Кіріспе

Ирландиялық ақын, әнші және әнші-күйші (1779–1852) XVI ғасырдың қасиеттісі және философы.

Томас Мур (28 мамыр 1779 – 25 ақпан 1852), сондай-ақ Том Мур деп белгілі, ирландиялық жазушы, ақын және лирик, өзінің «Ирландиялық әуендерімен» (Irish Melodies) атақты. Оның ағылшын тіліндегі өлеңдерін ежелгі ирландиялық күйлерге қоюы, ирландия мәдениетінде ирланд тілінен ағылшын тіліне өтуді білдірді. Саяси тұрғыдан Мур Англияда аристократ вигтердің баспасөз қызметкері немесе «сквиб» авторы ретінде танылды; ал Ирландияда ол католик патриоты саналды. Протестант актрисасына үйленген және классикалық грек композиторының құрметіне «Анакреон Мур» деп аталған, ішімдік әндер мен эротикалық өлеңдердің авторы Мур діни ізгіліктілікке ұмтылмады. Дегенмен, католиктердің эмансипациясы (азаттығы) төңірегіндегі дауларда Мур Ирландиядағы шіркеу дәстүрін евангелист протестанттар мен кешірімсіз католиктерге қарсы қорғады. Ұзақ прозалық туындылары радикал көзқарастарды көрсетеді. «Лорд Эдвард Фицджеральдтың өмірі мен өлімі» атты туынды Біріккен Ирландияның жетекшісін демократиялық реформалар жолындағы шейіт ретінде бейнелейді. Мария Эджворттың «Касл Ракрент» романымен толықтыратын «Капитан Рок туралы естеліктері» оның екі кіші қарындасы – Кейт пен Эллен туралы айтады. Мур ерте жасынан музыка мен сахна өнеріне қызығушылық танытты, достарымен музыкалық қойылымдар қойып, актер болу арманымен өмір сүрді. Дублинде ол Сэмюэл Уайттың бірлескен білім беретін ағылшын грамматикалық мектебінде оқыды, онда латын және грек тілдерін үйренді, сондай-ақ француз және итальян тілдерін жетік меңгерді. Он төрт жасында ол «Anthologia Hibernica» («Ирландия антологиясы») атты жаңа әдеби журналда өлеңін жариялады. Сэмюэл Уайт Ричард Бринсли Шериданды, ирландиялық драматург және ағылшын виг саясаткерін оқытқан, ал Мур кейін оның өмірбаянын жазды.

Тринити колледжі мен Біріккен ирландтар

1795 жылы Мур Дублин Тринити колледжіне қабылданған алғашқы католиктердің бірі болды, анасының үмітінше, заң саласында мансапқа дайындалып. Ақын және сатирик Генриетта Баттьедің әдеби салоны арқылы, сондай-ақ Тринитидегі достары Роберт Эммет пен Эдвард Хадсон арқылы Мур француз революциясы мен француз басқыншылығының қаупінен алабасынан шыққан астананың саяси өмірімен байланысты болды. Олардың ынталандыруымен 1797 жылы Мур студенттеріне, ағылшын тағайындалған Дублин замкісінің басшылығымен Ирландияны Ұлыбританиямен біріктіру арқылы қамтамасыз ету жөніндегі ұсынысқа қарсы тұруға шақыратын үндеу жазды. 1798 жылдың сәуір айында Мур Тринитиде тексерілді, бірақ Біріккен ирландтар қоғамы арқылы бүлікке қатысқан деген айыптан босатылды. Мур Эмметтің досы болғанымен, Эммет пен Хадсонмен Біріккен Ирландия антқа кірмеді және 1798 жылғы республикалық көтеріліске қатыспады (Мур үйде, ауру төсегінде болды). Кейіннен Біріккен Ирландияның жетекшісі лорд Эдвард Фицджеральдтың (1831) өмірбаянында ол өзінің жанашырлығын білдірді, генерал Хоше басқарған француз экспедициясының 1796 жылдың желтоқсанында құнып түсе алмағанына өкінішін жасырмады. Мур Эмметтің дарға асылуына «О, оның есімін айтпа» (1808) әні арқылы құрмет көрсетті. Эммет туралы көбірек жасырын сілтемелер «Лалла Рух» (1817) атты ұзақ шығыс поэмасында табылады. Мурдың Анакреонның шарап, әйелдер және әндерді жұртқа паш ететін аудармалары 1800 жылы Уэльс принціне арналып жарық көрді. Болашақ регент принці және король Георг IV-ке танысуы Мурдың Лондондағы аристократиялық және әдеби ортамен жақындасуының ең жоғары нүктесі болды, бұл жетістік оның әнші және ән жазушы ретіндегі қабілеттеріне көп қарызды болды. Сол жылы ол Майкл Келлимен бірге «Циган принці» комедиялық операсының либреттосын жазуға қысқа уақыт жұмыс істеді, ол Хеймаркет сарай театрында қойылды.

