Кіріспе

Қару-жарақты бақылау – шағын қарудың, конвенциялық қарудың және жаппай қырып-жою қаруының дамытылуына, өндірілуіне, жинақталуына, таралуына және қолданылуына қатысты халықаралық шектеулерді білдіретін термин. Тарихи тұрғыдан алғанда, қару-жарақты бақылау отты қарудың ойдағы түрінен бұрынғы жақын арадағы қаруларға (мысалы, қылыштарға) да қатысты болуы мүмкін. Қару-жарақты бақылау көбінесе дипломатия арқылы іске асырылады, ол халықаралық шарттар мен келісімдер арқылы келісетін тараптарға осындай шектеулерді жүктеуге бағытталған, бірақ бұл сондай-ақ келісім бермейтін елге шектеулерді күштеп енгізу үшін бір елдің немесе елдер тобының күш-жігерін де қамтуы мүмкін.

Қабылдау

Қаруды бақылау туралы келісімдер мен шарттар көбінесе ұлттық мүдделерге де, болашақ бейбітшілікке де зиян келтіруі мүмкін, қымбат қарулану жарысынан қашудың жолы ретінде қарастырылады. Кейбіреулері белгілі бір әскери технологиялардың (мысалы, ядролық қару немесе зымыран технологиясы) таралуын тоқтату үшін қолданылады, ал потенциалды дамытушыларға олар осы технологиялардың құрбаны болмайды деген сенімді ұсынады. Бұдан өзге, кейбір қаруды бақылау туралы келісімдер соғыстың, әсіресе бейбіт азаматтар мен қоршаған ортаға тигізетін зиянды шектеу мақсатымен жасалады, бұл соғыстың кімге тиесілі екеніне қарамастан, барлық қатысушылар үшін жағымсыз саналады. Көптеген бейбітшілік жақтастары қаруды бақылау туралы келісімдерді соғысқа қарсы маңызды құрал деп есептесе, ал қатысушылар оларды қару жасау мен құрастырудың жоғары құнын шектеудің және тіпті соғысқа байланысты шығындарды азайтудың амалы ретінде қарастырады. Қаруды бақылау соғыс саясатының тиімді құралы болмайтын, соғысты тым қымбат және жойқын ететін қаруларды шектеу арқылы әскери әрекеттердің мүмкіндігін сақтаудың да жолы болуы мүмкін.

Атқару

Қару-жарақтарды бақылау келісімдерін іске асыру уақыт өте келе қиындықтарға толы болып келеді. Көптеген келісімдердің тиімділігі қатысушы тараптардың шарттарды орындауға ниет білдіруіне байланысты. Әдетте, мемлекет шарттарды орындауды қаламаса, олар шарттарды жасырын түрде бұзуға немесе келісімнен шығуға тырысады. Бұл Вашингтон теңіз келісімінде (және одан кейінгі Лондон теңіз келісімінде) байқалды, онда көптеген қатысушылар шектеулерді айналып өтуге тырысты, біреулері басқаларына қарағанда заңдырақ жолмен. АҚШ кемелерінің тиімділігін арттыру үшін жақсырақ технологияны дамытты, бірақ салмақ шектеріне сәйкес жұмыс істеді, Ұлыбритания шарттағы олқылықты пайдаланды, италиялықтар кемелерінің салмағын дұрыс емес көрсетті, ал шектеулерге жеткен кезде Жапония келісімнен шықты. Келісім шарттарын бұзған елдер өз әрекеттері үшін айтарлықтай жаза алмады. Он жылдан аспаған уақыт ішінде келісім күшін жойды. Женева хаттамасы ұзаққа созылып, оны құрметтеуде сәтті болды, бірақ мемлекеттер оны қажет деп тапқан жағдайларда оны бұзды. Іске асыру шаралары жүйесіз болды, себебі олар шарттарды орындауға емес, саяси жағдайға байланысты болды. Бұл санкциялар және басқа да шаралар негізінен бұзушылардың саяси қарсыластары тарапынан қолдау тапты, ал бұзушылықтар саяси одақтастары тарапынан назарсыз қалды немесе формалды шаралармен шешілді. Жақындағы қару-жарақтарды бақылау келісімдері бұзушылықтарды іске асыру және тексеру шарттарын күшейтті. Соңғысы тиімді іске асырудың басты кедергісі болды, өйткені бұзушылар келісім шарттарын жасырын түрде айналып өтуге тырысады. Тексеру – мемлекеттің келісім шарттарын орындап жатқандығын немесе орындамайтындығын анықтау процесі болып табылады және қатысушылардың осындай ақпаратты жариялауымен, сондай-ақ қатысушылардың ақпаратты тексеру үшін бір-бірін тексеруге мүмкіндік берудің шараларын қамтиды. Бұл көбінесе шектеулердің өзі сияқты келіссөздерді қамтиды, ал кейбір жағдайларда тексеру мәселелері келісім келіссөздерінің тоқтауына әкелді (мысалы, Түгел сынақтарды тыйым салу туралы келісімнің қарсыластары тексеруді басты алаңдаушылық ретінде атады, нәтижесінде АҚШ оны ратификацияламады). Мемлекеттер келісімнен шығудың орнына, оның шектерін бұзуға тырысқан кезде келісімде қалуы мүмкін. Мұның екі маңызды себебі бар. Келісімге ашық қарсы шығу, тіпті одан бас тартқан жағдайда да, саяси тұрғыдан жағымсыз көрінеді және дипломатиялық салдарларға әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, егер келісімде қалатын болсаңыз, қатысушылар да шарттардың шектеулеріне бағынуы мүмкін, ал шығу қарсыластарыңызға сіз жасап жатқан бірдей дамуды жасауға мүмкіндік береді, бұл дамудың артықшылығын азайтады.

