Кіріспе

Британдық саясаткер (1850–1933)

Августин Биррелл KC (19 қаңтар 1850 – 20 қараша 1933) – британдық Либералдық партиясының саясаткері, 1907 жылдан 1916 жылға дейін Ирландияның бас хатшысы қызметін атқарды. Ол осы лауазымда шаруаларға жерді меншікке көшіруге және католиктер үшін жоғары білім беруді кеңейтуге мүмкіндік жасағаны үшін мақталып, жоғары бағаланды. Алайда, ол Пасха көтерілісі алдында көтерілісшілерге қарсы шаралар қабылдамағаны үшін сынға ұшырады және отставкаға шықты. Білімі бойынша заңгер болған ол, сонымен қатар әзіл-қалжыңға толы эсселерімен белгілі жазушы еді.

Ерте өмір

Бирелл Ливерпульдегі Уэвертриде, Шотландия баптист дін қызметкері, пастор Чарльз Митчелл Бирреллдің (1811–1880) және Харриет Джейн Грейдің (1811–1863), Эдинбургтік пастор Генри Грейдің қызының ұлы ретінде дүниеге келді. Ол Америшэм Холл мектебінде және Кембридждегі Тринити Холлда білім алды, онда 1879 жылы құрметті мүше болып сайланды. 1872 жылы Сильван пікірсайыс клубына қосылды. Ливерпульдегі заңгер кеңсесінде жұмыс істей бастады, бірақ 1875 жылы адвокаттыққа қабылданды, 1893 жылы Корольдік кеңесшісі (KC) атанды және 1903 жылы Ішкі храмның (Inner Temple) мүшесі болды. 1896 жылдан 1899 жылға дейін Лондон университетінің колледжінде салыстырмалы құқық профессоры қызметін атқарды. 1911 жылы Бирелл Глазго университетінің ректоры болып тағайындалды. Олардың екі ұлы болды, олардың бірі Фрэнки (1889–1935) кейін журналист және сыншы болды және Блумсбери тобымен байланыста болды. Бирелл 1884 жылы «Obiter Dicta» атты эсселер жинағын жариялағаннан кейін жазушы ретінде танылды. Одан кейін 1887 жылы «Obiter Dicta» екінші сериясы және 1892 жылы «Res Judicatae» жарық көрді. Атауларына қарамастан, бұл еңбектер заңмен байланысты емес, сонымен қатар авторлық құқық және мүлік туралы кітаптар жазды. Бирелл өзіне тән юмормен жазып, сөйлейтін, «бирреллинг» деп аталатын стильді қалыптастырды.

Саясатта

Ливерпуль, Уолтон округінде 1885 жылы және Виднес округінде 1886 жылы парламенттік мандатқа үміткер болып сәтсіз аяқтағаннан кейін, Биррелл 1889 жылы қосымша сайлауда Либералдық партиядан Батыс Файф округінің депутаты болып сайланды. Ол 1892 және 1895 жылғы жалпы сайлауларда өзінің мандатын сақтап қалды, бірақ 1900 жылғы жалпы сайлауда Манчестер Солтүстік-шығысында бақ сынап, жеңіліске ұшырады. 1903 жылы ол "Либералдардың пайдалануына арналған нұсқаулық" болған "Тори үкіметінің сегіз жылы" атты еңбекті редакциялады, онда тұрғын үй және жұмысшылардың өтемақысы сияқты мәселелердегі консервативті әкімшіліктің қызметі сынға алынды.

