Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік Африка саясаткері (туған 1949)
South African politician (born 1949)
Балека Мбете (24 қыркүйек 1949 ж. туған) – Оңтүстік Африка саясаткері, 2008 жылдың қыркүйегінен 2009 жылдың мамырына дейін Оңтүстік Африка Республикасының вице-президенті болды. Ол сондай-ақ 2004 жылдан 2008 жылға дейін және 2014 жылдан 2019 жылға дейін екі рет қатарынан келмейтін мерзімде Ұлттық Ассамблеяның спикері болды. Африка Ұлттық Конгресінің (АНК) мүшесі, ол алғаш рет 1994 жылы Ұлттық Ассамблеяға сайланды және 2019 жылы мандатын тастады. Квазулу-Наталда туған Мбете – білімі бойынша оқытушы, ал бастапқыда Қара саналылық қозғалысы арқылы апартеидке қарсы күрескен белсенді. 1976 жылдан 1990 жылға дейін ол Оңтүстік Африкадан тыс жерде АНК-мен бірге эмиграцияда болды. Осы кезеңде ол ақын және Меду өнер ансамблінің жетекшісі ретінде белгілі мәдени қайраткер болды. Оңтүстік Африкаға оралғаннан кейін ол апартеидті жою бойынша келіссөздерде АНК-тің өкілі болды және 1991 жылдан 1993 жылға дейін лиганың бас хатшысы болып қызмет етіп, АНК Әйелдер лигасының қайта құрылуына үлкен үлес қосты. Мбете 1994 жылы апартеидтен кейінгі алғашқы сайлауда Ұлттық Ассамблеяға сайланды және 2019 жылға дейін, 2009-2014 жылдар аралығындағы үзілістен басқа, депутаттық қызметін атқарды. Оның институттағы өрлеуі 1996 жылы басталды, ол Ұлттық Ассамблеяның вице-спикері болып сайланды, ал үшінші демократиялық Парламент кезінде Френе Гинваладан кейін екінші спикер болды. Үшінші Парламенттің соңғы жылында ол 2008 жылдың қыркүйегінде президент Табо Мбекидің отставкасына байланысты болған қайта құру кезінде вице-президенттікке көтерілді; ол Мбекинің орнын бастан алған президент Кгалема Мотантенің қысқа мерзімінде осы лауазымды атқарды. 2009 жылғы жалпы сайлаудан кейін Парламентке қайта оралудан бас тартса да, Мбете 2014 жылдың мамырында Ұлттық Ассамблеяның спикері лауазымына оралды. 2019 жылғы жалпы сайлаудан кейін ол тағы да депутаттық мандатын тастады, бірақ АНК Әйелдер лигасының жұмысына белсенді қатысты. 1976 жылдан бері АНК мүшесі Мбете 2007 жылдың желтоқсанынан 2017 жылдың желтоқсанына дейін Якоб Зума президенттік кезінде партияның Ұлттық төрағасы болды. Ол 1994 жылдан 2022 жылға дейін АНК Ұлттық Атқару комитетінің мүшесі болды.
Baleka Mbete (born 24 September 1949) is a South African politician who was the Deputy President of South Africa from September 2008 to May 2009. She was also the Speaker of the National Assembly for two non consecutive terms from 2004 to 2008 and from 2014 to 2019. A member of the African National Congress (ANC), she was first elected to the National Assembly in 1994 and stepped down from her seat in 2019. Born in KwaZulu Natal, Mbete is a teacher by training and a former anti apartheid activist, initially through the Black Consciousness Movement. Between 1976 and 1990, she was stationed with the ANC in exile outside South Africa; during this period, she was also a prominent cultural activist as a poet and the head of the Medu Art Ensemble. Upon her return to South Africa, she represented the ANC at the negotiations to end apartheid and was a central figure in the relaunch of the ANC Women's League, serving as the league's secretary general from 1991 to 1993. Mbete was elected to the National Assembly in the first post apartheid elections in 1994 and served in her seat until 2019, with the exception of a hiatus from 2009 to 2014. Her rise through the institution began in 1996, when she was elected as Deputy Speaker, and continued during the third democratic Parliament, when she succeeded Frene Ginwala as the second Speaker. In the last year of the third Parliament, she ascended to the Deputy Presidency during the reshuffle occasioned by the resignation of President Thabo Mbeki in September 2008; she held the office during the brief term of Mbeki's successor, President Kgalema Motlanthe. Although she declined to return to Parliament after the 2009 general election, Mbete returned in May 2014 in her former office as Speaker of the National Assembly. She left her parliamentary seat again after the 2019 general election, though she remained active in the ANC Women's League. A member of the ANC since 1976, Mbete served as the party's National Chairperson from December 2007 to December 2017 during Jacob Zuma's presidency. She was a member of the ANC National Executive Committee from 1994 to 2022.