Қару-жарақтарды бақылау теориясы

Джон Стейнбруннер, Джонатан Дин немесе Стюарт Крофт сияқты ғалымдар мен саясаткерлер қару-жарақтарды бақылаудың теориялық негізін зерттеуге көп еңбек сіңірді. Қару-жарақтарды бақылаудың мақсаты – қауіпсіздік дилеммасын шешу. Ол әріптестер арасындағы өзара қауіпсіздікті және жалпы тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған (дағдарылық жағдайда, стратегиялық жоспарлауда немесе қарулану жарысын тоқтату үшін тұрақтылықты орнатуда). Қару-жарақтарды бақылау тек тұрақтылықты ғана емес, сонымен қатар шығындарды азайту мен зиянды шектеуді де қамтиды. Ол қарусызданудан өзгеше, себебі тұрақтылықты сақтау өзара бақылаудағы қарулануға мүмкіндік береді және қарусыз бейбітшілікке ұмтылмайды. Дегенмен, қару-жарақтарды бақылау принципті түрде қорғаныс стратегиясы болып табылады, өйткені ашықтық, теңдік және тұрақтылық шабуылдық стратегиямен үйлеспейді. 2020 жылы «American Political Science Review» журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, қару-жарақтарды бақылау туралы келісімдердің табысқа ие болуы үшін ашықтық пен қауіпсіздік арасындағы қиын теңгерімді табу қажет болғандықтан, мұндай келісімдер сирек кездеседі. Қару-жарақтарды бақылау келісімдерінің тиімді болуы үшін мемлекеттің келісімді орындап жатқанын мұқият тексеру қажет, мысалы, қатаң тексерулер арқылы. Алайда, мемлекеттер көбінесе мұндай тексерулерге келіспейді, себебі инспекторлар тексерулерді мемлекеттің әлеуеті туралы ақпарат жинау үшін пайдаланып, оны болашақ қақтығыста қолдануы мүмкін деп қорқады.

19 ғасырдан бұрын

Қару-жарақты бақылауға жасалған алғашқы жазбадағы әрекеттердің бірі – ежелгі Грецияда Амфиктиондық лигалар қабылдаған ережелер жиынтығы. Бұл қаулыларда соғыс қалай жүргізілуі тиіс екендігі көрсетілген, ал оны бұзу айыппұл салуға немесе соғыс ашуға алып келген. 8-9 ғасырларда франк империясында жасалған қылыштар мен тізбекті зәрлілердің сапасы жоғары бағаланған, ал Карл Ұлы (768–814 жылдары билеген) оларды шетелдіктерге сатуды немесе экспорттауды заңсыз деп жариялаған, мүлікті тәркілеу немесе тіпті өлім жазасымен қорқытқан. Бұл франктердің дұшпандары – маврлар, викингтер және славяндардың осы қару-жараққа ие болуын және пайдалануын шектеу мақсатында жасалған. Шіркеу трансұлттық ұйым ретіндегі беделін соғыс құралдарын шектеу үшін пайдаланған. 989 жылғы «Құдай тыныштығы» (1033 жылы кеңейтілген) ережесі соғысқа қатыспаған адамдарды, егіншілік және экономикалық нысандарды, сондай-ақ шіркеудің мүлкін соғыстан қорғады. 1027 жылғы «Құдайдың бітімгершілігі» де христиандар арасындағы зорлық-зомбылықтың алдын алуға тырысты. 1139 жылғы Екінші Латеран кеңесі басқа христиандарға қарсы арбалетті пайдалануға тыйым салған, бірақ христиан емес адамдарға қарсы пайдалануға рұқсат берген. Оқ атар қарудың дамуы соғыстың салдарының күшеюіне әкелді. Осы кезеңдегі соғыстардың қатыгездігі соғыс ережелерін ресмилендіруге, соғыс тұтқындары мен жарақат алғандарға гуманитарлық қарым-қатынас жасауға, сондай-ақ жауынгер емес адамдарды қорғау және олардың мүлкін тонау ережелерін бекітуге итермеледі. Дегенмен, 19 ғасырдың басына дейінгі кезеңде, жеңілген армияларға таңылғандар мен теориялық ұсыныстардан басқа, қару-жарақ бақылау туралы көптеген ресми келісімдер тіркелген жоқ. Соның ішінде 1675 жылғы Страсбург келісімі бар. Бұл – химиялық қарудың қолданылуын шектейтін алғашқы халықаралық келісім, оның ішінде улы оқтарды. Келісімге Франция мен Киелі Рим империясы қол қойды.

