Кіріспе
Құс түрі
Африкалық түрі кейде сұрбас жыртқыш деп аталады. Сұрбас жыртқыш (Picus canus), сондай-ақ сұрбетті жыртқыш деп те аталады, жыртқыштар тұқыласының (Picidae) Еуразиялық өкілі. Еуропалық жасыл шұбар және Ибериялық жасыл шұбармен бірге, ол Еуропада кездесетін үш жақын туыс түрдің бірі. Оның таралу аймағы Орталық және Шығыс Палеарктиканың көп бөлігін, тіпті Тынық мұхитына дейін жетеді. Сұрбас жыртқыш мекендеу ортасына қатысты Еуропалық жасыл шұбардан көбірек талаптар қояды. Ол көптеген өлі ағаштары бар жапырақты орманды ұнатады, негізінен құмырсқалармен қоректенеді, бірақ жасыл шұбар сияқты осы топқа толығымен тәуелді емес. Сұрбас жыртқыштың ұясы әдетте өлі немесе қираған ағаштардың ішінде қазылады. Халық саны туралы мәліметтер бар аймақтардың көпшілігінде сұрбас жыртқыштың саны азайып барады. IUCN ұйымының «Тәуекел астындағы ең төменгі деңгей» санаты түрдің кең таралуына негізделген. Canus деген эпитет латын тілінен аударғанда «сұр» деген мағынаны білдіреді. Гмелин 1747 жылы ағылшын натуралисі Джордж Эдвардс сипаттаған және суреттеген «сұрбас жасыл шұбар» түріне сүйене отырып сипаттама берген. Эдвардтың үлгісі Норвегиядан алынған. Он түрге бөлінеді:
P. c. canus Gmelin, JF, 1788 – Солтүстік және Орталық Еуропадан Батыс Сібірге дейін
P. c. jessoensis Stejneger, 1886 – Шығыс Сібірден Солтүстік-Шығыс Қытайға, Кореяға және Солтүстік Жапонияға дейін (griseoviridis-ті қамтиды)
P. c. kogo (Bianchi, 1906) – Орталық Қытай
P. c. guerini (Malherbe, 1849) – Солтүстік Орталық және Шығыс Орталық Қытай
P. c. sobrinus Peters, JL, 1948 – Оңтүстік-Шығыс Қытай және Солтүстік-Шығыс Вьетнам
P. c. tancolo (Gould, 1863) – Хайнань аралы (Оңтүстік-Шығыс Қытайдан) және Тайвань
P. c. sordidior (Rippon, 1906) – Оңтүстік-Шығыс Тибет және Оңтүстік-Батыс Қытайдан Солтүстік-Шығыс Мьянмаға дейін
P. c. sanguiniceps Baker, ECS, 1926 – Солтүстік-Шығыс Пәкістаннан Солтүстік Үндістанға және Батыс Непалға дейін
P. c. hessei Gyldenstolpe, 1916 – Непал және Солтүстік-Шығыс Үндістаннан Мьянмаға және Индоқыстайға дейін
P. c. robinsoni (Ogilvie Grant, 1906) – Батыс Малайзия
the African species sometimes referred to as grey headed woodpecker
The grey headed woodpecker (Picus canus), also known as the grey faced woodpecker, is a Eurasian member of the woodpecker family, Picidae. Along with the more commonly found European green woodpecker and the Iberian green woodpecker, it is one of three closely related sister species found in Europe. Its distribution stretches across large parts of the central and Eastern Palaearctic, all the way to the Pacific Ocean. The grey headed woodpecker is more demanding than the European green woodpecker in terms of its habitat. It prefers deciduous forest with a high proportion of dead trees, feeding primarily on ants, although not being as exclusively dependent on this group as the green woodpecker. The grey headed woodpecker's nest is typically excavated into dead or severely damaged trees. In the majority of areas for which population numbers are available, the grey headed woodpecker is in decline. IUCN's Least Concern rating is primarily based on the large distribution of the species. The specific epithet canus is the Latin for "grey". Gmelin based his description on the "grey headed green woodpecker" that had been described and illustrated in 1747 by the English naturalist George Edwards. Edward's specimen had come from Norway. Ten subspecies are recognised. P. c. canus Gmelin, JF, 1788 – north and central Europe to west Siberia
P. c. jessoensis Stejneger, 1886 – east Siberia to northeast China, Korea and north Japan (includes griseoviridis)
P. c. kogo (Bianchi, 1906) – central China
P. c. guerini (Malherbe, 1849) – north central and east central China
P. c. sobrinus Peters, JL, 1948 – southeast China and northeast Vietnam
P. c. tancolo (Gould, 1863) – Hainan Island (off southeast China) and Taiwan
P. c. sordidior (Rippon, 1906) – southeast Tibet and southwest China to northeast Myanmar
P. c. sanguiniceps Baker, ECS, 1926 – northeast Pakistan to north India and west Nepal
P. c. hessei Gyldenstolpe, 1916 – Nepal and northeast India to Myanmar and Indochina
P. c. robinsoni (Ogilvie Grant, 1906) – west Malaysia
The Sumatran woodpecker (P. dedemi) was formerly considered a subspecies of the grey headed woodpecker, but was split as a distinct species by the IOC in 2021. P. c. dedemi is sometimes recognised as a separate species, the black naped woodpecker. There is evidence for hybridisation between grey headed and European green woodpeckers. However, these seem extremely rare. It appears that the female partner was invariably a grey headed woodpecker. Nothing has been reported concerning the fertility of such hybrid offspring. Their plumage resembles a grey headed woodpecker more closely, but with a red parting on the head, a reddish nape and a brighter iris, while some were conspicuous for their dark coloration.
