Кіріспе

Британдық Корольдік теңіз күштерінің HMS Британия – Корольдік теңіз күштерінің Эдуард VII класындағы пре-дредноут линкоры. Ол Рим империясы тұсында Ұлыбританияның латынша аты болған Британияның құрметіне аталған. Кеме 1904–1906 жылдары Портсмут кеме құрылысшылық қасбетінде салынған. Төрт және төрт зеңбірекпен қаруланған ол және оның туыс кемелері 9.2 дюймдік зеңбіректерді тасымалдамаған бұрынғы британдық линкорлармен салыстырғанда шабуылдық күшінде маңызды жетістікке жеткен. 1906 жылдың қыркүйегінде қолданысқа енгізілгеннен кейін, ол 1907 жылдың қазан айынан наурыз айына дейін Атлантика флотында қысқа мерзім қызмет етті, содан кейін Канал флотына ауыстырылды. 1909 жылы ол "Үй флотына" қосылды. 1912 жылы ол өзінің туыс кемелерімен бірге Үй флотының құрамына кіретін 3-ші шайқас эскадрильясына тағайындалды. Сол жылы эскадрилья Бірінші Балқан соғысы кезінде Черногорияға халықаралық блокаданың бөлігі ретінде Жерорта теңізіне барды. 1913 жылы кеме британдық суларға оралды, онда ол екінші дивизияға, Үй флотына қайта тағайындалды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Британия соғыс кезінде Ұлыбританияның негізгі флоты болған Ұлы флотқа қарасты 3-ші шайқас эскадрильясына қайта жіберілді. 1914 және 1915 жылдары кемелер жиі теңізге шығып, неміс кемелерін іздеді, бірақ Британия осы кезеңде ешқандай әрекетке қатыспады. Жыл соңына қарай Ұлы флот ескі 3-ші шайқас эскадрильясының кемелерімен жұмыс істеуді тоқтатты, ал 1916 жылы ол Адриатика теңізінде қызмет ететін 2-ші жеке эскадрильяға қосылды. 1917 жылы күрделі жөндеуден өткеннен кейін ол Атлантикада патрульдеу және конвойға сүйемелдеу міндеттерін орындады. 1918 жылдың 9 қарашасында, соғыс аяқталуына екі күн қалғанда, ол Трафальгар мүйісінің жанында неміс суасты қайығымен торпедаланып, 50 теңізшінің қаза болуына себеп болды. Британия – соғыста батып кеткен соңғы британдық әскери кемелерінің бірі.