Ерте өмір және білім
Мбете 1949 жылдың 24 қыркүйегінде Хлуби отбасында дүниеге келді. Балалық шағының бір бөлігін ол әжесімен бірге Солтүстік Трансваалда өткізді, онда мектепке дейінгі білім алды. Әкесі Форт-Хэр университетінде кітапханашы болып жұмыс істеу үшін отбасын Кейп провинциясына көшірді. Кейіннен Оңтүстік Африка Коммунистік партиясымен байланысы болғандықтан жұмысынан айырылды. 1968 жылы Инанда семинариясын бітіргеннен кейін Мбете Ешоудағы оқу-тәрбие колледжіне, ал кейін – Ешоудан қуылғаннан соң – Элис қаласындағы Lovedale оқу-тәрбие колледжіне оқуға түсті.
Mbete was born on 24 September 1949 to a Hlubi family She spent part of her childhood with her grandmother in the Northern Transvaal, where she attended pre school. her family moved to the Cape Province so that her father could take up work as a librarian at Fort Hare University. He later lost his job because of his affiliation with the South African Communist Party. After matriculating from the Inanda Seminary in 1968, Mbete enrolled in Eshowe Training College in Eshowe and later – after she was expelled from Eshowe – in the teaching college at Lovedale in Alice.
Өтпелі кезең: 1990-1994
Мбете 1990 жылғы маусым айында эмиграциядан Оңтүстік Африкаға оралды. Келесі жылдары ол апартеидті аяқтау бойынша келіссөздерге қатысқан АНК делегациясының құрамында болды. Бұған қоса, 1990 жылғы тамызда АНК Әйелдер лигасы қайта іске қосылды, ал Мбете оның қайта құрылуын қадағалаған уақытша басшылық құрамында қызмет етті. Мбете лиганың бас хатшысы болып сайланды және президент Гертруда Шоптың басшылығымен жұмыс істеді. Ол бұл лауазымда бір ғана мерзім қызмет етті: 1993 жылғы желтоқсанда өткен екінші сайлау конференциясында оның орнына Носививе Маписа Нкакула сайланды.
Mbete returned to South Africa from exile in June 1990. In subsequent years, she was a member of the ANC's delegation to the negotiations to end apartheid. In addition, the ANC Women's League was relaunched in August 1990, and Mbete served on the interim leadership corps that oversaw its re establishment. Mbete was elected as secretary general of the league, serving under president Gertrude Shope. She served a single term in the position: at the second elective conference in December 1993, Nosiviwe Mapisa Nqakula was elected to succeed her.
Үкіметтегі мансап
1994 жылы сәуірде Оңтүстік Африканың апартеідтен кейінгі алғашқы сайлауында Мбете ANC-ді Ұлттық Ассамблеяда өкілдік етуге сайланды. Бұл Оңтүстік Африка Парламенті төменгі палатасындағы оның 25 жылдық қызметінің бастауы болды. 1995 жылы Мбете ANC парламенттік кокусының төрағасы және Ақиқат және келісім комиссиясының президенттік тобының мүшесі болып тағайындалды. Ол Френе Гинваланың орынбасары ретінде Ұлттық Ассамблеяның вице-спикері болып тағайындалды; ол елші болып тағайындалған Бхадра Ранчодты алмастырды. 1999 жылы 14 маусымда сол жылғы жалпы сайлаудан кейін ол толық мерзімге вице-спикер болып қайта сайланды. Ол оппозициялық кандидат, Демократиялық партиядан Дене Смутспен өткен дауыс беруде жеңіске жетті, ол 326 дауысқа қарсы 47 дауыс алды. Осы кезеңде, 1997 жылдың сәуірінде Мбете Мпумалангадағы емтихан орталығынан заңсыз алынған жүргізуші куәлігін алғаны белгілі болды. Мбете жүргізуші куәлігін алу үшін кезекте тұруға уақыты жоқ екенін айтқан, бірақ кейін бұл сөздерін жоққа шығарды. Дегенмен Мбетеге ешқандай айып тағылмады және ол "Мен білмейтін бұрыс істердің желісіне ілігіп қалдым" деп мәлімдеді.