1801 жылы Мур өзінің өлеңдер жинағын батыл түрде жариялады: Марқұм Томас Литтл Эсквтің поэзиялық туындылары. Осы псевдоним олардың жасөспірімдік эротизмімен байланысты болуы мүмкін. Мурдың сүйіспеншілік пен құшақтасуды дәріптеуі сол кездегі әдеп нормаларына қайшы келді. Виктория дәуірінде осы шектеулер күшейгенде, бұл оның салыстырмалы түрде табысты басылымдарын тоқтатуға әкелді.

Американы бақылау және сыншымен жекпе-жек

Болашақтағы табыстарға үміттене отырып, Мур 1803 жылы Лондоннан кетеді, Фрэнсис Роудон Гастингстің, Мойраның 2-графының, көмегімен мемлекеттік қызметке орналасады. Лорд Мойра өзінің топтамасында ерекшеленді, себебі Ирландиядағы көтеріліс алдында үкімет пен лоялистердің жасаған зұлпымдарына наразылық білдіріп, келісім саясатын қолдауға шақырды. Мур Бермудадағы Адмиралтейство сыйлық сотының тіркеушісі болады. 1925 жылға дейін аралдың «ақын лауреаты» ретінде еске алынса да, Мур Бермудадағы өмірді тым жалықтыратын деп тапты, алты айдан кейін орынбасарын тағайындап, Солтүстік Америкаға ұзақ сапарға шықты. Лондон сияқты, Мур АҚШ-та да жоғары қоғаммен танысты, тіпті президент Томас Джефферсонмен де кездесті. Орташа американдықтардың провинциалдығына наразы болған Мур, байлықтарын қайтаруға келген эмигрант еуропалық аристократтармен және олигархиялық федералистермен араласты, кейін ол жаңа республика туралы «бұрмаланған және ластанған» пікірге ие болғанын мойындады. Дегенмен, Мур полиция Джеффриге берілген тапаншаның бос екенін анықтаған хабардан қатты мазаланды. Сатирикалық «Англиялық бардтар және шотландтық рецензенттер» (1809) еңбегінде, Джеффридің бір рецензиясынан өзі де ренжіген Байрон, Мурдың қаруы да «оқсыз» болған деседі: «тексеру кезінде тапаншалардағы оқтар, жауынгерлердің батылдығы сияқты, буланып кеткені анықталды». Мур үшін бұл жеткіліксіз болды, ол Байронға хат жазып, егер бұл сөздер нақтыланбаса, Байрон да сынға ілігеді деп ескертті. Оқиға соңында, Байрон шетелден оралғаннан кейін, татуласып, берік достық орнатылды.

