Кіріспе
Оңтүстік Африка саясаткері (1949 жылы туған)
Нкосазана Кларис Дламини Зума (туған кезде Дламини; 27 қаңтар 1949 жылы туған), кейде инициалдары NDZ деп аталады, Оңтүстік Африка саясаткері, дәрігер және бұрынғы апартеидке қарсы белсенді. Африка Ұлттық Конгресінің (АҰК) көп жылдық мүшесі, қазіргі уақытта Президент Әкімшілігінде әйелдер, жастар және мүмкіндігі шектеулі адамдар мәселелері жөніндегі министр болып қызмет етеді және Лимпопо университетінің ректоры. Дламини Зума бұрынғы Натал провинциясында туып, білім алған. Оқушы кезінде Оңтүстік Африка студенттері ұйымы арқылы Қара саналылық қозғалысына қатысқан. 1976-1990 жылдар аралығында Оңтүстік Африкадан тыс жерде, негізінен Ұлыбритания мен Свазилендте тұрып, медицинамен айналысып, АҰК-тың қызметін атқарған. 1994 жылдан бері Дламини Зума апартеідтен кейінгі Оңтүстік Африканың барлық президенттерінің кабинетінде қызмет етеді. Ол президент Нельсон Мандела тұсында денсаулық сақтау министрі, ал президенттер Табо Мбеки және Кгалема Мотанте тұсында он жыл бойы сыртқы істер министрі болды. Президент Джейкоб Зуманың алғашқы мерзімінде ол Ішкі істер министрі болды, бұл лауазымда тиімсіз жұмыс істеген министрлікті жақсартуға үлкен үлес қосты. Президент Сирил Рамафоса тұсында ол Ұлттық жоспарлау комиссиясына жауапты Президент Әкімшілігінің жоспарлау, бақылау және бағалау министрі қызметін атқарды, содан кейін Ынтымақтастық басқару және дәстүрлі істер министрі болды. Осы лауазымда ол COVID-19 пандемиясы кезінде Оңтүстік Африкадағы карантин режимін реттеуде маңызды және даулы рөл атқарды. 2012 жылдың қазан айынан 2017 жылдың қаңтарына дейін Оңтүстік Африка үкіметінде болмады, ол Африка Одағы Комиссиясының төрағасы болып қызмет етті, бұл ұйымды немесе оның алдыңғысы – Африка Бірлігі Ұйымын басқарған алғашқы әйел болды. Оның осы лауазымдағы қызметі де даулы болды. Ол 1990-шы жылдардың басынан бері АҰК Ұлттық Атқару Комитетінің мүшесі және партия басшылығына екі рет сәттіліксіз үміткер болды: 2007 жылы АҰК-тың 52-ші Ұлттық конференциясында Мотанте оны жеңіп, вице-президенттік лауазымды иеленді, ал 2017 жылы 54-ші Ұлттық конференцияда қазіргі президент Рамафосаға шамалы айырмамен жеңіліп қалды.
Ерте өмір және мансап
Нкозазана Кларис Дламини 1949 жылғы 27 қаңтарда Наталдағы зулу отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Виллиброд Гвева мұғалім болды, ал ағасы Стивен Дламини Африка Ұлттық Конгресінің (АҰК) белсендісі еді; анасы Роза үй шаруасымен айналысты. Сегіз баланың үлкені Дламини Зума Аманзимтотидегі Адамс колледжінде орта мектепті бітірді, бұл колледжді көптеген АҰК жетекшілері де бітірген. Ол 1967 жылы мектепті бітірді. Заңгер болуды қалағанмен, әкесінің дәрігер болуына ынтасын ескере отырып, 1971 жылы Зулуланд университетінде зоология және ботаника мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды. 1999 жылы Дламини Зума темекі өнімдеріне түзетулер енгізу туралы заң жобасын ұсынды, ол қоғамдық орындарда темекі шегуді тыйым салды. Оның қызмет мерзімі Оңтүстік Африкадағы HIV/АИТС эпидемиясының басталуымен бірге келді. Дламини Зуманың HIV/АИТС-ке қарсы күрестегі тарихына қарамастан,
Сарафина II
1995 жылдың тамызында Денсаулық сақтау министрлігі Оңтүстік Африканың танымал мюзиклі "Сарафина!"-ның жалғасын шығару үшін Дламини Зуманың "жақын досы" Мбунге Нгемаға 14,27 млн. теңгелік (R14.27m) контракт берді. "Сарафина II" жобасы – АИТС/ЖҚТБ туралы халыққа ақпарат тарату мақсатында жасалған. Бірақ, тергеулер Дламини Зуманың жобаның қаржыландыру көзі туралы Парламентті жаңылыстырғанын (Министрлік бұл қаржыны Еуропалық Одақ берген деп жалған мәлімдеме жасаған) және қажетті тендер процедураларын сақтамағанын көрсетті. 1996 жылы, Қоғамдық қорғаушы жобаның нашар қаржылық бақылауын және процедуралық бұзушылықтарды сынап, баяндама жариялағаннан кейін қойылым тоқтатылды.