In South Africa's first post apartheid elections in April 1994, Mbete was elected to represent the ANC in the National Assembly – the beginning of her 25 year tenure in the lower house of the South African Parliament. In 1995, Mbete was appointed as chair of the ANC's parliamentary caucus and as a member of the Presidential Panel on the Truth and Reconciliation Commission. she was promoted to deputise Frene Ginwala as Deputy Speaker of the National Assembly; she succeeded Bhadra Ranchod, who was appointed as an ambassador. On 14 June 1999, after that year's general election, she was re elected to a full term as Deputy Speaker; she beat the opposition candidate, Dene Smuts of the Democratic Party, in a vote, receiving 326 votes against Smuts's 47. During this period, in April 1997, it transpired that Mbete had received an improperly issued driver's license at a testing centre in Mpumalanga. Mbete was quoted as saying that she was too busy to wait in a queue for her driving test, although she later denied having said this. though Mbete was not charged with wrongdoing and maintained that she had been "caught up in a web of impropriety of which I was unaware".
Спикер ретінде бірінші мерзім: 2004-2008
2004 жылғы жалпы сайлаудан кейін АНК Мбетеді Френе Гинваланың орнына Ұлттық Ассамблеяның спикері ретінде ұсынуын жариялады. Ол 2004 жылғы 23 сәуірде қарсылықсыз сайланды, оның орынбасары Гвен Малангу болды. Мбете спикерлік қызметте болған кезеңде Travelgate жанжалы орын алды, ол саясаткерлердің парламенттік саяхат жолдамаларын дұрыс пайдаланбауымен байланысты болды. The Mail & Guardian газеті оның осы мәселеде АНК-нің "залалды азайту жұмысына" жетекшілік еткенін жазды. Ол сондай-ақ 2003 жылы Парламентті алдаудан сотталған АНК саясаткері Тони Йенгениге қолдау көрсетті; алайда Мбете Парламент пен оның комитеттерін күшейтуге бейілді екенін айтып, өзіне "тек резеңке мөр болған институтты" мұра еткенін мәлімдеді. Осы бағыттағы оның күш-жігері Парламент хатшысы Зингиле Динганимен келіспеушілікке әкелді, ол өзінің кеңсесінің өкілеттіктерін кеңейтуді көздеді. 2006 жылдың қаңтар айында Мбете Либерия президенті Эллен Джонсон Сэрлифтің іс-шарасына қатысу үшін R471,900 (шамамен 60 000 доллар) тұратын жеке ұшақты жалға алды. Ұшақта оның бір ғана қызметкері болды. Ферриал Хаффаджи бұл шығынды ысырапшылық деп сынады.
In the aftermath of the 2004 general election, the ANC announced that it would nominate Mbete to replace Frene Ginwala as Speaker of the National Assembly. She was elected unopposed to the office on 23 April 2004, with Gwen Mahlangu as her deputy. Mbete's term as Speaker coincided with the Travelgate scandal, which pertained to the abuse of parliamentary travel vouchers by politicians. The Mail & Guardian said that she was at the forefront of the ANC's "damage limitation exercise" in that regard. She also publicly demonstrated support for Tony Yengeni, an ANC politician who was convicted of defrauding Parliament in 2003; However, Mbete maintained that she was committed to strengthening Parliament and its committees, saying that she had an inherited "an institution that was a rubber stamp". Her efforts in this regard apparently led her into conflict with Zingile Dingani, the Secretary to Parliament, who sought an expanded mandate for his own office. In January 2006, Mbete chartered a jet, at a cost of R471,900 (around $60,000), to attend the inauguration of Ellen Johnson Sirleaf as President of Liberia. The only other passenger on the plane was a member of her staff. Ferial Haffajee criticised the expenditure as wasteful.