Білім беру кеңесінің төрағасы

1905 жылдың желтоқсанында Биррелл Сэр Генри Кэмпбелл Баннерменнің кабинетіне Білім беру кеңесінің президенті ретінде кірді және сол айда ол Тайна кеңеске ант берді. Ол 1906 жылдың қаңтарында өткен жалпы сайлауда Бристоль-Нордтен сайланды, онда либералдар үлкен көпшілікке ие болды. Біррелл сонымен қатар "Жаңа радикалдар" немесе "Жаңа либералдар" деп аталатын топқа да жатты, оған Х. Х. Асквит, Р. Б. Холдейн және сэр Эдвард Грей де кірді. Біррелл 1906 жылғы Білім беру туралы заң жобасын ұсынды, ол 1902 жылғы Білім беру туралы заңнан туындаған дінге қатысты наразылықтарды шешуді мақсат еткен. Заң жобасы либералдар басымдығы бар Өкілдер палатасында оңай қабылданды, бірақ консерваторлар көпшілігі бар Лордтар палатасы оның мағынасын жоятын түзетулер енгізді, соның салдарынан үкімет одан бас тартты. Осы парламенттік процедураларды кешіктіру және білім беру туралы заң жобасына қатысты бұзушылық түзетулер енгізу, Өкілдер палатасы мен Лордтар арасындағы саяси шиеленіс кезеңін бастады, ол Лордтардың 1909 жылғы Халық бюджетін қабылдамауымен аяқталды, бұл 1909-11 жылдардағы Конституциялық дағдарысқа әкеп соқты. Біррелл заң жобасын нашар қорғаған деп есептелді, бірақ ол жеке өзінде оның негізінен Ллойд Джорджның жұмысы екенін және оның мазмұнына өзінің үлесі шамалы болғанын айтты. Заң жобасының жеңілісі Бирреллдің лауазымында қалуына мүмкіндік бермеді, ал 1907 жылдың қаңтарында ол АҚШ-тағы елші болып тағайындалған Джеймс Брайстің орнына Ирландияның бас хатшысы болып тағайындалды. Үкіметте қызмет еткен кезеңде Биррелл тұрғын үймен қамтамасыз етуді кеңейту, жер реформасы және бастауыш және орта білім беруге білім беру шығындарын едәуір арттыру сияқты бірқатар прогрессивті шаралар мен ұсыныстарды қолдады.

Біррелл және әйелдер сайлау құқығы

Көптеген саяси әріптестері мен жалпы халық сияқты, Биррелл Әйелдердің әлеуметтік және саяси одағының (WSPU; суфражистер) радикализмі мен зорлық-зомбылығын қатысты сынады. 1910 жылдың қараша айында, ол Парламенттен жалғыз келе жатқанда, оны таныған шамамен жиырма суфражисткадан құралған топ шабуылдады. Ол олар оған зиян келтіруге тырысқан жоқ деп ойласа да, қашып баруға тырылғанда тізесін бұрып, "тізеқапты шығарып алды". С. П. Скотт күнделігінде Биррелл тізеқапты алып тастау үшін операция жасатуға қорқып, егер жасаса, өмірінің соңына дейін "әлсіз тізелі саясаткер" болады деп әзілдегенін жазды. Алайда, "Әйелдерге дауыс" газетінде Биррелл 1913 жылдың 8 тамызында Миллисент Фосетт басқаратын Әйелдер сайлау құқығы үшін ұлттық одақ (NUWSS) делегациясымен кездескен "Кабинет мүшелерінің" бірі ретінде сипатталды. "Әйелдерге дауыс беру" газетінің мәлімдемесіне сәйкес, "Таймс" газеті министрлердің делегациядан NUWSS қандай заң жобасын күтетінін сұрағанын хабарлады. Отырысқа қатысқан министрлердің қатарында Ллойд Джордж, Джон Саймон, Фрэнсис Дайк Акленд және Томас Маккиннон Вуд болды.