1999-2009 жж. Сыртқы істер министрі
Дламини Зума 1999 жылдан 2009 жылға дейін президенттер Табо Мбеки мен Кгалема Мотанте кезінде Сыртқы істер министрі қызметін атқарды. Оппозиция жетекшісі Тони Леон оның тағайындалуын "қыш құмына бұқа жібергендей" деп сипаттады. Africa Confidential басылымының мәліметінше, ол Мбекидің Біріккен Ұлттар Ұйымын реформалау, әсіресе Оңтүстік жартышар елдерінің ықпалын арттыру мақсатын ілгерілетуде белсенді түрде қатысты. Сонымен қатар, ол Мбекидің панафрикалық "Африка қайта жаралуы" көзқарасын жалпы түрде қолдады. Дегенмен, ол қызмет еткен кезеңде Зимбабведегі ZANU PF үкіметі тұсындағы жер басып алулар мен саяси дағдарысқа жауап ретіндегі "тыныш дипломатиясы" үшін сынға ұшырады. Сондай-ақ, 2005 жылы Мбеки Джейкоб Зума қызметтен босатылғаннан кейін оған вице-президенттік лауазымын ұсынған еді, бірақ ол бас тартты.
2009-2012 жж. Ішкі істер министрі
2009 жылғы мамыр айында Дламини Зума бұрынғы күйеуі, жаңадан сайланған президент Зуманың кабинетінде Ішкі істер министрі болып тағайындалды. Ол 2012 жылдың қазанына дейін осы лауазымда болды және Ішкі істер департаментін жақсартқаны үшін жоғары бағаланды. Оның қызмет ету кезеңінде бұрын "сыбайлас жемқорлық пен нашар басқарудың ошағы" деп есептелген департамент 16 жылдың ішінде алғаш рет толыққанды аудиттен өтті, сондай-ақ Мемлекеттік қызмет және әкімшілік департаментінен үздік сыйлық алды. The Mail & Guardian газеті қызмет көрсету сапасының жақсаруын Дламини Зуманың технократиялық тиімділігіне және ішкі бақылау шараларын енгізуіне байланыстырды. Департаменттің "әдейі кешіктіруі" келесі жылы Жоғарғы саяси сотта Дламини Зуманы қатаң сынаған шешімімен заңсыз деп танылды.