Неке және балалар

1808 және 1810 жылдар аралығында Мур Ирландияның Килкенни қаласында жыл сайын өнер көрсетті, кәсіби актерлер мен жоғары қоғам өкілдерінен құралған қайырымдылықтық труппамен бірге. Ол Шериданның «Ривалдар» және О’Киффтің «Андалусия қамалы» сияқты пьесалардағы комедиялық рөлдерді ұнатты. Кәсіби актерлердің арасында Килкенни сахнасында оның қарындасы, болашақ трагедия актрисасы Мэри Энн Даффпен бірге Элизабет «Бесси» Дайк та болды. 1811 жылы Мур Лондонның Сент-Мартин-ин-зе-Филдс шіркеуінде Бессиге үйленді. Бессидің күйеуіне қалдық қалдырмауымен қатар, протестанттық рәсім Мурдың ата-анасынан біраз уақытқа некені жасыруына себеп болуы мүмкін. Бесси әлеуметтік өмірден соншалықты шеттенді, оның күйеуінің достарының көпшілігі оны ешқашан кездестірмеді (кейбіреулері тіпті оның бар екеніне күмән келтіріп, әзілдеді). Оны білгендер оны жоғары бағалады, және Лорд Мойраның көршілігіндегі Мейфилд коттеджінде [Стаффордшир], соңында Уилтширдегі Слопертон коттеджінде тұрды, бұл оның тағы бір жақын досы және демеушісі Генри Петти Фицморис, Лансдоунның 3-маркизіне тиесілі шатырлы үйдің жанында орналасқан. Олардың арасында соңғы жылдары қайғыға толы өмір сүрген Шеридан мен Джон Филпот Курран да болды. Том мен Бесси бес бала сүйді, бірақ олардың ешқайсысы олардан кейін тірі қалмады. Үш қыз жас кезінде, ал екі ұл жастық шағында қайтыс болды. Олардың бірі, Томас Лэндзоун Парр Мур, төменгі шендегі офицер ретінде алдымен Ауғанстанда британдық армияда, содан кейін Алжирде француз шетелдік легионында шайқасты. Ол отбасын қиратқан туберкулезден көз жұмып жатқанда, шетелдік легионның мәліметтеріне сәйкес, 1846 жылдың 6 ақпанында шайқаста қаза тапты. Осы ауыр жеке қайғыларға қарамастан, Томас Мурдың некесі жалпы алғанда бақытты деп есептеледі. Парижде Мурға Бесси мен балалары қосылды. Оның әлеуметтік өмірі көңілді болды, көбінесе ирландтықтармен, британдықтармен және Мария Эджворт пен Уильям Вордсворт сияқты саяхатшылармен кездесулерден тұрды. Алайда, оның жер аударылған отандастары мен британдық элита арасындағы алшақтықты жобалау әрекеті әрқашан сәтті болмады. 1821 жылы бірнеше эмигрант, олардың ішінде әйгілі Майлс Бёрн (Винагер Хилл шайқасының және Наполеонның Ирландия легионының қатысушысы) Мур Парижде ұйымдастырған Сент-Патрик күніне арналған кешкі асқа Веллингтон герцогының немере інісі Уэлсли Поул Лонгтың төрағалық етуіне байланысты қатысудан бас тартты. Мур Бермудадағы қарызының Лорд Лансдоунның көмегімен ішінара өтелгенін білгеннен кейін (Мур оны өзінің баспагері Лонгманға жасаған төлем арқылы дерлік бірден өтеді), отбасы бір жылдан астам уақыттан кейін Слопертон коттеджіне оралды.

Уигтер үшін шабақ жазушысы

Отбасын асырау үшін Мур виг достары мен демеушілерінің тапсырысымен саяси памфлеттер жазуға кірісті. Уигтер Эдмунд Берк пен Чарльз Фокстың Франция революциясына қатысты әртүрлі пікірлерінен бөлініп қалған еді. Алайда, ханзада-регенттің қимылдары, әсіресе, принцесса Каролинаны жамандау және одан ажырасу үшін жасаған әрекеттері халықтың наразылығын тудырып, оларды жаңа бірлікке және мақсатқа жетеледі. "Вигтердей вигтерден" Мур "ешқандай жақсылық көрмегенін" (Лорд Мойраны олар "өздерінен санамайды") айтты. "Көп емес" ерекшеліктерден басқа, Мур олардың арасында "торилердегідей өзімшілдік пен төменгі партиялық рухтың" бар екеніне көз жеткізді. Бірақ Мур үшін ханзада-регенттің католиктерді парламентке қабылдамауы, оның бұрынғы досы мен демеушісіне қарсы шығуына жеткілікті себеп болуы мүмкін. Мурдың "Таңғы жылнамада" ханзаданы ұялтуы "Перехваченные письма" немесе "Екі пеннилік пошта сөмкесі" (1813) деген жинақта жарияланды.

