Кіріспе
басқа адамдар Цзинь императоры Тайдзу (1068 жылдың 1 тамызы – 1123 жылдың 19 қыркүйегі), жеке есімі Агуда, қытайша аты Мин, Цзинь әулетінің негізін қалаушы және бірінші императоры болды. Бұрын ол Хытан басқарған Ляо әулетіне бағынышты Джурчен тайпаларының ішіндегі ең күшті Ванян тайпасының басшысы еді. 1114 жылдан бастап Агуда Джурчен тайпаларын біріктіріп, Ляо әулетіне қарсы көтеріліс жасады. Бір жыл өткен соң, ол өзін император деп жариялап, Цзинь әулетін құрды. Өмірінің соңына қарай Цзинь әулеті Ляо әулетінің көп бөлігін жаулап алып, Солтүстік Қытайдағы маңызды күшке айналды. 1145 жылы оның ұрпағы, император Сидзоң, оны қайтыс болғаннан кейін «Тайдзу» деп құрметтеді. [Ванян] Агуда есімі Уэйд-Джайлс жүйесінде [Ван йен] А ку та деп жазылады; кейбір кітаптарда Акутта деген басқаша жазылуы да кездеседі (мүмкін, Джурчен тілінің реконструкциясынан алынған).
Emperor Taizu of Jin (August 1, 1068 – September 19, 1123), personal name Aguda, sinicised name Min , was the founder and first emperor of the Jurchen led Jin dynasty of China. He was originally the chieftain of the Wanyan tribe, the most dominant among the Jurchen tribes which were subjects of the Khitan led Liao dynasty. Starting in 1114, Aguda united the Jurchen tribes under his rule and rebelled against the Liao dynasty. A year later, he declared himself emperor and established the Jin dynasty. By the time of his death, the Jin dynasty had conquered most of the Liao dynasty's territories and emerged as a major power in northern China. In 1145, he was posthumously honoured with the temple name Taizu by his descendant Emperor Xizong. The name [Wanyan] Aguda is transcribed [Wan yen] A ku ta in Wade Giles; the alternative spelling Akutta (possibly from reconstruction of Jurchen language) appears in a very small number of books as well.
Өмір
Агуда – Ханпудың сегізінші буын ұрпағы, бүкіл Ванян тайпасының ұлы бабасы. Оның әкесі Хелибо, Ванян тайпасының басшысы. Анасы Налан (拿懶 / 拏懶) руының әміршісінің қызы болған. 1068 жылы қазіргі Харбин, Хэйлунцзян провинциясындағы Аши өзенінің жанында дүниеге келген. Тайпа ішінде батылдығымен танымал болды және хитандықтар басқарған Ляо әулетінің бұйрығымен қарсылас Журчен тайпаларына қарсы көптеген жорықтарға қатысты. 1109 жылы, жалпы ашаршылық кезінде, Агуда басқа Журчен тайпаларынан аштықтан зардап шеккен жауынгерлерді қабылдап, өз тайпасын күшейтуге көмектесті. Кейін ол басқа Журчен тайпаларымен соғысып, Ванян тайпасының жетекшілігімен барлық Журчендерді біріктіруге жетті. 1113 жылы Агуда ағасы Уяшудан кейін тайпа басшысы болды. Басқа Журчендер сияқты, Агуда да Ляоның жемқор шенеуніктердің тайпа мүшелерін пайдалануы деп санайтын жағдайға наразы болды. 1112 жылы Ляо императоры Тяньцзуо Журчен жеріне балық аулауға барғанда, барлық басшыларды өзі үшін билеуге бұйырды. Агуда бұл бұйрыққа бағынбаған жалғыз адам болғандықтан Журчендер арасында танымал болды. 1114 жылдың басында Агуда Ляо жеріне тыңшылар жіберіп, ыдыраған деп санайтын хитандық режимге қарсы көтеріліске дайындалды. Оның бас кеңесшілері Ванян Цзонхан мен Ванян Сийин болды. Қыркүйекте Агуда өз тайпасын (шамамен 2500 адам) Лиушуй (流水; қазіргі Фуюдағы Лалин өзенінің жанында, Цзилинь провинциясы) жерінде жинап, Ляо әулетіне қарсы ашық көтеріліс жасады. Оның атты әскері Нинцзянчжоуды (寧江州; қазіргі Фую, Цзилинь провинциясы) басып алды және қараша айында Чухэдиан шайқасында 7000 сарбаздық Ляо әскерін жеңді. 1115 жылдың қаңтарында, бірқатар әскери жеңістерден кейін, Агуда өзін император деп жариялады, Цзинь әулетін құрды және «Шогуго» (收國) деген атпен таққа отырды. Тамыз айында оның әскері Хуанлон префектурасын (黄龍府; қазіргі Нонъань ауданы, Цзилинь провинциясы) басып алды және Хюбудаң шайқасында 20 000 атты әскермен 700 000 Ляо әскерін жеңді. 1116 жылға қарай Агуда Ляодун түбегін толық басып алды. 1119-1122 жылдар аралығында оның әскері Ляо әскерлерін бірнеше рет жеңіп, Ляо әулетінің бес астанасын басып алды. Цзинь әулеті Ляо әулетінің жауы болғандықтан, Хан Чжунхай басқарған Солтүстік Сун әулеті Цзинь әулетін табиғи одақтас деп санады. 1117 жылы Сун әулеті Цзинь әулетіне ат сатып алу үшін, бірақ іс жүзінде Ляо әулетіне қарсы одақ жасасу үшін елшілер жіберді. 1117-1123 жылдар аралығында Сунның жеті делегациясы Журчендерге, ал Цзиньдің алты елшілігі Сун астанасы Бянцзинге (қазіргі Кайфэн, Хэнань провинциясы) барды. Бұл орын қазіргі Аченг ауданы, Харбин, Хэйлунцзян провинциясына жақын орналасқан.