Дизайн

Италияның Regia Marina және АҚШ Әскери-теңіз күштерінде диаметрі үлкен екіншілік қарулары бар пре-дредноут типтес линкорлар дамығаннан кейін, Корольдік Әскери-теңіз күштері ұқсас кемелер салуға шешім қабылдады. Алғашқы ұсыныстарда негізгі қару-жарақты қолдау үшін сегіз қаруы бар линкор қарастырылған, бірақ Әскери-теңіз құрылысы директоры Уильям Генри Уайттың басшылығымен олар төрт қаруға алмастырылды. Жаңа кемелер, бұрынғы төрт соғыс кемесінің негізі болған жалпы типке негізделгенімен, сериядағы маңызды өзгеріс болды. 1900 жылдардың ортасында пайдалануға түскен барлық пре-дредноуттар сияқты, "Британия" 1906 жылғы желтоқсанда қолданысқа енген, он ауыр қарудан тұратын барлық үлкен қарулармен жабдықталған кемелерге байланысты бірден ескірді. Типикалық пре-дредноуттардың төрт қаруына қарағанда. "Британия" кемесінің жалпы ұзындығы 453 фут (138 м), ені 75 фут (23 м) және суға бату тереңдігі 25 фут (8 м) болды. "Эдуард VII" класындағы линкорлар қалыпты жағдайда және толық жүктелгенде жүрді. Оның экипажы 777 офицер мен сарбаздан тұрды. "Эдуард VII" класындағы кемелер екі бұранданы қозғалтатын төрт цилиндрлі үш кеңейімді қозғалтқыштармен және 16 су түтікті қазандықтармен жабдықталған бумен қамтамасыз етілді. Қазандықтар екі түтік арқылы кеменің ортасына шығарылды. "Эдуард VII" класындағы кемелердің ең жоғары жылдамдығы болды. "Британия" алдыңғы және артқы бөліктерде орналасқан екі мұнарада орналасқан 40 калибрлі төрт қарудан тұратын негізгі қару-жараққа ие болды. Оларға әрбір жағында екі мұнарадан тұратын төрт бірлікті мұнарада орналасқан төрт қарудан тұратын ауыр қосалқы қару-жарақ қолдау көрсетті. Кемелерде сондай-ақ казематтарда орналасқан он 6 дюймдік 50 калибрлі қарулар, сонымен қатар торпедалық катерлерден қорғану үшін он төрт 12 фунттық және он төрт 3 фунттық қарулар орнатылған. Сол кездегі линкорлар үшін қалыпты жағдай бойынша, ол корпусына батырылған бес торпедалық түтіктермен жабдықталған; екеуі әрбір жағында, бесіншісі кормада. "Британия" қалыңдықтағы броньды белдеуге ие болды; белдеудің артқы бөлігіндегі көлденең бөлімдер қалыңдықта болды. Басты қару-жарақ мұнараларының қабырғалары да 8-12 дюйм қалыңдықта, 12 дюймдік барбеттердің үстінде болды, ал 9,2 дюймдік мұнаралардың қабырғалары болды. Казематтық қару-жарақ броньды пластинамен қорғалған. Оның бақылау мұнарасының қабырғалары 12 дюйм қалыңдықта болды. Ол екі қалың броньды палубамен жабдықталған, тиісінше қалыңдықта.

Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезең

HMS Britannia Портсмут кемежайында салынды және Рим билігі тұсында Ұлыбританияның латынша атымен аталды. Ол 1904 жылғы 4 ақпанда жатырғызылды, сол жылдың 10 желтоқсанында суға түсірілді және 1906 жылғы қыркүйекте құрастырылды. «Британия» 1906 жылғы 6 қыркүйекте Портсмут кемежайындағы резервке жіберілді. Ол 1906 жылғы 2 қазанда Атлантика флотында толыққанды қызметке кірісті. 1907 жылғы 4 наурызда Канал флотына ауыстырылды. 1909 жылғы 24 наурызда флотты қайта ұйымдастыру барысында Канал флоты Екінші дивизия, Отандық флотқа айналды, ал «Британия» сол дивизияның Отандық флот құрамына кірді, 1909 жылғы сәуірде Флагман, Вице-адмирал, Екінші дивизия болып тағайындалды. 1909-1910 жылдары Портсмутте жөндеуден өтті. 1910 жылғы 14 шілдеде «Лох-Трул» барқымен соқтығысып, жеңіл зақымдар алды. 1912 жылғы мамырда флотты қайта ұйымдастыру аясында «Британия» және оның жеті әпкесі (, , , , , және) Бірінші флотқа, Отандық флотқа қарасты 3-ші шайқас эскадрильясын құруға тағайындалды. Эскадрилья Бірінші Балқан соғысы (1912 жылғы қазан – 1913 жылғы мамыр) салдарынан 1912 жылғы қарашада Жерорта теңізіне жіберілді; ол 27 қарашада Мальтаға келді және одан кейін Черногорияға қарсы халықаралық күштердің блокадасына және Скутариді басып алуға қатысты. 1913 жылы эскадрилья Ұлыбританияға оралды және 27 маусымда Отандық флотқа қайта қосылды, содан кейін «Британия» эскадрильядан шығып, Екінші дивизия, Отандық флотқа қайта оралды.