Суматра жыртқышы (P. dedemi) бұрын сұрбас жыртқышының бір түрі саналған, бірақ 2021 жылы IOC оны жеке түр деп мойындады. P. c. dedemi кейде қарамойынды жыртқыш деп аталатын жеке түр ретінде танылады. Сұрбас және Еуропалық жасыл шұбар арасында будандасуға қатысты деректер бар. Алайда, мұндай жағдайлар өте сирек кездеседі. Әйел жұбайының сұрбас жыртқыш болғандығы анықталған. Мұндай будандасқан ұрпақтың өнімділігі туралы мәліметтер жоқ. Олардың қауырсындары сұрбас жыртқышына ұқсас, бірақ басында қызыл бөлігі, кеудесі қызғылт және ирисі жарқырақтап тұрады, ал кейбіреулері қара түсті болып көрінеді.
the African species sometimes referred to as grey headed woodpecker
The grey headed woodpecker (Picus canus), also known as the grey faced woodpecker, is a Eurasian member of the woodpecker family, Picidae. Along with the more commonly found European green woodpecker and the Iberian green woodpecker, it is one of three closely related sister species found in Europe. Its distribution stretches across large parts of the central and Eastern Palaearctic, all the way to the Pacific Ocean. The grey headed woodpecker is more demanding than the European green woodpecker in terms of its habitat. It prefers deciduous forest with a high proportion of dead trees, feeding primarily on ants, although not being as exclusively dependent on this group as the green woodpecker. The grey headed woodpecker's nest is typically excavated into dead or severely damaged trees. In the majority of areas for which population numbers are available, the grey headed woodpecker is in decline. IUCN's Least Concern rating is primarily based on the large distribution of the species. The specific epithet canus is the Latin for "grey". Gmelin based his description on the "grey headed green woodpecker" that had been described and illustrated in 1747 by the English naturalist George Edwards. Edward's specimen had come from Norway. Ten subspecies are recognised. P. c. canus Gmelin, JF, 1788 – north and central Europe to west Siberia
P. c. jessoensis Stejneger, 1886 – east Siberia to northeast China, Korea and north Japan (includes griseoviridis)
P. c. kogo (Bianchi, 1906) – central China
P. c. guerini (Malherbe, 1849) – north central and east central China
P. c. sobrinus Peters, JL, 1948 – southeast China and northeast Vietnam
P. c. tancolo (Gould, 1863) – Hainan Island (off southeast China) and Taiwan
P. c. sordidior (Rippon, 1906) – southeast Tibet and southwest China to northeast Myanmar
P. c. sanguiniceps Baker, ECS, 1926 – northeast Pakistan to north India and west Nepal
P. c. hessei Gyldenstolpe, 1916 – Nepal and northeast India to Myanmar and Indochina
P. c. robinsoni (Ogilvie Grant, 1906) – west Malaysia
The Sumatran woodpecker (P. dedemi) was formerly considered a subspecies of the grey headed woodpecker, but was split as a distinct species by the IOC in 2021. P. c. dedemi is sometimes recognised as a separate species, the black naped woodpecker. There is evidence for hybridisation between grey headed and European green woodpeckers. However, these seem extremely rare. It appears that the female partner was invariably a grey headed woodpecker. Nothing has been reported concerning the fertility of such hybrid offspring. Their plumage resembles a grey headed woodpecker more closely, but with a red parting on the head, a reddish nape and a brighter iris, while some were conspicuous for their dark coloration.
