Дуглас Хайд: Ирландияның тұңғыш президенті және гаэль тілін жаңғыртушы.

Кіріспе

1938-1945 жылдар аралығында Ирландия Президенті болған, ағылшын коммунистік журналисі және католиктік дінге өткен белсенді.

Дуглас Росс Хайд (Dubhghlas de hÍde; 17 қаңтар 1860 – 12 шілде 1949), «An Craoibhín Aoibhinn» деп танылған, ирланд ғалымы, тіл білгісі, ирланд тілін зерттеуші, саясаткер және дипломат. Ол 1938 жылдың маусымынан 1945 жылдың маусымына дейін Ирландияның тұңғыш Президенті қызметін атқарды. Хайд ирланд тілін жаңғырту қозғалысының жетекші тұлғасы және сол кездегі Ирландиядағы ең беделді мәдени ұйымдардың бірі – Гелл лигасының алғашқы Президенті болды.

Өмірбаян

Хайд Роскоммон округіне қарасты Кастлереядағы Лонгфорд үйінде дүниеге келді, анасы Элизабет Хайд (қыз фамилиясы Олдфилд; 1834–1886) қысқа сапармен келген кезде. Оның әкесі Артур Хайд, оның әулеті бастапқыда Фермой, Корк округіне жақын Каслхайдтан шыққан, 1852 жылдан 1867 жылға дейін Ирландия шіркеуінің Слайго округіне қарасты Килмактраннидің пасторы болды, және Хайд балалық шағын осы жерде өткізді. Артур Хайд пен Элизабет Олдфилд 1852 жылы Роскоммон округінде үйленді және үш балалары болды: Артур Хайд (1853–1879, Лейтрим округінде), Джон Олдфилд Хайд (1854–1896, Дублин округінде) және Хью Хайд (1856). 1867 жылы әкесі Тибохиннің пребендари және пасторы болып тағайындалды, ал отбасы Роскоммон округіндегі көршілес Frenchpark-қа көшіп барды. Балалық шағындағы ауруына байланысты оны әкесі мен тәтесі үйде оқытты. Жастығында ол айналадағы егде жастағы адамдардың ирланд тілінде сөйлегенін естіп, қызығушылық танытты. Оған әсіресе аңшы Сеамус Харт және оның досының әйелі, миссис Коннолли үлкен әсер етті. 14 жасында Хайд Харттың қазасынан қатты қайғырды, ал ирланд тіліне деген қызығушылығы – ол жеке бастамамен егжей-тегжейлі зерттей бастаған алғашқы тіл – біраз уақытқа тоқтап қалды. Алайда ол Дублинге бірнеше рет сапар шекті және өзі сияқты ирланд тіліне қызығушылық танытқан адамдардың тобы бар екенін түсінді, бұл тіл сол кезде көптеген адамдар тарапынан кемсініп, ескірген және артта қалған деп есептелді. Отбасының, оның бұрынғы ұрпақтары сияқты, англикан дін қызметкері болуын қалауына қарсы тұрып, Хайд академик болды. Ол Дублиндегі Тринити колледжіне түсіп, француз, латын, неміс, грек және еврей тілдерін жетік меңгерді, 1884 жылы заманауи әдебиет бойынша модератор болып бітірді. Колледж тарихи қоғамының медаль иегері, ол 1931 жылы оның президенті болып сайланды. Ирланд тілін жаңғыртуға, ол бұрыннан бері күрт төмендеп бара жатқан, құштарлығы оны 1893 жылы Гейл лигасы, немесе ирланд тілінде Conradh na Gaeilge құруға көмектесті. Хайд 1893 жылы неміс туған, бірақ британдық тәрбиеде өскен Люси Курцке үйленді. Олардың Нуала және Уна есімді екі қызы болды.