Африка одағы комиссиясының төрағасы
2012 жылдың қаңтар айында, әлі Ішкі істер министрлігін басқарған кезде, Дламини Зума Африка Одағы (АУ) Комиссиясы төрағасы лауазымына үміткер болды. Осылайша ол Африканың ірі елдері АУ лауазымдарына кандидаттар ұсынбайды деген «жазба ереже» бұзды. Бұл көптеген АУ мемлекеттерінің наразылығын тудырды, нәтижесінде бірінші сайлауда дауыс түгелдей келіспеді, Оңтүстік Африка даму қауымдастығының құрамына кіретін он бес мемлекет Дламини Зуманың кандидатурасын қолдағанмен. Үштен екі көпшілік дауыс жиная алмағандықтан, бұрынғы төраға Жан Пингтің өкілеттігі алты айға ұзартылды. 15 шілдеде АУ Ассамблеясының он тоғызыншы сессиясында өткен екінші сайлауда Дламини Зума осы лауазымға сайланды. Дауыс беру басым бөлігі тілдік принцип бойынша бөлінді – франкофондық елдер ағылшын тілді елдерге қарсы болды, соңғысы Дламини Зуманың кандидатурасын қолдады. Дламини Зума 2017 жылдың 30 қаңтарына дейін төрағалық етті, содан кейін оны Чадтың сыртқы істер министрі Мусса Факи алмастырды. Дламини Зума АУ шенеуніктері арасында оқшауланғандығы мен жиі қатыспайтындығы үшін жағымсыз болды. Ол кеңесшілер кеңсесі мен күзет қызметін Оңтүстік Африка азаматтарымен толтырғаны және уақытының көп бөлігін АУ штаб-пәтерінде емес, Оңтүстік Африкада өткізгені үшін сыналды, бұл «Оңтүстік Африканың оқшауланған ел ретіндегі беделін» күшейтті. Дегенмен, ол басқарудағы жақсартуларға қол жеткізгені үшін мойынға алды. Сондай-ақ ол АУ-да гендерлік теңдікті арттыруды жақтады, бұл оның танымалдылығы мәселелерін одан әрі ушықтырды.
Үкіметке қайта оралу
2017 жылдың басында Дламини Зума Аддис-Абебадан Оңтүстік Африкаға толық уақыт оралды және АНК президентігіне үміткер болу үшін науқан бастады. Бірақ ол науқан сәтті болмады. Науқаны барысында 2017 жылдың 21 қыркүйегінде ол Ұлттық Ассамблеяның мүшесі ретінде қайтадан ант берді, бұл Пул Мабе есімді депутаттың кететініне байланысты бос орынды толтыру үшін жасалды. Ол жоғары білім министрі лауазымына Блэйд Нзиманде орнына тағайындалатыны туралы тараған қауесеттерді жоққа шығарды, сондай-ақ парламентке оралуын АНК жасаған стандартты қайта орналастыру деп атады. Осы жылдың басында Зуманың АНК фракциясы оның Правин Горданды Қаржы министрі лауазымынан ығыстыру үшін лобби жасады деген әңгімелер де тараған болатын.
2018-2019: Президенттіктегі министр
2018 жылдың ақпан айында жаңадан сайланған президент Сирил Рамафоса Дламини Зуманы жоспарлау, бақылау және бағалау саласы үшін жауапты Президенттік министрі етіп тағайындады. Осы лауазымда ол Ұлттық жоспарлау комиссиясының төрағасы болды және Оңтүстік Африканың Ұлттық даму жоспарының іске асырылуын бақылады.
2019-2023: Кооперативтік басқару министрі
2019 жылдың мамыр айында өткен жалпы сайлауда қайта сайланған Рамафоса жаңа кабинетін жариялады, оған Дламини Зума Кооперативтік басқару және дәстүрлі істер министрлігінің (COGTA) басшысы тағайындалды. Дламини Зуманың ішкі істердегі табыстарын қайталай отырып, тағы бір жұмыс істемейтін министрлікті жақсартуы күтілді. Алайда, сарапшылар оның қызмет еткен алғашқы үш жылында бұл орынды өзгерте алмағанын, ал муниципалитеттердің қаржылық басқарудағы тәртіпсіздігі кооперативтік басқару саласындағы маңызды мәселе болып қала беретінін айтты. 2022 жылы Дламини Зуманың кеңсесі Солтүстік-Батыс облысын үш жылдан астам уақыттан кейін – 2018 жылдан бері, Конституцияның жұмыс істемейтін облыстар үшін қарастырған төтенше ережелеріне сәйкес, COGTA бақылауындағы ұлттық басқарудан қалыпты облыстық басқаруға қайтару жоспарын әзірледі.