19 ғасыр

1817 жылы АҚШ пен Ұлыбритания арасындағы Rush–Bagot шарты қазіргі заманғы өнеркәсіптік дәуірдегі қару-жарақтарды бақылау туралы алғашқы келісімшарт болып табылады, ол Солтүстік Американың Ұлы көлдер мен Шамплейн көлі аймағының демилитаризациялануына әкелді. Бұған 1871 жылғы Вашингтон шарты ілесіп, толық демилитаризацияға жол ашты. Өнеркәсіптік революция соғыстың механикаландырылуына, сондай-ақ оттық қарудың дамуындағы қарқынды прогреске әкелді; қирату мүмкіндігінің артуы (кейін Бірінші дүниежүзілік соғыстың майдандарында көрініс берді) Ресей императоры Николай II-ні 1899 жылы 26 елдің басшыларын Бірінші Гаага конференциясына шақыруға итермеледі. Конференция 1899 жылғы Гаага конвенциясына қол қойылды, ол соғыс жариялау және жүргізу қағидаларын, сондай-ақ заманауи қару-жарақтарды қолдану ережелерін белгіледі, сонымен қатар Тұрақты төрелік соты құрылды.

1900 жылдан 1945 жылға дейін

1907 жылы екінші Гаага конференциясы шақырылды, ол 1899 жылғы бастапқы келісімге қосымшалар мен түзетулер енгізді. 1915 жылы үшінші Гаага конференциясын өткізу жоспарланған, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс салдарынан ол өткізілмеді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін қару-жарақтарды шектеу және азайту мақсатында Ұлттар Лигасы құрылды. Дегенмен, бұл саясатты іске асыру тиімді болмады. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында бес үлкен теңіз державасының ірі әскери кемелерінің саны мен өлшемдерін шектеу үшін Вашингтон теңіздік конференциясы сияқты бірнеше теңіздік конференциялар өтті. 1925 жылғы Женева конференциясы халықаралық қарулы жанжалдарда жау мемлекеттерінің азаматтарына қарсы химиялық қару қолдануға тыйым салатын Женева хаттамасына әкелді. 1928 жылғы Келлог-Бриан пактісі тиімді болмаса да, "соғысты ұлттық саясаттың құралы ретінде қолданудан бас тартуды қамтамасыз етуге" бағытталған болатын.