Hyde was born at Longford House in Castlerea, County Roscommon, while his mother, Elizabeth Hyde (née Oldfield; 1834–1886), was on a short visit. His father, Arthur Hyde, whose family was originally from Castlehyde near Fermoy, County Cork, was Church of Ireland rector of Kilmactranny, County Sligo, from 1852 to 1867, and it was here that Hyde spent his early years. Arthur Hyde and Elizabeth Oldfield married in County Roscommon, in 1852, and had three other children: Arthur Hyde (1853–79 in County Leitrim), John Oldfield Hyde (1854–96 in County Dublin), and Hugh Hyde (1856). In 1867, his father was appointed prebendary and rector of Tibohine, and the family moved to neighbouring Frenchpark, in County Roscommon. He was home schooled by his father and his aunt due to a childhood illness. While a young man, he became fascinated with hearing the old people in the locality speak the Irish language. He was influenced in particular by the gamekeeper Séamus Hart and his friend's wife, Mrs. Connolly. Aged 14, Hyde was devastated when Hart died, and his interest in the Irish language—the first language he began to study in any detail, as his own undertaking—flagged for a while. However, he visited Dublin several times and realised that there were groups of people, just like him, interested in Irish, a language looked down on at the time by many and seen as backward and old fashioned. Rejecting family pressure that, like past generations of Hydes, he would follow a career as an Anglican clergyman, Hyde instead became an academic. He entered Trinity College Dublin, where he became fluent in French, Latin, German, Greek, and Hebrew, graduating in 1884 as a moderator in modern literature. A medallist of the College Historical Society, he was elected its president in 1931. His passion for the language revival of Irish, which was already in severe decline, led him to help found the Gaelic League, or in Irish, Conradh na Gaeilge, in 1893. Hyde married German born but British raised Lucy Kurtz in 1893. The couple had two daughters, Nuala and Úna.

Conradh na Gaeilge/Гельдік лигасы

Хайд 1880 жылы Ирланд тілін сақтау қоғамына қосылды, ал 1879 және 1884 жылдар аралығында ол An Craoibhín Aoibhinn атты псевдониммен жүзден астам ирланд тіліндегі өлең жариялады. Бастапқыда сынға ұшыраған, ирланд тілі қозғалысы кең қолдауға ие болды. Хайд 1892 жылы "Гель тілі" журналын құруға көмектесті; қараша айында ол "Ирландия ұлтын ағылшынданудан азат ету қажеттілігі" атты манифест жазды. 1893 жылы ол ирланд мәдениетін, музыкасын, биін және тілін сақтауды қолдау мақсатында Conradh na Gaeilge (Гель лигасы) құруға көмектесті. Ирландиялық республикашылдардың жаңа буыны (оның ішінде Пэдрейк Пирс, Эмон де Валера, Майкл Коллинз және Эрнест Блайт) Conradh na Gaeilge-ге қатысу арқылы саяси белсенділікке бейімделді. Хайд 1911 жылғы халық санағының формасын ирланд тілінде толтырды. Қозғалыстың саясилануына наразы болған Хайд 1915 жылы президенттік лауазымынан бас тартты. Оның орнын Лиганың негізін қалаушыларының бірі Эон МакНилл басты.

Сенатор

Хайдтың Синн Фэйнмен және тәуелсіздік қозғалысымен ешқандай қатысы болмады. Ол 1925 жылғы 4 ақпанда өткен қосымша сайлауда Сэр Хатчесон Поэ орнына Ирландия еркін мемлекетінің Оирехтас (парламент) жоғарғы палатасы – Сенат Эранға сайланды. 1925 жылғы Сенат сайлауында Хайд 78 үміткердің арасында 28-орынды иеленді, ал қолжетімді орын саны 19 болды. Католиктік шындық қоғамы оның протестанттығына қарсы шығып, оның ажырасуды қолдайтыны туралы мәлімдеме жасады. Тарихшылар бұл CTS науқанының нәтижесіз болғанын, ал ирланд тілінің жақтастары нашар өнер көрсеткенін, Гейл лигасы қолдаған барлық үміткерлер жеңілгенін айтады. Ол Дублин университетінің колледжінде ирланд тілі профессоры болып академиялық қызметке қайта оралды, оның студенттерінің бірі – болашақ Ирландия Бас прокуроры, Ирландия Бас судьясы және Ирландия Президенті, Чербхалл О Далаих болды.

