Кіріспе

Лоуэр-Хатт қаласының шеткі аймағы, Жаңа Зеландия.

Геология және ерте заман тарихы

Бұл аңғар 10,000-20,000 жыл бұрын мұз дәуірінде мұздықтардың мұздан тазалауы нәтижесінде пайда болған деген болжам бар. Алайда, Хатт аңғары мен Үлкен Веллингтон аймағының ірі тектоникалық көтерілістерге ұшырағанын ескерсек, аңғардың пайда болуы күшті жер сілкінісі мен эрозияның салдары болуы мүмкін. Дәстүр бойынша, маорилер шамамен 1250 жылы Хатт аңғарына келген, ол кезде Хокс-Бей басшысы Ватонганың екі ұлы осы аймаққа қоныстанды және Хатт өзенін өздерінің бұрынғы мекенінің құрметіне Херетаунга деп атады. Маорилер еуропалықтар келгенге дейін шамамен 600 жыл Хатт аңғарында тұрғанмен, Стокс аңғарында маорилердің қоныстанғанына ешқандай дәлел жоқ. Ал ең жақын iwi (тайпа) Уаиветуда орналасқан, олар еуропалықтар келгенге дейін бұл аңғарды ешқандай маңызды мақсатта пайдаланбағанын айтады. Стокс аңғары үш ірі маори тайпасының – Те Ати Аваның (оны еуропалықтарға сатқан), Нгати Тоа мен Нгати Кахунгунудың таласқан территорияларының тоғысқан жерінде орналасқан. Осы себепті, бұл аңғарда тұрудың ықтималдығы төмен болған. Бұл жағдай, осы жерді ерте қоныс жасайтындарға сатуға дайындықтарының бір себебін түсіндіреді.

Қазіргі тарих

Еуропалықтардың қоныстануына қатысты аймақтың қазіргі тарихы 1839 жылдың 21 қыркүйегінде басталды. Осы күні жергілікті Те Ати Ава тайпасының басшысы Те Пуни қолдарымен және саусағымен Хатт аңғары мен Веллингтон аймақтарын көрсетіп, оларды Жаңа Зеландия жер компаниясына полковник Уильям Уэйкфилд арқылы «Тори» кемесінде сатуға келісім берді. Сол кезде аты белгісіз болған Хатт аңғарының тармағы – Стокс аңғары да осы жерлердің ішіне кірді. Жаңа Зеландия компаниясының Веллингтонға келген екінші кемесі – 273 тонналық «Куба» 1840 жылдың 3 қаңтарында жетті. Оның бортында 20-27 жас аралығындағы 20 еңбекке жарамды ер адам болды. Олардың арасында компанияның геодезиялық тобы да бар еді, олардың міндеті Торндон қаласын жоспарлау және Лондоннан жер участаларын алған эмигранттардың келуіне дайындық ретінде аумақты зерттеу болды. Алғашқы эмигранттарды тасымалдаған кеме 85 ересек және 42 баламен 17 күннен кейін ғана келді. Осы кезде көптеген адамдар үшін жер участалары немесе тұрақтар дайын болмады, сондықтан олардың көпшілігі маорилер салған шатырларда немесе қарақа ағаштарының көлеңкесінде паналауға мәжбүр болды. Веллингтон және Хатт аңғарлары аумағы жеделдетілген режимде зерттелді. 1840 жылы «Куба» кемесімен келген алғашқы геодезиялық топқа капитан Уильям Майн Смит (Бас геодезист) және Р.Д. Хансон, В. Каррингтон, Р. Парк, Р. Стокс және К. Бетюн мырзалар кірді. Стокс аңғарының атымен аталуына себеп болған Роберт Стокс бастапқыда 1841 жылдың 30 наурызынан 2 сәуіріне дейін «Хатт аңғарының шығысындағы аңғарды» зерттеумен айналысты, содан кейін 14 қазан күні тағы бірнеше күнге жұмысын жалғастырды. Бұл аймақ 1843 жылдың қаңтарында алғаш рет Стокс аңғары деп аталды. 1842 жылдың басында Стокс Жаңа Зеландия компаниясының қызметінен кетіп, жеке кәсіппен айналысты. Веллингтондағы Стокс көшесі 1841 жылғы Веллингтон картасында оның құрметіне аталды. Роберт Стокс Веллингтонның қоғамдық өміріне, соның ішінде үкіметке белсенді қатысты. Ол 1844 жылы Вайрау қақтығысы туралы еңбек жариялады, Римутака тау жотасын Вайрарапаға дейін алғашқы еуропалықтардың тобын бастап өткізді, Веллингтонда «Сент Руадхан» деп аталатын әйгілі үй салды (қазір бұзылған, оның орнында қазір «Терраса» бөлігі орналасқан). Ол өте жақсы бағбан болды, жүлделі көкөністері мен гүлдерімен танымал болды, сонымен қатар ынталы ботаник және Бау-бақша және ботаникалық қоғамның қазынашысы болды. Ол баспагер және типограф болды, оның аты «The New Zealand Spectator» және «Cook's Strait Guardian» газеттерінде типограф ретінде жарияланды. Ол шешен сөйлеуші болды және Веллингтон үшін муниципалды корпорация құру және Вайрарапаға теміржол байланысын орнату туралы заң жобасын қабылдауға ықпал етті. Стокс 1867 жылы Уайрарапа Кеңесінің сайланған мүшесі болды және 1871-1878 жылдары Веллингтонның Виктория университеті Сенатының мүшесі болды. Стокс 1880 жылдың 20 қаңтарында Лондонның Кланрикард бағында қайтыс болды.