COVID-19 пандемиясы
2020 жылдың наурызы мен 2022 жылдың сәуір айы аралығында Оңтүстік Африка ресми түрде ұлттық төтенше жағдай режимінде болды, бұл атқарушы билікке COVID-19 пандемиясына елдің жауабын реттеуде Парламенттің бақылауынсыз әрекет етуге мүмкіндік берді. Апаттарды басқару заңына сәйкес, COGTA министрі Дламини Зума осы ережелерді қабылдауға жауапты болды; осылайша ол күтпеген жерден Оңтүстік Африка саясатына елеулі ықпал етуге ие болды, көптеген сарапшылар оны де-факто мемлекет басшысы немесе премьер-министр деп атады. Бұл күрт өзгеріс Дламини Зуманың үкіметтегі билігінің артуы, COGTA-ның темекі мен алкогольге қойған тыйымдары және басқа да "қатаң карантин" ережелері халықтың бір бөлігінің наразылығын тудырды және бірнеше сотқа шағым түсті. "Zol" деп аталатын әнде Дламини Зума "zol" – Оңтүстік Африка тілінде марихуанасы бар темекіні орауды білдіретін сленг – бөлісудің COVID-19 жұқтыруға қалай әкелетінін түсіндірді: "Адамдар 'zol' жасағанда, олар сілекейін қағазға жағып, содан кейін сол 'zol'ді бөліседі". Ән әлеуметтік желілерде кеңінен таралды және Apple Music-те Оңтүстік Африкада ең көп тыңдалған ән болды, ал Kiffness жасаған видео нұсқасы интернетте вирусқа айналды. Дламини Зума "Макс Хюррелл деген кім? Бізге әңгімелесу керек" деп жазды және ди-джейге "осы қиын кезеңде елді көңілді етуі үшін" құттықтауын білдірді.
2023 жылдан қазіргі уақытқа дейін: әйелдер, жастар және мүгедектер министрі
2023 жылдың 6 наурызында Рамафоса Дламини Зуманы әйелдер, жастар және мүмкіндігі шектеулі адамдар мәселелеріне жауапты Президенттік әкімшілік министрі етіп тағайындады.
2007: Президент сайлауына қатысу
Дламини Зума алғаш рет 1991-1994 жылдар аралығында АНК Ұлттық атқару комитетіне (ҰАК) қосылды, бұл кезде ол бос қызмет орнын толтыру үшін комитетке қосымша тағайындалды. Ол содан кейін де ҰАК мүшесі болып қалды: 1994 жылы АНК-ның 49-шы ұлттық конференциясында алғаш рет демократиялық жолмен сайланды, ал 1997 және 2002 жылдардағы келесі конференцияларда қайта сайланды. 2007 жылғы келесі ұлттық конференция алдында кейбір сарапшылар оны АНК президентігіне және ұлттық президенттік сайлауда кандидат ретінде қарастырды. Бірақ, оның орнына, ол партияның «Үлкен алтылық» деп аталатын басқа екі лауазымына ұсынылды: төрт провинция (Мбекиді қолдаған) оны вице-президенттікке ұсынды, ал қалған бесеуі (Зума президенттігін қолдаған) ұлттық төрағалыққа ұсынды. Ол ақырында Мбекиді қолдайтын тізім бойынша вице-президенттікке кандидат болды. Сол тізімдегі басқа мүшелер сияқты ол да дауыс беруде жеңіліске ұшырады, оның жағдайында Мотантэге. Дегенмен, ол ҰАК-қа қайта сайланды және 2012 жылғы конференцияда ҰАК-тың барлық кандидаттарының арасында ең көп дауыс жинады.
2017: Бірінші президенттік науқан
2017 жылдың желтоқсанында өткен АНК-тің 54-ші ұлттық конференциясына дейін және жақында Африка Одағында (АДҰ) Аддис-Абебадағы қызметінен оралғаннан кейін Дламини Зума АНК президенттігіне кандидат болды. 2016 жылдан бастап, кейбір мәліметтер бойынша, оның қолдаушылары Зуманың 2017 жылдың соңында өкілеттігі аяқталғанда АНК президенті лауазымына Дламини Зуманы тағайындау үшін "ашық түрде лоббилеу" жұмыстарын жүргізді. 2017 жылдың қаңтар айында АНК Әйелдер лигасы, содан кейін АНК Жастар лигасы және Umkhonto we Sizwe Әскери Ардагерлер қауымдастығы оны қолдады. Дламини Зума бұқаралық ақпарат құралдарынан қашқақтап, науқаны барысында ANN7 телеарнасына бір ғана сұхбат берді. Оның науқаны "#БізДайынбыз" деген ұранмен жүргізілді. Шындығында, кейбір сарапшылар Дламини Зуманың науқаны Зуманың мүддесі үшін жасалған "Трояндық жылқы" болуы мүмкін деп күдіктенді, оның мақсаты партияға қатысты ықпалын сақтап қалу болды. Конференцияда Дламини Зума Сирил Рамафосаға қарсы өткен дауыс беруде шамалы айырмамен жеңіліп, 2261 дауысқа қарсы 2440 дауыс жинады. Ол Ұлттық Исполнивтік Комитетке (ҰИК) қайта сайланды.