Тағайындау

1938 жылдың сәуірінде академиялық өмірден зейнеткерлікке шыққан Хайдты Таоишиг Эмон де Валера зейнеткерліктен қайта шақырып, Seanad Éireann-ге қайтадан тағайындады. Оның өкілеттігі бұрынғыдан да қысқа болды, алайда бұл жолы Хайд партияаралық келіссөздерден кейін – бастапқыда «Файн Гейл» ұсынғаннан кейін – Ирландияның бірінші Президенті болып сайланды, және ол қарсылығызсыз сайланды. Ол бірнеше себеппен таңдалды:

Таоишиг Эмон де Валера да, Оппозиция жетекшісі В. Т. Косгрейв те оны құрметтеді. Екеуі де жаңа лауазымға сенімділік беру үшін баршаға танымал беделі бар Президентке ие болғысы келді, әсіресе 1937 жылғы жаңа Конституция Президенттің немесе британ монархының мемлекет басшысы екенін нақты анықтамады. Екеуі де 1925 жылы Хайд Сенаттағы өкілдігінен айырылғанда туған ұятты жоюды қалады. Екеуі де 1937 жылы жаңа Конституция талқыланған кезде кең таралған қорқыныш – лауазым иесі авторитарлық диктатор болып кете қоймасының жоқ екенін көрсетуге болатын Президентті іздеді. Екеуі де Хайдтың ирланд тілін дамытудағы рөлін құрметтегісі келді. Екеуі де мемлекеттің «конфессиялық мемлекет» екенін айтуға қарсы, католик емес адамды таңдағысы келді, бірақ 1937 жылдың 11 мамырында «Фианна Файл» партиясының қаржы министрі Сеан МакЭнти 1937 жылғы Конституцияны «Католик мемлекетінің Конституциясы» деп сипаттады.

Сауықтыру

Хайд 1938 жылғы 26 маусымда Ирландияның тұңғыш президенті болып инаугурацияланды. «Irish Times» газеті бұл оқиғаны былай баяндады:

Таңертең [доктор Хайд] Дублин архиепископы доктор Грегг басқарған Әйя Пәтрик соборындағы қызметке қатысты. Мырза де Валера және оның министрлік әріптестері Про-кафедральдағы салтанатты миссаға қатысты, сондай-ақ негізгі пресвитериандық және методистік шіркеулерде, әрі синагогада да діни қызметтер өтті. Доктор Хайд Дублин сарайында ресми түрде орнатылды, онда бас судья кеңсе мөрлерін тапсырды. Шараға сот жүйесінің басшылары мен шіркеулердің жоғары лауазымды тұлғалары барлығы 200-ге жуық адам қатысты. Инаугурациядан кейін президент Хайд елтаңбалы көшелер арқылы кортежбен өтті. Кортеж 1916 жылғы Пасхалық көтерілісінде қаза тапқандардың естелігіне құрмет көрсету үшін Бас почта кеңсесінің алдында екі минутқа тоқтады. Көптеген адамдар сарайдан Вице-корольдік резиденцияға дейін көшелердің бойында тұрып, президентті ынталы қарсы алды. Ол таңертеңгі костюм киген, бірақ доктор Хайдтың артынан келе жатқан мырза де Валера мен мырза Шон Т. О’Келлилер қара киім және фет шляпа киген. Кешке Дублин сарайында ирланд тарихында бұрын-соңды болмаған рәсім өтті. Президенттің құрметіне өткен қабылдауға шамамен 1500 қонақ қатысты. Қабылдау Әйя Пәтрик залында өтті, онда Әйя Пәтрик орденінің тулары әлі де ілініп тұр. Іс-шараға Парламент пен Сенат мүшелері, сот жүйесінің өкілдері, мемлекеттік қызмет басшылары, Папаның нунциясы доктор Пашаль Робинсон, бірнеше Рим-католик епископтары, Ирландияның приматы, Дублин архиепискобы, Киллалое епискобы, пресвитериандық және методистік қауымдастардың басшылары, Тринити колледжінің проректоры мен вице-проректоры, Ұлттық университеттің президенті қатысты. Бұл Дублинде жаңа тәртіп орнағаннан бергі өткен ең әсем шара болды, ал жиын, Ирландияның саяси, діни және әлеуметтік пікірлерінің барлық түсін бейнелейтіндей, жаңа Ирландияның шағын үлгісі ретінде қарастырылуы мүмкін. Хайд президенттік жарлығын ирланд тілінде оқып, үрдіс орнатты. Оның Роскомон диалектіндегі оқылысы Хайдтың соңғы сөйлеушілерінің бірі болған диалектінің сирек жазбаларының бірі болып табылады. Инаугурациядан кейін ол ұзақ уақыттан бері бос тұрған Феникс паркіндегі Вице-корольдік резиденцияға көшті, ол кейіннен Áras an Uachtaráin деп аталды. Хайдтың сайлануы мен инаугурациясы бүкіл әлемдік БАҚ назарына ілікті және Австралия, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка, Аргентина және тіпті Мысыр газеттерінде жарияланды. Гитлер Берлин газеттеріне ирланд президенттігінің салтанатын «жариялауды» бұйырды. 1940 жылғы сәуірде ауыр инсульт алғаннан кейін, оның мемлекеттік жерлеу рәсімі мен қабірге қойылуы жоспарланды. Алайда Хайд, паралич болса да, аман қалды және коляскада отыруға мәжбүр болды. Ирландия президентінің рөлі көбінесе рәсімдік болғанымен, Конституцияға сәйкес президент, Taoiseach көпшіліктің қолдауын жоғалтқан жағдайда, Dáil-ді таратудан бас тартуға құқылы. Президент сондай-ақ Конституцияның сақшысы болып табылады және заңға қол қою алдында заң жобасын Жоғарғы Сотқа жіберуге құқылы. 1944 жылы Хайд де Валера үкіметінің көлік заңына қатысты дауыс беру кезінде күтпеген жерден құлап, дағдарысқа тап болды. Де Валера Хайдтан Dáil-ді таратуды сұрады. Егер таратылса, бос орындарды толтыру үшін жалпы сайлау жарияланады. Бұл жаңа Dáil жиналғанға дейін төрт-алты апта бойы Dáil болмайды дегенді білдіреді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде парламенттің әрекет етуіне мүмкіндік болмайтын басып алу қаупін сезіне отырып, Оирехтас 28.3.3° бабының төтенше жағдайларын ескере отырып, 1943 жылғы Жалпы сайлау (төтенше өкілеттіктер) туралы заңды қабылдады, бұл таратудан бөлек сайлауды өткізуге мүмкіндік берді, ал Dáil жаңа Dáil жиналғанға дейін ғана таратылды. Бұл Dáil-дер (Dáil көпшесі) арасындағы үзіліс маңызды шешімдерді қабылдаудағы қиындықтарды тудырмау үшін жеткілікті қысқа болатынын қамтамасыз етті. Заңға сәйкес, Президент «Дейл Эрандағы көпшіліктің қолдауынан айырылған Taoiseach-тың кеңесі бойынша жалпы сайлау жариялаудан бас тарта алады». Хайдтың мұндай мүмкіндігі болды, бірақ ол өзінің аға кеңесшісі Майкл МакДанфимен кеңескеннен кейін таратуға рұқсат берді. Хайд Конституцияның 26-бабына сәйкес, Мемлекеттік кеңеспен кеңескеннен кейін, заң жобасын немесе оның бөлігін Конституцияға қайшы келе ме екенін анықтау үшін Жоғарғы Сотқа екі рет жіберді. Бірінші рет сот қарастырған заң жобасы – 1940 жылғы Мемлекетке қарсы қылмыстарға қатысты түзетулер заңы – Конституцияға қайшы емес деп шешті. Екінші жолданған сот шешімінде 1942 жылғы Мектепке қатысу заңының 4-тарауы Конституцияға қайшы екендігі анықталды. Конституцияның 34.3.3° бабына сәйкес, 1940 жылғы Мемлекетке қарсы қылмыстарға қатысты түзетулер заңының конституциялық жарамдылығы ешбір сотта күдік тудыра алмайды, өйткені Жоғарғы Сот 26-бап бойынша қарау кезінде оның Конституцияға қайшы емес екенін анықтаған. Хайдтың соңғы президенттік әрекеттерінің бірі – 1945 жылғы 3 мамырда Германия елшісі Эдуард Хемпельге Адольф Гитлердің қазасына байланысты ресми көңіл білдіруді жеткізу болды. Бұл оқиға 2005 жылға дейін құпия сақталды.