Сипаттама
Сұрбас тоқылдақ шамамен ұзындығы, қанаттарының ұзындығы және салмағы шамамен 38-46 см, 54-64 см және 170-240 грамм аралығында болады. Аталған түрдің аталық құсының басы сұр, ал маңайы қызыл. Оның көзінің үстінен қара жолақ және тар қара мұрт жолағы өтеді. Арқасы, қанаты және құйрығы жасыл. Кеудесі мен құрсағы ашық сұр түсті. Жанаған қанаттары сұр-ақ түсте қоңыр-қара жолақты болады. Аналығында қызыл маңай жоқ, бірақ басында ұсақ қара жолақтар бар. Көп тараған *Picus canus jessoensis* түрі аталған түрге өте ұқсас, бірақ сәл сұрғылт және жасыл түсі аз. Қытайлық *Picus canus guerini* түрінің мойнында қара дақ бар, ал құрсағы жасыл. *Picus canus hessei* түрі *guerini*-ге ұқсас, бірақ жоғары жағы алтын жасыл, ал төмен жағы терең жасыл. Суматра аралындағы *Picus canus dedemi* түрі басқа түрлерден өзгеше, жоғары жағы қызғылт, ал төмен жағы қызыл, жасыл және сұр түсті. Басы мен мойны қара түсті. Екі шығыс түрінің кең тараған *P. c. jessoensis* үлгілері әдетте типтік жердегі құстарға қарағанда сәл ірі және ауыр болады. Орташа есепте, ол еуропалық жасыл тоқылдақтан кішкентай және жеңіл. Далада осы айырмашылықты анықтау қиын. Оның мөлшері шамамен еуразиялық жағалы көгершіннің мөлшерімен тең. Сұрбас тоқылдақтың жоғарғы жағы біркелкі зәйтүн жасыл, мойнына қарай ашық сұр түске өтеді, ал басы соңғы түспен боялған. Тоқылдақтың әдеттегі белгілері кішкентай және көзге түспейді. Басы сұр, мұрты қара, ал аталықтарының басына қызыл тәж киеді. Мойны қысқа, тұмсығы жұқа және басы жасыл тоқылдақтан сәл дөңгелек.
Дыбыстар
Еуропалық жасыл және сұрбас шұбардың дауыстары бір-біріне ұқсас. Сұрбас шұбардың алысқа естілетін аумақтық әні, жасыл шұбардың жарылғыш "күлкісінен" гөрі әуенді және таза. Дауыс сериясы оннан он беске дейін, төмендейтін және біртіндеп баяулайтын дыбыстардан тұрады. Бұл жұптасқа тән дауыстардан басқа, екі жыныстан да, бірақ көбінесе еркектерден агрессивті дыбыстар естіледі. Типикке тән нәрсе – жеке, өткір "куек" дыбыстары, олар ашуланған сайын тізбектей беріліп, "кек" деп жалғасуы мүмкін. Жеке "куек" дыбысы хищниктердің шабуылы туралы ескерту ретінде де қызмет етеді, себебі ата-анасының бірі осы дауысты шығарса, балапанды сұрап отырған ұядағылар бірден үндемей қалады. Сұрбас шұбардың жеке барабан қағу әрекеті әртүрлі болуы мүмкін, бірақ олар еуропалық жасыл шұбарларға қарағанда көбірек барабан қағады. Барабанның жиілігі 20 Герц-ке жетеді, ал "барабан соққысы" 40 соққыға дейін немесе екі секундқа созылуы мүмкін.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Сұрбас тоқылдақ Орталық, Солтүстік және Шығыс Еуропаның кең аумақтарында, сондай-ақ Азияның оңтүстігіндегі қылқан жапырақты ормандардың оңтүстігіне қарай, Тынық мұхитының жағалауына, Сахалин мен Хоккайдоға дейінгі кең жолақта таралған. Оның солтүстік шегі жабық қылқан жапырақты және аралас орманның арасындағы шекарада, ал оңтүстік шегі – ағаш даласының ағашсыз бұталы далаға өту жерінде орналасқан. Шығыс Азияда бұл түр ең көп айырмашылыққа ие, және Маньчжурияның оңтүстігінде Корея түбегі, сондай-ақ Шығыс Қытайдың және Ірі Үндістанның көп бөлігі, Малай түбегінің таулы ормандары қамтылған. Жас қозылар 15–17 күннен кейін жұмыртқадан шығады, ал 24–25 күннен кейін ұшып кетеді. Дегенмен, әсіресе көктем және жаз айларында, құмырсқалар мен олардың дернәсілдері – сұрбас тоқылдақтың рационының басым бөлігін құрайды. Formica туысына жататын ағаш құмырсқалары, сондай-ақ Lasius және Myrmicinae отбасыларының мүшелері, мысалы, Myrmica spp. басымдық құрайды, ал термиттермен бірге рационның 90% дейін құрауы мүмкін. Жалпы алғанда, популяция санының сәл төмендеуі байқалады, бірақ бұл түрдің қауіп деңгейін арттыру үшін жеткіліксіз. Сондықтан бұл түр қауіпсіз деп есептеледі. Алайда, Еуропадағы тұрақты немесе аздап өсіп жатқан популяциялардың байқалуы тек түрді тіркеу жұмыстарындағы күш-жігердің артуымен байланысты болуы мүмкін. Еуропадағы жалпы популяция 180 000-нан 320 000-ға дейін көбелек жұбына бағаланады. Басты популяциялар Ресейдің еуропалық бөлігінде және Румынияда орналасқан. Германияда шамамен 15 000 жұп, Австрияда 2 500-ге жуық және Швейцарияда 1 500-ге жуық жұп бар. Еуропадан тыс аймақтардағы популяциялар туралы жиынтық деректер жоқ. Сұрбас тоқылдақ бұрынғы және табиғи құрамы сақталған, сондай-ақ көбейту үшін жағалаулық ормандарды ұнататындықтан, мұндай мекен ортасын жою түрге ең үлкен қауіпті құрайды.