Кіріспе
Флавий Иосифтың кітабы "Яһуди соғысы" немесе "Жүдей соғысы" (Римдіктерге қарсы яһуди соғысының толық тарихы; Ἱστορία Ἰουδαϊκοῦ πολέμου πρὸς Ῥωμαίους, Historia Ioudaikou polemou pros Rōmaious), ағылшын тілінде "Яһудилердің соғыстары" деп те аталады. Бұл кітапты бірінші ғасырдағы римдік-яһуди тарихшысы Флавий Иосиф жазған. Стив Мейсон бұл кітапты "Батыс тарихындағы ең ықпалды діни емес мәтін" деп сипаттаған.
The Jewish War or Judean War (in full History of the Jewish War against the Romans; Ἱστορία Ἰουδαϊκοῦ πολέμου πρὸς Ῥωμαίους, Ηistoria Ioudaikou polemou pros Rōmaious), also referred to in English as The Wars of the Jews, is a book written by Josephus, a first century Roman Jewish historian. It has been described by Steve Mason as "perhaps the most influential non biblical text of Western history".
Мазмұны
Жеті кітапқа бөлінген бұл еңбек 168 жылы Селевкид билеушісі Антиох IV Эпифанның Иерусалимді басып алуынан бастап, Бірінші еврей-рим соғысының алғашқы кезеңдеріне дейінгі еврей тарихының қысқаша мазмұнымен ашылады (I және II кітаптар). Ал келесі бес кітап римдік қолбасшылар Веспасиан мен Титтің басшылығымен соғыстың қалай дамығанын, соңғы сикарийдің өліміне дейін баяндайды. Бұл еңбек шамамен 75 жылы жазылған, бастапқыда Иосиф Флавийдің "ана тілі" – арамей немесе еврей тілінде жазылған, бірақ оның түпнұсқасы сақталмаған. Кейіннен ол грек тіліне аударылған, бұл аударманың Иосиф Флавийдің өзі қадағалағаны мүмкін. Бут пен Пирс: «Қазіргі грек тіліндегі нұсқа аударма емес, ал бастапқы жазбаның толық қайта өңделіп, кеңейтілген жаңа басылымы болуы керек» деп жазды. Бірінші еврей-рим соғысы туралы мәліметтердің көздері: Иосиф Флавийдің осы еңбегі, Талмуд (Гиттин 57б), Мидраш Эйха, еврей монеталарындағы еврей жазулары және Тациттің «Тарихтар» еңбегінің V кітабы. Мәтіннің ескі славян нұсқасы да сақталған, сондай-ақ грек нұсқасында жоқ материалдарды қамтитын еврей нұсқасы да бар, ал еврей нұсқасында грек нұсқасында бар материалдар жоқ.
Ықпал
Иосиф Флавий – Исаның өмірінен бұрын, оның кезінде және кейін болған оқиғалардың тәуелсіз куәгері ретінде төртінші ғасырдан бастап христиандар арасында танымал жазушы болды. Иосиф Флавий грек тілінде оқылатын Шығыс Жерорта теңізі аймағында әрқашан қолжетімді болды. "Яһуди соғысы" (Bellum Judaicum) төртінші ғасырда Псевдо-Хегесипптің қысқартылған нұсқасымен, сондай-ақ белгісіз автордың толық аудармасымен латын тіліне аударылды. Екі нұсқасы да Батыс Рим империясы мен оның мұрагер мемлекеттерінде кеңінен таратылды. Христиандардың "Яһуди соғысына" деген қызығушылығы негізінен яһудилердің құлдырауы мен Екінші ғибадатхананың қирауына байланысты болды, бұл Исаны өлтіргені үшін Құдайдың жазасы деп есептелді. Баспа технологиясының жетілуі (Гутенберг баспасы) осы еңбектің Еуропаның халық тілдеріне жаңа аудармалар жасалуына әкелді, ал түпнұсқа грек мәтіні 1544 жылы Базельде жарияланды. Ағылшын тілінде ең ықпалды аудармалар Томас Лодждің 1602 жылғы аудармасы ("Яһудилердің қайғылы тарихы") және Уильям Уистонның 1760 жылдардағы аудармасы ("Яһудилердің соғыстары") болды. Яһудилер үшін Иосиф Флавий көбінесе сатқын ретінде қарастырылғандықтан, оның еңбектері олар үшін жақсы белгілі болған жоқ. Оның өлімінен кейін мың жылға жуық уақыт өткен соң раввиндік жазбаларда (мысалы, Мишнада) Иосиф Флавий есімді ешкім айтқан жоқ, бірақ олар кейде Иосиф баяндаған оқиғаларға ұқсас оқиғаларды айтты. 10 ғасырдағы итальяндық яһуди жазушы Иосиф Флавийді яһудилер арасында қайтадан танымал етті: ол Псевдо-Хегесипптің "Яһуди соғысының" латын нұсқасын қайта жазған "Йосиппонды" жазды (басқа да еңбектермен бірге) және кейде қосымша тарихи деректерді қосты. Яһудилер 19 ғасырға дейін Иосиф Флавийдің христиандық аудармаларына сенімсіздікпен қарады, содан кейін жергілікті тілдерге "бетарап" аудармалар жасалды. Кальман Шульман 1863 жылы Иосиф Флавийдің грек мәтінін еврей тіліне аударды, бірақ көптеген раввиндер "Йосиппон" нұсқасын артық көре берді. 20 ғасырға қарай яһудилердің Иосиф Флавийге деген көзқарасы жұмсарып, "Яһуди соғысының" кейбір бөліктерін яһудилерге шабыттандыратын және оларға жағымды деп тапты. Мысалы, Масададағы соңғы тұру трагедиялық емес, шабыттандыратын оқиға ретінде қарастырылды. 1938/1941 жылдарғы "Иерусалим және Рим" атты пьеса "Яһуди соғысы" негізінде жазылды, сондай-ақ әртүрлі романдар жарық көрді. Бұл 20 ғасырғы түсіндірмелер, табиғи түрде, сол дәуірдің алаңдатушылықтарын көрсетті, мысалы, Ресей мен нацистік Еуропадағы яһудилерді қудалау, жаңадан пайда болған сионистік қозғалыс және Палестинадағы британдық мандаттағы еврей қоныстанушыларының жағдайы. Ғалымдар үшін Иосиф Флавий яһуди-рим соғысын зерттеуде құнды дереккөз болып табылады. Ол Флавий әулетінен шыққан римдік қамқоршыларын құрметтегенімен, салыстырмалы түрде бейтарап көз ретінде қарастырылады.