In the morning [Dr Hyde] attended a service in St. Patrick's Cathedral presided over by the Archbishop of Dublin, Dr. Gregg. Mr. de Valera and his Ministerial colleagues attended a solemn Votive Mass in the Pro Cathedral, and there were services in the principal Presbyterian and Methodist churches, as well as in the synagogue. Dr. Hyde was installed formally in Dublin Castle, where the seals of office were handed over by the Chief Justice. Some 200 persons were present, including the heads of the Judiciary and the chief dignitaries of the Churches. After the ceremony, President Hyde drove in procession through the beflagged streets. The procession halted for two minutes outside the General Post Office to pay homage to the memory of the men who fell in the Easter Week rebellion of 1916. Large crowds lined the streets from the Castle to the Vice Regal Lodge and the President was welcomed with bursts of cheering. He wore morning dress, but Mr. de Valera and Mr. Sean T. O'Kelly, who followed Dr. Hyde in the next motor car, wore black clothes with felt hats. In the evening there was a ceremony in Dublin Castle which was without precedent in Irish history. Mr. and Mrs. de Valera received about 1,500 guests at a reception in honour of the President. The reception was held in St. Patrick's Hall, where the banners of the Knights of St. Patrick are still hung. The attendance included all the members of the Dail and Senate with their ladies, members of the Judiciary and the chiefs of the Civil Service, Dr. Paschal Robinson, the Papal Nuncio at the head of the Diplomatic Corps, several Roman Catholic Bishops, the Primate of All Ireland, the Archbishop of Dublin, the Bishop of Killaloe, the heads of the Presbyterian and Methodist congregations, the Provost and Vice Provost of Trinity College, and the President of the National University. It was the most colourful event that has been held in Dublin since the inauguration of the new order in Ireland, and the gathering, representing as it did every shade of political, religious, and social opinion in Eire [Ireland], might be regarded as a microcosm of the new Ireland. Hyde set a precedent by reciting the Presidential Declaration of Office in Irish. His recitation, in Roscommon Irish, is one of a few recordings of a dialect of which Hyde was one of the last speakers. Upon inauguration, he moved into the long vacant Viceregal Lodge in Phoenix Park, since known as Áras an Uachtaráin. Hyde's selection and inauguration received worldwide media attention and was covered by newspapers in Australia, New Zealand, South Africa, Argentina, and even Egypt. Hitler "ordered" the Berlin newspapers "to splash" on the Irish presidential installation ceremony. After a massive stroke in April 1940, plans were made for his lying in state and a state funeral. However, Hyde survived, albeit paralysed and having to use a wheelchair. Although the role of the President of Ireland is largely ceremonial, the president has the authority under the Constitution of Ireland to refuse to grant a dissolution of the Dáil where the Taoiseach has ceased to retain the support of a majority of the Dáil. The president is also the guardian of the constitution and may refer legislation to the Supreme Court before signing it into law. Hyde was confronted with a crisis in 1944 when de Valera's government unexpectedly collapsed in a vote on the Transport Bill. De Valera asked Hyde for a dissolution of the Dáil. If a dissolution is granted, a general election is proclaimed to fill the seats thereby vacated. This means that for four to six weeks until the new Dáil assembled, there is no Dáil. Fearing this gap might facilitate an invasion during World War II, during which no parliament could be called upon to act, the Oireachtas enacted the General Elections (Emergency Powers) Act 1943, legislation under the emergency provisions of Article 28.3.3°), which allowed an election to be called separate from a dissolution, with the Dáil only being dissolved just before new Dáil would assemble. This ensured the gap between Dála (plural of Dáil) would be too short to cause a vacuum in major decision making. Under the Act, the President could "refuse to proclaim a general election on the advice of a Taoiseach who had ceased to retain the support of a majority in Dáil Éireann". Hyde had that option but, after considering it with his senior advisor Michael McDunphy, he granted the dissolution. Hyde twice used his prerogative under Article 26 of the Constitution, having consulted the Council of State, to refer a Bill or part of a Bill to the Supreme Court, for the court's decision on whether the Bill or part referred is repugnant to the Constitution (so that the Bill in question cannot be signed into law). On the first occasion, the court held that the Bill referred – Offences Against the State (Amendment) Bill 1940 – was not repugnant to the Constitution. In response to the second reference, the Court decided that the particular provision referred to – section 4 of the School Attendance Bill 1942 – was repugnant to the Constitution. Because of Article 34.3.3° of the Constitution, the constitutional validity of the Offences Against the State (Amendment) Act, 1940 cannot be challenged in any court, since the Bill which became that Act was found by the Supreme Court not to be repugnant in the context of an Article 26 reference. One of Hyde's last presidential acts was a visit to the German Ambassador Eduard Hempel, on 3 May 1945, to offer his formal condolences on the death of Adolf Hitler. The visit remained a secret until 2005.