Кеңес, университет және жер туралы заң жобасы

Біррелдің алғашқы хатшысы және Дублин сарайындағы Ирландия азаматтық қызметінің басшысы сер Антони МакДоннелл болды, ол 1903 жылғы Жер сатып алу (Ирландия) заңы бойынша бұрынғы бас хатшы Джордж Уиндхэммен сәтті жұмыс істеген. МакДоннелл өзін-өзі басқарудың белгілі жақтаушысы еді. МакДоннеллдің Ирландия реформалық қауымдастығы қабылдаған, жергілікті билікті орталық билік бағыныштылығында Ирландияға беруді көздейтін "децентрализация" деп аталатын ұсыныстарына юнионистер қарсылық көрсетіп, нәтижесінде Уиндхэм отставкаға кетті. Бұл ұсыныс ақырында сэр Джеймс Брайстен Біррелге мұрагерлік етіп келді. Біррелл МакДоннеллдің ұсынысын өңдеп, 1907 жылдың 7 мамырында Ирландия Кеңесі заң жобасын ұсынды. Заң жобасын бастапқыда ұлтшыл көшбасшылар Джон Редмонд пен Джон Диллон қолдады, бірақ унионистер мен Ирландияның өзін-өзі басқаруын қалаған радикалды ұлтшылдар түрлі себептермен қарсы болды. Біріккен Ирландия лигасының съезінде қарсылық соншалықты күшті болды, Редмонд өз ұстанымын өзгертті; съезд заң жобасын қабылдамады және үкімет оны іске асыра алмады. Біррелл 1887 жылғы Ирландия қылмыстары заңын тоқтатуға тырысқанда қосымша ұятқа ұшырады, бұл Артур Балфурдың аграрлық қылмыстармен күресу үшін енгізген мәжбүрлеу шарасы еді, бірақ мал ұрлығының көбеюіне тап болды. Біррелл тікелей қатыспаған, бірақ жауапкершіліктің бір бөлігін мойндауына тура келген тағы бір оқиға – 1907 жылдың шілде айында Дублин сарайынан (бас хатшы кеңсесі орналасқан жер) Ирландияның тәж киімдерінің ұрлануы. Біррелл білім беру және ирланд жер мәселесі сияқты салаларда үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Оның Рим-католик және протестант шіркеулерінің басшыларымен, мысалы, Дублин архиепископы Уильям Уолшпен жақсы қарым-қатынасы 1908 жылғы Ирландия университеттері заң жобасының қабылдануын қамтамасыз етті, ол Ирландияның Ұлттық университеті мен Белфаст Корольдік университетін құрды және Ирландия Корольдік университетін таратып жіберді. Ол жоғары білім берудегі конфессиялық мәселені шешті, протестанттық және католик дәстүрлерін жеке салаларға бөліп, католик ұлтшыл ғалымдардың университет біліміне қол жеткізуін қамтамасыз етті.

Жергілікті билік туралы заң жобасы

Ирландия парламенттік партиясының қолдауымен 1911 жылғы Парламент Актісі қабылданғаннан кейін, Лордтардың заң жобаларына вето қою құқығы шектелді. Премьер-министр Х.Х. Асквит 1912 жылдың 16 сәуірінде Үшінші Өзін-Өзі Басқару туралы заң жобасын ұсынды. Ирландияда Эдвард Карсон, ал Ұлыбританияда тори көшбасшысы Бонар Лоу басшылық еткен унионистер заңның күшіне енуіне қарсы тұру үшін жеке армия – «Ульстер еріктілерін» құрды. Карсон заң жобасының аясынан Ульстерді алып тастау туралы түзету ұсынды. Биррелл елдің кез келген бөлігін шеттетуге қарсы болды. Дэвид Ллойд Джордж Ульстердің тоғыз округінің алтауын бес-алты жылға шеттетуді қамтитын келісім ұсынғанда, Биррелл отставкаға кететінін мәлімдеді. Тарихшы Ронан Фэннинг газет мақаласында оны «үлкен екіжүзді» деп сипаттады, себебі ол мұндай шеттету ұсыныстарын жария түрде сынағанмен, жекелей қабылдаған. Ұсынысты унионистер де, националистер де қабылдамады, ал Биррелл қызметін жалғастырды. Шындығында, сол кезде Ллойд Джордж Либералдық үкіметтің Өзін-Өзі Басқару мәселесі бойынша келіссөздер жүргізушісі ретінде Бирреллдің орнын толыққанды иеленді. Дағдарыс 1913 және 1914 жылдарға дейін жалғасты. Заң жобасы үшінші рет 1914 жылдың шілдесінде, осы жолы кейбір Ульстер округтерін шеттетуге рұқсат беретін түзетулермен бірге ұсынылды. Бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін заң жобасы талқыланбастан қабылданды және соғыс аяқталғанға дейін күшіне енуі тоқтатылды. Алайда, 1915 жылдың мамырында Асквиттің либералдық үкіметі құлап, оның орнына Карсон қатысқан коалиция келгеннен кейін, Өзін-Өзі Басқаруды іске асыру мәселесі күмәнді болып қалды.