2022: Екінші президенттік науқан
2022 жылдың қыркүйегінде 55-ші Ұлттық конференцияға дайындық кезінде Дламини Зума АНК президентігіне қайта кандидат болуды жоспарлап отырғаны хабарланды. Ол Квазулу-Натал провинциясының Этекувини ауданындағы өзінің ANC филиалынан ұсынылып, бұрынғы президент Зума оны қайта қолдады.
"Басқалар" твиттері
2017 жылдың 7 сәуірінде Зуманың президенттігіне қарсы жалпыұлттық наразылықтар кезінде Дламини Зума наразылықты "қанағаттандырмайтын нәрсе" деп айтып, дау тудырды. Оның расталған Twitter аккаунтында: "[Олардың жеңілдіктері] олардың қорғап жатқаны, сондықтан біздің кейбіреулеріміз бұл нәрсеге қатыспаймыз. Олар біздің ұрланған жерімізді қайтару үшін жасап жатқан шеруге қосылуы керек" деп жазылған еді, бірақ ол твитті кейіннен жойды. Дламини Зума бұл твиттің "жалған" екенін мәлімдеді.
Сигарет контрабандашыларымен байланыс бар деп күтілуде
2017 жылы журналист Жак Пау «Президенттің күзетшілері» кітабында Дламини Зуманың АҰК президенттігіне үміткерлігін бизнесмен Адриано Маццотти ішінара демеушілік еткенін мәлімдеді, оның «Карнилинкс» компаниясы темекінің контрабандасына және басқа да заңсыз қызметтерге қатысы бар деген күдік тудырды. Маццотти науқанның тауарларын қаржыландырды деген айып тағылды. Кейіннен «Санди Таймс» газеті Маццоттидің Дламини Зумамен бір рет қысқа ғана кездескенін жоққа шығарды, екеуінің бірнеше рет бірге түскен Instagram суреттерін жариялап. Маццотти де, Дламини Зуманың өкілі де олардың «тікелей немесе маңызды қарым-қатынасы» болмағанын мәлімдеді. 2020 жылы бұл айыптаулар қайта жанданды, себебі сарапшылар Дламини Зуманың темекіге тыйым салуды қолдауына себеп оның темекі контрабандашыларымен байланысы болуы мүмкін екенін сұрақ етті, себебі тыйым оларға пайда әкелер еді. Мұндай болжамдар Маццоттиге қатысты айыптаулармен қатар, Дламини Зуманың бұрынғы келіні Эдвард Зуманың «Amalgamated Tobacco Manufacturers» компаниясымен, яғни заңсыз қызметпен айналысқан деген күдік тудырған арзан темекі өндірушісімен байланысына да негізделді. Дламини Зума тыйымның денсаулық сақтаумен байланысты екенін мәлімдеді. Дламини Зума 1998 жылдың маусымында келіспеушіліктерге байланысты Зумадан ажырасты. Дламини Зуманың кіші қарындасы Хлобисиле де АҰК мүшесі және Квазулу-Натал облыстық мәжілісінің депутаты болып табылады.
Құрметтер
2013 жылы Дламини Зума алтыннан жасалған Лутули орденімен марапатталды. Сол жылы ол «New African» журналының Африка құрлығындағы ең ықпалды 100 адамның тізіміне енді, ал 2015 жылы ол BBC-нің «100 әйел» жобасының қатысушысы болды. 2019 жылы ол Лимпопо университетінің қызметкерлік емес, көбінесе рәсімдік лауазымына – канцлері болып тағайындалды.