ҚХА төрағалығына сайлау
Спикерлік мерзімінің ортасында Мбете партияның 52-ші Ұлттық конференциясында, 2007 жылдың желтоқсан айында Полокуаньде өткен, АНК басшылығына үміткер ретінде ұсынылды. Ол бастапқыда бас хатшының орынбасары лауазымына ұсынылған, бірақ конференция залынан күтпеген жерден партия төрағасы лауазымына ұсынылған соң бұл жарыстан бас тартты; Токио Сексуалл төрағалыққа ұсынылған, бірақ ол "әйелдерді күшейту" мақсатында Мбете пайдасына қадам шегінетінін мәлімдеді. Келесі күні, 2007 жылдың 18 желтоқсанында Мбете бес жылдық мерзімге АНК ұлттық төрағасы болып сайланды. Президенттік сайлауда жеңіске жеткен кандидат Жақоб Зумамен байланысты.
In the middle of her term as Speaker, Mbete was nominated to stand for an ANC leadership position during the party's 52nd National Conference, which was held in Polokwane in December 2007. She was initially nominated for the position of deputy secretary general, but she withdrew from that race when she was unexpectedly nominated, from the floor of the conference, to stand for the party chairmanship; Tokyo Sexwale had been nominated for the chair, but he announced that he would withdraw in Mbete's favour in order to promote "the empowerment of women". The following day, on 18 December 2007, Mbete won election to a five year term as ANC national chairperson. Aligned to winning presidential candidate Jacob Zuma,
Президент орынбасары: 2008-2009
2008 жылдың 20 қыркүйегінде АНК Мбекиден Оңтүстік Африка Республикасының Президенті лауазымынан кетуін сұрағанын жариялады. Ол келесі күні Мбете кеңсесіне отставкаға кету туралы өтініш берді. Мбете Мбекидің орнын басып, Оңтүстік Африка тарихындағы алғашқы әйел мемлекет басшысы болады деп күтілген еді. Алайда, АНК президенттің орынбасары Кгалема Мотанте осы лауазымға тағайындалатынын мәлімдеді. 23 қыркүйекте Мбете, Пхумзиле Мламбо Нгкуканың отставкасынан кейін Оңтүстік Африканың вице-президенті лауазымына ең мүмкін кандидат ретінде SABC арнасымен жарияланды. 2008 жылдың 25 қыркүйегінде Мотанте оны вице-президент етіп тағайындады.
On 20 September 2008, the ANC announced that it had asked Mbeki to resign as President of South Africa. He tendered his resignation to Mbete's office the following day. It had been speculated that Mbete would succeed Mbeki as President, which would have made her the first female head of state in South Africa's history; however, the ANC announced that Kgalema Motlanthe, Deputy President of the ANC, would assume that position. On 23 September, Mbete was announced by the SABC as the most likely candidate for Deputy President of South Africa following Phumzile Mlambo Ngcuka's resignation from the position. On 25 September 2008, she was appointed by Motlanthe as Deputy President.
Парламентке кірмеу: 2009-2014
2009 жылдың сәуірінде өткен келесі жалпы сайлауда Мбете парламенттік орындығына қайта сайланды, бірақ 6 мамырда, қатысқан болса да, парламент мүшесі ретінде ант беруден бас тартты. Жаңадан сайланған президент Джейкоб Зума оның орнына Кгалема Мотантеті вице-президенттік лауазымға тағайындады, ал АНК оның Лутули үйіне көшіп, парламентке оралудың орнына партиялық жұмысын толық уақытпен жалғастыратынын мәлімдеді. Мбете вице-президенттік лауазымға қайта тағайындалуды күтіп отырғаны себепті ант берудегі жағдайдың шатасуына байланысты болды дегенді жоққа шығарды, "Бұл әрқашан уақытша шара болды" деді. 2009 жылдың желтоқсан айында Daily Maverick газеті Мбетенің "қоғамдық саяси аренадан шығып қалғанын" жазды, оның себептері жұртшылыққа белгісіз болып қалды.
In the next general election in April 2009, Mbete was re elected to her parliamentary seat but, somewhat dramatically, declined to be sworn in as a Member of Parliament on 6 May, despite being present at the inauguration. Incoming President Jacob Zuma announced that Kgalema Motlanthe would replace her as Deputy President, and the ANC said that she would move to Luthuli House to pursue her party work full time instead of returning to Parliament. Mbete denied that the confusion over her swearing in had arisen because she was holding out for reappointment as Deputy President, saying, "It was always an interim arrangement." By December 2009, the Daily Maverick observed that Mbete had "departed the public political stage" for reasons that remained mysterious to the public.