Ұлы флотымен

1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, сол кезде вице-адмирал Эдвард Брэдфорд басқарып тұрған 3-ші шайқас эскадрильясы Ұлы флотқа қосылды және Розитте орналасты, онда ол бес "С" классы кемелермен күшейтілді. Ол Ұлы флоттың Солтүстік патрульдегі крейсерлерін толықтыру үшін қолданылды. 6 тамызда, Ұлыбритания Германияға соғыс жариялағаннан кейін, Ұлы флоттың күштері Норвегия жағалауын тексеру үшін шықты, норвеждік бейтараптықты бұзуы мүмкін неміс теңіз базасын іздеп. "Британия" және 3-ші шайқас эскадрильясының қалған бөлігі операцияға алыс қолдау көрсетті. Мұндай база табылған жоқ, кемелер келесі күні портқа оралды. 14 тамызда Ұлы флот кемелері жауынгерлік жаттығулар үшін теңізге шықты, содан кейін сол күні және 15 тамызда Солтүстік теңіздегі іздеу шарасын жүргізді. Флоттың іздеу шаралары кезінде, ол және оның әпкелері көбінесе әлдеқайда құнды дрейдноуттардың дивизияларының алдында жүзіп, оларды миналардан сақтап немесе оларға бірінші болып шабуыл жасау арқылы қорғайтын. 1914 жылдың 2 қарашасында эскадрилья Канал флотын нығайту үшін бөлінді және Портлендке қайта орналастырылды. 1914 жылдың 13 қарашасында Ұлы флотқа қайта оралды. 14 желтоқсанда 1-ші шайқас крейсерлері эскадрильясы, 2-ші шайқас эскадрильясы және олармен бірге жүретін крейсерлер мен эсминецтер Скарборо, Хартлпул және Уитбиге шабуыл жасауға дайындалып жатқан неміс күштерін тосқауылға алу үшін порттан шықты. 16 желтоқсан күні таңертең неміс бөлімшелерімен байланыс туралы алғашқы хабарламалар түскеннен кейін, Ұлы флоттың бас қолбасшысы адмирал Джон Джеллико Брэдфордқа 10:00-де байланыс жасайтын кемелерге қолдау көрсету үшін 3-ші шайқас эскадрильясын жіберуді бұйырды. Төрт сағаттан кейін олар Скапа-Флодан келе жатқан 1-ші және 4-ші шайқас эскадрильяларымен кездесті, бірақ неміс ашық теңіз флотына соңғысы кері шегінгенге дейін жете алмады. Ұлы флот 17 желтоқсанның кешке дейін теңізде болды, содан кейін 3-ші шайқас эскадрильясына Розитке қайтуға бұйрық берілді. "Британия" және эскадрильяның қалған бөлігі 25 желтоқсанда Солтүстік теңізге тағы бір іздеу шарасына қатысу үшін Ұлы флотқа қосылды. Екі күннен кейін флот порттарына оралды, неміс кемелерін таба алмады. 3-ші шайқас эскадрильясы 1915 жылдың 12 қаңтарында артиллериялық жаттығулар үшін теңізге шықты, солтүстікке қарай жүзіп, 13-14 қаңтар түнінде Оркни аралдарының батысынан өтті. 14-і күні жаттығуды аяқтағаннан кейін, олар 15 қаңтарда Розитке оралды. 23 қаңтарда 1-ші және 2-ші шайқас крейсерлері эскадрильялары неміс I скаутингтік тобын тосқауылға алуға шықты, нәтижесінде келесі күні Доггер Банкі шайқасы болды. Кейіннен, 23-і күні Ұлы флоттың қалған бөлігі, соның ішінде "Британия", крейсерлерге қолдау көрсету үшін теңізге шықты. 3-ші эскадрильяның кемелері бірінші болып шығып, толық жылдамдықпен жүзіп, неміс кемелерімен байланыс орнағанын хабарлаған Харвич күшінің кемелеріне жетті. Шайқас крейсерлері бірінші болып араласты, ал "Британия" және оның әпкелері шамамен 14:00-де келді, содан кейін шайқас крейсерлері бронекрейсерді батырып, аман қалған неміс кемелері қашып кетті. 3-ші шайқас эскадрильясы түнде Ұлы флотпен бірге аймақты қарауылдады, содан кейін 25 қаңтарда сағат 08:00-де Розитке қайту үшін бөлінді. Келесі күні Инккит маңындағы Форт теңізінде жүзіп бара жатқанда "Британия" кемесі қарасты. Ол 36 сағат бойы суға батып қалды, бірақ қайтадан суға шығарылды; кеме ауыр зақымдарға ұшырағандықтан Девонпорт кеме жасақтауында ұзақ жөндеуден өтуі қажет болды.