1945 жылдан бастап

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымы халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті нығайту және сақтау үшін құрылды. 1946 жылы АҚШ ядролық отын циклына қатаң халықаралық бақылау орнату және осылайша жаһандық ядролық қару-жарақ жарысын болдырмау үшін Барух жоспарын ұсынды, бірақ Кеңес Одағы бұл ұсынысты қабылдамады және келіссөздер сәтсіз аяқталды. Президент Эйзенхауэрдің 1953 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясындағы «Тыныштық үшін атомдар» атты сөзінен кейін 1957 жылы ядролық технологияны бейбіт мақсатта пайдалануды ілгерілету және ядролық материалдарды бейбіт мақсаттардан ядролық қаруға айналдыруға қарсы сақтық шараларын қолдану үшін Халықаралық атом энергиясы агенттігі құрылды. Біріккен Ұлттар Ұйымының қолдауымен 1963 жылы атмосферада, су астында және ғарыш кеңістігінде ядролық қару сынақтарын тоқтатуды мақсат тұтқан Ішінара сынақ тыйым шарты қабылданды. 1968 жылы Ядролық қаруды таратпау шарты (ЯҚТ) қол қойылды, ол ядролық қару технологиясының бұрыннан иеленген бес елден – АҚШ, КСРО, Ұлыбритания, Франция және Қытайдан басқа елдерге одан әрі таралуын болдырмауды көздеді. Бұл шарт инспекциялар арқылы ядролық қаруды таратпау, ядролық қаруды азайту және ядролық энергияны бейбіт мақсатта пайдалану құқығын орнату сияқты үш маңызды мақсатқа бағытталған. Бразилия, Аргентина және Оңтүстік Африка сияқты өздерінің ядролық бағдарламаларын дамытып жатқан елдер бастапқыда оған қарсылық көрсетті. Дегенмен, Үндістан, Израиль, Пәкістан және Оңтүстік Суданнан басқа барлық елдер құжатқа қол қоюға немесе ратификациялауға келісті. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы Стратегиялық қаруды шектеу жөніндегі келіссөздер (SALT) қаруды бақылау туралы келісімдерге әкелді. SALT I келіссөздері 1972 жылы Баллистикалық ракеталарға қарсы шартқа және Стратегиялық қаруды шектеу туралы уақытша келісімге (SALT I) әкелді. SALT II келіссөздері 1972 жылы басталды және 1979 жылы келісімге қол жеткізілді. Бірақ Кеңес Одағының Ауғанстанға басып кіруіне байланысты АҚШ бұл шартты ратификацияламады, бірақ екі тарап та келісімді сақтады. 1987 жылы АҚШ пен Кеңес Одағы арасында Орташа қашықтықтағы ядролық күштер туралы шартқа қол қойылды және 1988 жылы ратификацияланды, нәтижесінде 500-ден 5500 шақырымға дейінгі қашықтықтағы барлық зымырандарды жою туралы келісімге қол жеткізілді. Бұл өткен онжылдықта ядролық қарусыздануды талап ететін үлкен демонстрацияларды қамтитын бейбітшілік қозғалысының қайта жандану кезеңімен сәйкес келді. 1993 жылы Химиялық қаруды тыйым салу туралы конвенцияға қол қойылды, ол химиялық қаруды өндіруге және пайдалануға тыйым салды. АҚШ пен Кеңес Одағы START I және START II шарттарына қол қойды, олар стратегиялық қаруды одан әрі шектеді. Бұл стратегиялық шабуылдық қаруды азайту туралы келісіммен одан әрі дамытылды, ол өз кезегінде Жаңа START шартымен алмастырылды. 1996 жылы Жалпы сынақтарды тыйым салу шартына қол қойылды, ол барлық ортадағы, әскери немесе азаматтық мақсаттар үшін ядролық жарылыстарға тыйым салды, бірақ сегіз мемлекеттің ратификацияламауына байланысты ол күшіне енген жоқ. 1998 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы Біріккен Ұлттар Ұйымының қарусыздану жөніндегі кеңсесін (БҰҰҚЖ) құрды. Оның мақсаты ядролық қарусыздануды және таратпауды, сондай-ақ басқа да жаппай қырып-жою қаруларына, химиялық және биологиялық қаруларға қатысты қарусыздану режимдерін нығайтуды ілгерілету болып табылады. Бұдан басқа, ол дәстүрлі қару-жарақ саласындағы қарусыздандыруға, әсіресе миналар мен ұсақ қару-жарақтарға, олар қазіргі қақтығыстарда көбінесе таңдалатын қару болып табылатын күш-жігерді қолдайды. Ядролық қаруды таратпауға бағытталған шарттардан басқа, соңғы кезде дәстүрлі қару-жарақтардың сатуын және саудасын реттеуге бағытталған қозғалыс пайда болды. 2014 жылдың желтоқсанына қарай Біріккен Ұлттар Ұйымы 89 мемлекет ратификациялаған Қару-жарақ саудасы туралы шарттың күшіне енуіне дайындалуда. Алайда, Ресей мен Қытай сияқты негізгі қару өндірушілер оны әлі ратификацияламады, ал АҚШ шартқа қол қойғанмен, оны ратификацияламады. Бұл шарт кіші қарудан бастап, ұрыс танкілеріне, соғыс ұшақтарына және әскери кемелерге дейінгі барлық дәстүрлі қару-жарақтардың халықаралық саудасын реттейді. Сондай-ақ оқ-дәрілер, сондай-ақ бөлшектер мен құрамдас бөліктер де қамтылған. Жақында Біріккен Ұлттар Ұйымы 2020 жылы Ядролық қаруды тыйым салу шартын қабылдады, мүше мемлекеттердің 50-ші ратификациясы немесе қосылуынан кейін.

Негізгі дереккөздер

АҚШ Қаруды бақылау және қарусыздандыру агенттігі. Қаруды бақылау және қарусыздандыру келісімдері: Келіссөздер мәтіндері мен тарихы (1996)