Спикер ретінде екінші мерзім: 20142019
Мбете 2014 жылғы жалпы сайлауда Ұлттық Ассамблеядағы АНК орындығына қайта оралды, ал партия оны бұрынғы спикер лауазымына қайта тағайындады. 2014 жылдың 21 мамырында өткен Ассамблеяның алғашқы отырысында ол оппозициялық үміткерді оңай жеңіп, 260 дауыс алды, ал Демократиялық Альянстың Носимо Балинджаға 88 дауыс берілді.
Mbete returned to an ANC seat in the National Assembly in the 2014 general election, and the party nominated her to return to her prior office as Speaker of the National Assembly. During the assembly's first sitting on 21 May 2014, she easily defeated the opposition candidate, receiving 260 votes compared to the 88 cast for Nosimo Balindlela of the Democratic Alliance.
Бейтараптық туралы айыптаулар
2014 жылдың 10 қыркүйегінде Демократиялық Альянс және Экономикалық бостандық күресшілері сияқты бес оппозициялық партия Мбетеге сенімсіздік білдіру туралы ұсыныс енгізуді жоспарлап отырғанын мәлімдеді және ол бір уақытта АНК төрағасы және Ұлттық Ассамблея спикері қызметін атқара алмайды деп мәлімдеді. 16 қыркүйекте Парламентте өткен пікірсайыс нәтижесінде ұсыныс 234 дауысқа қарсы бірде-бір дауыспен қабылданбады. Бұл оппозициялық партиялардың АНК Мбетеге деген сенімділік дауысына айналдыруға тырысқаннан кейін парламенттен ұжымдық түрде шығып кетуінің нәтижесі болды. Жалпы, Мбете бірнеше жыл бойы АНК-ге жақпалы және президент Зуманың құмалағы деп айыпталып келеді. 2016 жылдың наурыз айында Конституциялық сот «Экономикалық бостандық күресшілері Ұлттық Ассамблея спикеріне қарсы» ісінде Мбете басшылығымен Ұлттық Ассамблеяның Оңтүстік Африка Конституциясын бұзып, Қоғамдық қорғаушының Нкандла есебін іске асырмай, оның маңызын жойғанын анықтады.
On 10 September 2014, five opposition parties, including the Democratic Alliance and Economic Freedom Fighters, stated that they planned to submit a motion of no confidence in Mbete, and claimed that she could not simultaneously serve as chairwoman of the ANC and as Speaker of the National Assembly. A debate held in Parliament on 16 September resulted in the motion being rejected by 234 votes to none. This was a result of opposition parties collectively walking out of the house after the ANC tried to change the vote into one of confidence in Mbete instead. More generally, Mbete has faced accusations, over the course of several years, that she is biased in favour of the ANC and a puppet of President Zuma. In March 2016, the Constitutional Court held, in Economic Freedom Fighters v Speaker of the National Assembly, that the National Assembly under Mbete's stewardship had breached the South African Constitution by undermining rather than implementing the Public Protector's Nkandla report.
ҚХА президенттік сайлау науқаны
ANC-нің 54-ші Ұлттық конференциясына дейін, Зуманың орнына ANC президенті болып сайланатын адамды анықтауға дайындық кезінде, Мбете 2016 жылдың сәуір айында өзін президенттікке үміткер деп жариялады. ANC Әйелдер лигасы басқа кандидатты – Нкосазана Дламини-Зуманы – қолдады, ал Мбете жетекші үміткер саналмады. Дегенмен ол 2017 жылдың желтоқсанында конференция өткенге дейін #BM17 тұғыры астында үгіт жұмыстарын жалғастырды. Бірақ конференцияның бірінші күні Мбете Дламини-Зуманың басты қарсыласы – Сирил Рамафосаны қолдады. Ол Зуманың өзінің үгіт науқанына қолдау көрсетпегеніне көңілі толмағандықтан Рамафосаны қолдағандығы хабарланды. Мбете конференцияда ұлттық төраға болып қайта сайлануға түспеді және ең жоғары басшылық лауазымдарға сайлау бюллетенінде де көрінбеді, бірақ Ұлттық атқару комитетіне қайта сайланды. Mail & Guardian бағалауынша, Мбетенің партиядағы беделі президенттік үміткерлігі сәтсіз аяқталғаннан кейін азайды.