Зейнеткерлік және өлім

Хайд 1945 жылғы 25 маусымда қызметтен кетіп, екінші мерзімге қайта сайлануға түспеді. Денсаулығының нашарлауына байланысты ол әйелінің өкілеттік мерзімінің басында қайтыс болғаннан бері бос тұрған Роскомон қаласындағы Ратра үйіне оралмады. Ол Арас ан Уахтрайн аумағындағы Лорд-лейтенант хатшысының бұрынғы резиденциясына көшіп, оны «Кішкентай Ратра» деп атады, және өмірінің соңғы төрт жылын сол жерде өткізді. 1949 жылғы 12 шілдеде сағат 22:00-де 89 жасында дүние салды.

Мемлекеттік жерлеу рәсімі

Ирландияның бұрынғы президенті болған Хайдқа мемлекеттік жерлеу рәсімі өткізілді. Ол Ирландия шіркеуінің мүшесі болғандықтан, оның жерлеу қызметі Дублиндегі Ирландия шіркеуінің Әулие Патрик соборында өтті. Алайда, сол кездегі Ирландиядағы Рим-католик шіркеуінің қағидалары өз мүшелеріне католик емес шіркеулердегі қызметтерге қатысуға тыйым салған. Осының салдарынан, Католик үкіметінің бір ғана мүшесінен басқа, Ноэль Браун, жерлеу қызметі кезінде собор аумағынан тыс қалды. Олар содан кейін оның табыны собордан шыққан кезде процессияға қосылды. Ол кездегі оппозиция жетекшісі Эмон де Валера да қатыспады. Оның орнына Ирландия шіркеуінің мүшесі, болашақ Ирландия президенті Эрскин Х. Чайлдерс келді. Хайд Франспарк, Роскомон округіндегі Портахард шіркеуіне (оның балалық шағының көп бөлігін өткізген жері) әйелі Люси, қызы Нуала, қарындасы Аннет, анасы Элизабет және әкесі Артурдың қасына жерленді.

Еске алу

АтыМестоположениеЕскертулерГейлсколль де Хиде (Gaelscoil de hÍde)Роскоммон қаласы2000 жылы Роскоммон қаласында Гейлсколль де Хиде ашылды. Қазіргі уақытта мектепте 120 оқушы білім алады. Гейлсколль де Хиде (Gaelscoil de hÍde)Оранмор, Галвей округіОранмор қаласында 1994 жылы құрылған ирланд тілінде оқытатын бастауыш мектеп. Гейлсколль де Хиде (Gaelscoil de Hide)Фермой, Корк округіГейлсколль де Хиде Фермойдағы жалғыз ирланд тіліндегі мектеп, қазіргі уақытта 332 оқушы оқиды. Coláiste an ChraoibhínФермой, Корк округі1987 жылы құрылған бұл орта мектеп атын Хайдтың псевдонимінен алған. Мектеп Хайдтар отбасының Castlehyde атамекеніне қарап тұрады. Мектепте 900-ден астам оқушы бар. Хайд мұражайыФренчпарк, Роскоммон округіОның әкесінің бұрынғы шіркеуі қазір Дуглас Хайдқа арналған естеліктерді көрсететін мұражай. Coláiste de hÍdeТаллагт, ДублинColáiste de hÍde, Gaelcholáiste (толық ирланд тіліндегі орта мектеп) 1993 жылы Таллагтта, Оңтүстік Дублинде оның құрметіне құрылды. Доктор Хайд паркіРоскоммонДр. Хайд паркі – Роскомон ГАА-ның үйі. 1969 жылы ашылған, 25 000 адамға сыяды. Роскоммонның географиялық орналасуына байланысты көптеген чемпионат матчтары осы жерде өткізіледі. Дуглас Хайд галереясыДублинДуглас Хайд галереясы Дублин Тринити колледжінде орналасқан. 1978 жылы ашылған, қазіргі заманғы өнер көрмелерінің көптеген орталығы.