Кастлерегтің мазақтануы

Мурдың тағы бір, мүмкін, тікелейірек нысанасы – Сыртқы істер министрі лорд Кастлерег болды. Реформаға ұмтылған Ольстер пресвитериандарынан ағылшын торишісіне айналған Кастлерег, Ирландия хатшысы ретінде Біріккен ирландтарды қатыгездікпен басып, Одақ актын Ирландия Парламенті арқылы өткізуге ұмтылған. "Кездесу заманының саяси карикатураларының сөздік баламасы" болған, көп оқылғандықтан Мур кейіннен оған жалғасын жазды – "Париждегі Фадж отбасы" (1818) поэма-роман. Кастлерегтің Париждегі пропагандисі ретінде жұмыс істейтін ирландтық отбасы, Фаджтер, тәжірибелі ұстаз және классик Фелим Коннормен бірге болады. Адал, бірақ көңілі тоңған ирландтық католик Коннордың досына жазған хаттары Мурдың ой-пікірлерін көрсетеді. Коннордың Кастлерегке қарсы үнемі жазған хаттарында екі қайталанатын тақырып бар. Біріншісі – Кастлерег «Ирландияның одақ салдарынан британ саясатын улаған дерттің бейнесі»: «Біз сені Кастлерегке жібердік – өлгендердің үйінділері таратып, өз өлтірушілерін құртқан жұқпалы аурумен». Екіншісі – Одақ актілері кезінде Кастлерегтің католиктердің азаттығын қолдауы шынайы болмаған. Кастлерег «сенімсіз өнердің» шебері болды, ол «құлды тастап, оның бостандыққа шығатынына ант бере алады», бірақ «мұраты орындалғанда» оны «аяусыз тебіп тастайды». Бір ортақ таныс арқылы Мур Кастлерегтің «Фадж отбасындағы» ұстаздың өлеңдеріне қатты ренжідігін білді.

Байронның естеліктері

[[Файл: Генри Пирс Боунның Лорд Байрон. Байрон: "Менің естеліктерімді оқысаңыз, нағыз ерсіктің зиянын білесіз". Қазіргі зерттеушілер кінәны басқа жаққа жүктеседі. 1821 жылы Байронның рұқсатымен Мур, Байрон үш жыл бұрын оған сеніп тапсырған қолжазбаны баспагер Джон Мюррейге сатты. Ол өзінің "кейбір өте ұсақ-түйек нәрселер" бар екенін мойындаса да, 1824 жылы Байронның қайтысынан кейін Мурр Мюррейдің материалды жариялауға жарамсыз деп тапқанын білгенде, мәселені дуэль арқылы шешуді ұсынды. Бірақ Байронның әйелі Леди Байрон, жартылай қарындасы және мұрагері Аугуста Ли, сондай-ақ Байронның достығы үшін Мурмен бәсекелескен Джон Кэм Хобхаус басымдық танытты. Кейбіреулер бұл оқиғаны тарихтағы ең үлкен әдеби қылмыс деп атады. Мурдың қатысуымен отбасылық заңгерлер қолжазбаның барлық қолдарындағы көшірмелерін жыртып, Мюррейдің каминінде өртеп жіберді. Мэри Шелли ұсынған құжаттардың көмегімен Мур қолға түскенін алды. Оның "Лорд Байронның хаттары мен күнделіктері: өмірінен естеліктермен" (1830) Маколейдің пікірінше, "тірілердің сезімдерін қатты ренжітпестен, досының мінезі мен ой-пікірлерін мүмкіндігінше көрсетуге тырысты". Байроннан шабыттанған Мур бұрын "Грекиядағы кештер" (1826) атты әндер жинағын және 3-ші ғасырдағы Египетте өтетін "Эпикурей" (1827) атты жалғыз прозалық романын жариялаған. "Дінилікке ұқсас эротикалық романсқа" деген сұранысты қанағаттандырғандықтан, ол үлкен сәттілікке ие болды.

Көркем шығармаларда

Джон Патерсонның "Мэр" романындағы "Тикль Томми" кейіпкері, Джеймс Хогтың 1825 жылы "Ньюкасл журналында" алғаш жарияланған Эдинбург баспа саласын сатиралық бейнелейтін аллегориялық туындысы, Томас Мурдың прототипі болып табылады. Перси Френч Мурдың әуендерінің бірнеше пародийлық нұсқаларын, екі жыл бойы бас редакциялаған "Жарви" атты юмористик газетінде жазған, соның ішінде "Миңгер бала" әнінің кем дегенде алты түрі бар. Бұл нұсқалардың барлығы "Жарви" газетінде жарияланған. Ол Мурды сахналық қойылымдарында да пародиялаған. Жоғарыда айтылғандай, Мур және оның әуендері Джеймс Джойстың "Суретшінің жас шағы" және "Финнеганның оянуы" шығармаларында да қолданылған.