclear weapons have created a nuclear peace, and further nuclear weapon proliferation might even help avoid the large scale conventional wars that were so common prior to their invention at the end of World War II. In the July 2012 issue of Foreign Affairs Waltz took issue with the view of most U. S., European, and Israeli, commentators and policymakers that a nuclear armed Iran would be unacceptable. Instead Waltz argues that it would probably be the best possible outcome, as it would restore stability to the Middle East by balancing Israel's regional monopoly on nuclear weapons. Professor John Mueller of Ohio State University, the author of Atomic Obsession, has also dismissed the need to interfere with Iran's nuclear program and expressed that arms control measures are counterproductive. During a 2010 lecture at the University of Missouri, which was broadcast by C SPAN, Mueller has also argued that the threat from nuclear weapons, especially nuclear terrorism, has been exaggerated, both in the popular media and by officials. Former Secretary Kissinger says there is a new danger, which cannot be addressed by deterrence: "The classical notion of deterrence was that there was some consequences before which aggressors and evildoers would recoil. In a world of suicide bombers, that calculation doesn't operate in any comparable way". George Shultz has said, "If you think of the people who are doing suicide attacks, and people like that get a nuclear weapon, they are almost by definition not deterrable". Andrew Bacevich wrote that there is no feasible scenario under which the US could sensibly use nuclear weapons:For the United States, they are becoming unnecessary, even as a deterrent. Certainly, they are unlikely to dissuade the adversaries most likely to employ such weapons against us Islamic extremists intent on acquiring their own nuclear capability. If anything, the opposite is true. By retaining a strategic arsenal in readiness (and by insisting without qualification that the dropping of atomic bombs on two Japanese cities in 1945 was justified), the United States continues tacitly to sustain the view that nuclear weapons play a legitimate role in international politics In The Limits of Safety, Scott Sagan documented numerous incidents in US military history that could have produced a nuclear war by accident. He concluded:while the military organizations controlling U. S. nuclear forces during the Cold War performed this task with less success than we know, they performed with more success than we should have reasonably predicted. The problems identified in this book were not the product of incompetent organizations. They reflect the inherent limits of organizational safety. Recognizing that simple truth is the first and most important step toward a safer future. On January 3, 2022, the permanent members of the United Nations Security Council, China, France, Russia, Britain, and the United States issued a statement on prevention of nuclear war, affirming that "a nuclear war cannot be won and must never be fought." On February 21, 2023, Russian President Vladimir Putin suspended Russia's participation in the New START nuclear arms reduction treaty with the United States.