Дүниежүзілік соғыс

1915 жылдың соңғы айларында Биррелл либералдық министрлердің бірі болды (басқалары Реджинальд Маккенна (Қаржы министрі), Уолтер Рансиман (Сауда кеңесінің төрағасы) және сэр Эдвард Грей (Сыртқы істер министрі)) және олар Ұлыбританияның соғыс күшін міндетті әскери қызметке, тотальді соғысқа және Батыс майданға үлкен әскер жіберуге бағытталған өзгеріске наразы болды, бұл өзгері Бас штабтың бастығы Арчибальд Мюррей ұсынған болатын. Алайда, олардың ешқайсысы 1916 жылдың қаңтарында күшке енгізілуге тиіс жалғызбастылардың міндетті түрде әскери қызметке шақырылуына қарсылық білдіріп, отставкаға кеткен сэр Джон Саймонға (Ішкі істер министрі) қосылған жоқ. Дегенмен, Биррелл премьер-министрге (29 желтоқсан) Мюррейді сынап, ол және Рансиман қаржы және стратегиялық саясаттың міндетті әскери қызметтен маңыздырақ екеніне келіскенін жазды. Міндетті әскери қызмет тек Ұлыбританияда ғана, Ирландияда емес қолданылды.

Пасхалық көтеріліс

Бірреллдің әкімшілігіне тағы бір қауіп 1913 жылдың қарашасында Ирландиялық еріктілердің құрылуымен туды, олар номиналды түрде үйде басқаруды қорғауға құрылған, бірақ шындығында Ирландиялық республикалық бауырластықтың (IRB) ықпалымен Британиямен одақты толығымен бұзуды мақсат еткен. Әскерге шақыру мүмкіндігі ұлтшыл Ирландиядағы сезімдерді одан әрі қоздырды. 1914 жылдың қазанынан бері Бірреллдің орынбасары болған сэр Мэтью Нейтан 1915 жылдың қыркүйегінде оған Ұлттық партия елде қолдауын жоғалтып жатқанын, ал Синн Фейнерлер деп аталатын радикалды ұлтшылдар қолдау таба бастағанын хабарлады. Нейтан газеттерді жабу және Ирландиялық еріктілер ұйымының жетекшілерін елден кетуге мәжбүрлеу сияқты шаралар қолданды. Ирландиялық партия басшылары Редмонд пен Диллон «Синн Фейнерлерге» қарсы тікелей әрекет жасауға қарсы ескертті және әкімшілік осы саясатты сақтады. Бірреллдің өзі бомбалық шабуылдың қаупі көтерілістен гөрі үлкен деп санады. Оның болжамы 1916 жылдың 24 сәуірінде Пасха көтерілісі басталғанда дұрыс емес екені дәлелденді. Біррелл Пасханы Лондонда өткізді, онда Нейтан оған қару-жарақ тасыған «Ауд» кемесінің ұсталуы және батырылуы, сондай-ақ сэр Роджер Касменттің тұтқындалуы туралы телеграмма жіберді. Ол Дүйсенбі күні таңертең қозғалыстың басшыларын тұтқындауға келісім берген кезде, Британдық ішкі күштердің бас қолбасшысы виконт Френч көтеріліс басталғанын хабарлады. Ол телеграф арқылы Нейтанмен байланыста болды, сейсенбі және сәрсенбі күндері Парламентте сұрақтарға жауап берді, содан кейін эсминецпен Дублинге сапар шегіп, бейсенбі күні таңертең ерте келді. Одан ол премьер-министрге жағдайды бағалап хат жазды. Бір хатында ол «Мен осылай жалғаса алмаймын» деп жазған. 1 мамырда, көтеріліс аяқталғаннан кейін бір күн өткенде, Асквит оның отставкасын «шексіз өкінішпен» қабылдады. Бұл өкінішті Парламенттегі ұлтшыл және юнионист саясаткерлер де сезінді. Лоренс Гиннелл сияқтылар оның кетуін тойласа, Джон Редмонд пен сэр Эдвард Карсон Бірреллдің бас хатшы қызметін атқару кезінде атқарған жұмысын жоғары бағалады. Ирландиялық мемлекеттік қызметкер сэр Генри Робинсон сияқты басқалар да Бірреллдің атқарған жұмысын мақтады және өзінің естеліктерінде Біррелл жауапты болған Парламент актілерінің санына назар салды. Алайда, 1916 жылғы көтеріліс жөніндегі Корольдік комиссия (Хардинге комиссиясы) Біррелл мен Нейтанды, әсіресе көтеріліске дейінгі апталар мен айларда көтерілісшілерге қарсы шаралар қабылдамағаны үшін сынады. Біррелл өзінің естеліктерінде комиссия алдында өзін жеткілікті түрде қорғамағанын мойындады. Алайда комиссия Бірреллдің 1914 және 1916 жылдар аралығындағы кабинеттік және парламенттік міндеттеріне байланысты Лондонда болуға мәжбүр болғанын түсінді.