Кейінгі операциялар

1916 жылы 29 сәуірде 3-ші ұрыс эскадрильясы Ширенсеске қайта орналастырылды, ал 3 мамырда ол Ұлы флоттан бөлініп, Нор командалығына берілді. «Британия» сонда эскадрильямен бірге тамыз айына дейін қалды, содан кейін Портсмут кеме жасақтауында жөндеу жұмыстарын бастады. Қыркүйекте жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін «Британия» 3-ші ұрыс эскадрильясынан 1915 жылы Адриатика теңізінде Италия әскери-теңіз флотына қарсы күшейту үшін құрылған 2-ші жеке эскадрильяға ауысты. Италия әскери-теңіз штабының бастығы адмирал Паоло Таон ди Ревель Адриатиканың тар суларында австро-венгерлік суасты қайықтары мен теңіз миналарының қаупі флотын белсенді операцияларға пайдалану үшін тым жоғары деп есептеді. Оның орнына Ревел негізгі флотты Адриатиканың оңтүстік жағындағы салыстырмалы түрде қауіпсіз бөгеуді жүзеге асыруға шешті, ал MAS қайықтары сияқты кіші кемелер австро-венгерлік кемелер мен нысандарына шабуылдар жасады. 1917 жылдың ақпан-наурыз айларында Гибралтарда жөндеуден өтті. Жөндеуден кейін ол 9-шы крейсерлік эскадрильяға қосылып, Атлант мұхитында патрульдеуге және конвойды сүйемелдеуге кірісті, негізінен Сьерра-Леонеде орналасқан. Ол наурыз айында 9-шы крейсерлік эскадрильяның флагманы ретінде бронекрейсерді алмастырды және мамыр айында Бермудада қайта жөндеуден өтті, оның барысында 6 дюймдік зеңбіректер алынып тасталды және олардың орнына 12 фунттық зеңбіректер орналасқан жерде төрт 6 дюймдік зеңбіректермен алмастырылды.

Жоғалту

1918 жылы 9 қарашаның таңында капитан Фрэнсис Уэйд Коулфилдтің басқаруымен "Британия" кемесі Гибралтар бұғазының батыс жағынан өтіп бара жатқанда, неміс UB 50 суасты қайығы Трафальгар мүйісінің жанында торпедалады. Алғашқы жарылыстан кейін кеме сол жаққа он градусқа еңкейді. Бірнеше минуттан соң, екінші жарылыс 9.2 дюймдік оқ-дәрі қоймасында өрт шығарды, ол өз кезегінде қоймада кордиттің жарылысын тудырды. Кеме палубасының астындағы қараңғылықтан оқ-дәрі қоймаларын суға батыру клапандарын табу өте қиын болды, ал экипаж тапқандары да дұрыс орналаспағандықтан айналдыру қиын болды. Соның салдарынан, өртенген оқ-дәрі қоймасын тиісінше суға батыру сәтсіз аяқталып, кеменің сүңгуіне себеп болды. "Британия" екі жарым сағат бойы 10 градус еңкейісте тұрып, экипаждың көп бөлігінің эвакуациялануына мүмкіндік берді. Қаза тапқандардың көпшілігі өртенген кордиттен шыққан уытты түтіннен көз жұмды; 50 адам қаза тауып, 80 адам жарақат алды. Барлығы 39 офицер мен 673 теңізші құтқарылды. "Британия" 1918 жылы 11 қарашада Бірінші дүниежүзілік соғысты аяқтаған бітім шартына қол қойылғанға екі күн бұрын батты. Ол соғыста жоғалған соңғы британдық әскери кемелерінің бірі болды.