In the run up to the ANC's 54th National Conference, which would elect Zuma's successor as ANC president, Mbete identified herself as a presidential contender as early as April 2016. The ANC Women's League endorsed another candidate – Nkosazana Dlamini Zuma – and Mbete was not viewed as a frontrunner, but she continued to campaign, under the banner #BM17, until the conference was held in December 2017. On the first night of the conference, however, Mbete endorsed Cyril Ramaphosa – Dlamini Zuma's main rival – for the presidency. It was reported that she supported Ramaphosa because she was disappointed that Zuma had not supported her campaign. Mbete did not run for re election as national chairperson at the conference and did not appear on the ballot paper for any top leadership position, but she was re elected to the National Executive Committee. In the assessment of the Mail & Guardian, Mbete's influence in the party declined after her failed presidential campaign.
Мұрагерлік және оның салдары
2019 жылғы жалпы сайлауға дейін Мбете «Советан» газетіне келесі бірнеше айда не болатынын білмейтінін айтты. Мамыр айында сайлау өткенде, ол парламенттік орындығына қайта сайланды, бірақ 20 мамырда АНК Ұлттық провинциялар кеңесінің бұрынғы төрағасы Тханди Модисені Мбете орнына спикерлік лауазымға ұсынғанын жариялады. Келесі күні АНК Мбете партия тізімінен өтінімін кері тартып алғанын растады, яғни ол парламентке оралмайды. 2022 жылдың наурызында Мбете 702 радиосына «саясаттан қанағаттанғанын» айтты. Дегенмен, екі айдан кейін ол АНК Әйелдер лигасының уақытша төрағасы болып тағайындалды, себебі партияның басшылығы Ұлттық атқару комитеті тарапынан таратылған болатын. Осы лауазымда ол лигаға, уақытша үйлестіруші Маропене Рамокопамен бірге, жаңа басшылық құрамы сайланғанға дейін жетекшілік етті. 2022 жылдың желтоқсанында өткен АНК-нің 55-ші ұлттық конференциясында ол Ұлттық атқару комитетіне қайта сайланбады, 1994 жылдан бері алғаш рет орынсыз қалды.
Ahead of the 2019 general election, Mbete told the Sowetan that she did not know "what's coming in the next couple of months". When the election was held in May, she was re elected to her parliamentary seat, but, on 20 May, the ANC announced that it would nominate Thandi Modise, the outgoing head of the National Council of Provinces, to succeed Mbete as Speaker. The following day, the ANC confirmed rumours that Mbete had withdrawn her name from the party list, meaning that she would not return to her parliamentary seat. In March 2022, Mbete told Radio 702 that she was "done with politics". However, two months later, she was appointed as the interim convener of the ANC Women's League after the league's incumbent leadership was disbanded by the National Executive Committee. In that capacity she led the league, with interim coordinator Maropene Ramokgopa, until a new leadership corps was elected. At the mainstream ANC's 55th National Conference in December 2022, she was not re elected to the National Executive Committee, losing her seat for the first time since 1994.
Коммерциялық мүдделер
Мбетенің бизнеспен байланысы күмәнданып отыр. Ол және Солтүстік Кап провинциясындағы АНК провинциялық хатшысы доктор К. М. Сеймело Гаутенг провинциясындағы ірі Gautrain қоғамдық көлік жобасын салуға қатысатын Dyambu Holdings компаниясының акционерлері болып табылады. Dyambu Holdings компаниясының қаза тапқан магнат Брет Кебблмен байланысы болғандығы хабарланды. 2010 жылы АҚШ тергеушілері оны "BEE" мәмілесімен жамылған 25 миллион ранд сомасындағы Gold Fields парасына қатысқан деп айыптады.
Mbete's links to business have been questioned. She and provincial secretary of the ANC in the Northern Cape Dr K M Seimelo are shareholders in Dyambu Holdings, which is involved in building the massive Gautrain public transport project in the province of Gauteng. Dyambu Holdings is reported to have had links with slain magnate Brett Kebble. In 2010, she was implicated in a R25 million Gold Fields bribe under the guise of a "BEE" transaction by US investigators.
Жеке өмір
Мбете 1978 жылы елден қуылған жазушы және ақын Кеорапетсе Кгосицилеге үйленді. Оның үш ұлы және екі қызы бар.
Mbete married Keorapetse Kgositsile, an exiled writer and poet, in 1978. She has three sons and two daughters.