Жеке өмір

Біррелдің Бас хатшы ретіндегі алғашқы кезеңі сөзсіз табысқа жеткенімен, шамамен 1912 жылдан бастап Біррелдің мансабында төмендеу байқалды, бұл оның жеке өмірінде де көрінді. Біррелдің екінші әйелі Элеонора операция жасау мүмкін емес ми ісігінен зардап шегіп, көзі тірісінде ақыл-есінен айырылды. Бұл Бірреллге жеке және қоғамдық тұрғыдан терең әсер етті, бірақ ол саяси әріптестеріне жасырды, олар оның әлеуметтік өмірге құштар еместігін ғана білді. Осы некеден Франсис және Энтони есімді екі ұлы дүниеге келді. Оның мемлекеттік жұмысының сапасы нашарлап, бір тарихшы атап өткендей, осы ауыр жеке жағдай "Биррелдің 1913 жылғы Дублин өнеркәсіптік толқуына жауап беруіндегі ерекше ынта мен шешім қабылдау қиындығының" себебі болуы мүмкін. Элеонора 1915 жылы қайтыс болғаннан кейін ғана Біррелл бұрынғы күшіне оралып, министр ретіндегі тиімділігін қайта қалпына келтіре бастады.

Қағаздар

Бірреллдің негізгі құжаттар жинағы, оның Бас хатшы қызметін атқарған кезеңіне қатысты материалдары Бодлей кітапханасында сақталады. Бодлей кітапханасында Бірреллдің сол кездегі саяси тұлғалармен – Асквитпен, Льюис Харкортпен және басқалармен жүргізген ресми хат алмасу жинақтары да бар. Бірреллдің Кэмпбелл Баннермен мен Герберт Гладстонмен хат алысуы Ұлыбритания кітапханасында сақталады. Оның Ллойд Джорджбен хат алмасуы Парламенттік мұрағатта сақталады. Герберт Сэмюэлмен хат алмасу Кембридж қаласындағы Кингс колледжінде сақталады. Басқа жинақтарды Ирландияның Ұлттық кітапханасынан, Ламбет сарайынан, Шотландияның Ұлттық кітапханасынан және Дублин Тринити колледжінен табуға болады. Оның отбасылық хаттары Ливерпуль университетінде сақталады.