Корольдік гранттар

Стокс аңғарындағы алғашқы жер участақтары 1853 жылдың 18 қаңтарынан бастап берілді. 74-бөлім Роберт Генри Вудқа, ал 73-бөлім Джордж Хартқа тиесілі болды. Вуд 67-бөлімнің тағы бір жер участасын алғанмен, аңғарға қоныстанған жоқ. Ол Англиядан шыққандығына ешқандай дәлел жоқ, сол кезде патшалық жерлерге иелік ету жиі кездесетін құбылыс еді, бірақ ол Лондонда құрылған Бірінші колония комитетінің мүшесі болғаны белгілі. Лондонда туған Харт та аңғарға қоныстанбады, бірақ жер участасын алғаннан кейін Англиядан 1843 жылы «Мэри» кемесімен келді. 1863 жылы Веллингтон қалалық кеңесінің Торндон бөлімі үшін комиссар болып тағайындалды. Корольдік жер участақтары берілгеннен кейін Стокс аңғарында тұра бастаған алғашқы адам Харт Уди болды, ол бірден өзінің меншігінде, аңғардың кіреберісіндегі, басты жолдың солтүстік-шығыс жағында арақ айдау диірменін құрды. Оның меншігі – Корольдік жер участасының 65-бөлімі. Спакман 1840 жылдың 21 сәуірінде әйелімен бірге «Болтон» кемесімен келді, үш айдан кейін ұлдары дүниеге келді. Джордж Спакман 1890 жылы астанадағы отарлау мерейтойына қатысқан «Ескі тұрғындармен» бірге шеруге қатысты. Стейплс сыра зауытының жанындағы өзен бойынан Вайуэтуға (қазіргі Лоуэр-Хатт қаласының маңы) көшіп, көп жыл бойы ағаш шеберлігімен айналысты. 1845 жылдың 1 наурызында оның үйін жергілікті маорилер тонады. 1849 жылы Хатт көпіріне жақын жердегі Төменгі Хатт қаласында алғашқы англикан шіркеуін салдырды. 1852 жылдың 24 мамырында Харт Уди Уильям Корбетпен және Ричард Блейкпен болған Стокс аңғарындағы арақ айдау серіктестігін өзара келісіммен тоқтатты, сондықтан ол бұл аңғарда бұрын ұзақ уақыт жұмыс істеген болуы мүмкін. 1853 жылы Стокс аңғарына көшіп келді және 1857 жылға дейін сонда тұрды, содан кейін отбасын Матараваға көшірді, онда құнарлы орманды жерлерге қол жеткізді. Қазан айында тағы екі неке тіркелді: 8 қазанда Лоуэр-Хатттағы Сент-Джеймс шіркеуінде Исаак Сайкс Мария Энн Уайтке үйленді, ал 26 қазанда Капитидегі Мэри Браунға Стокс аңғарының фермері Джон Уокер үйленді, бұл оқиғаны ҚР Президенті Н.Ә. Абдрахман басқарды. Стокс аңғарындағы ертедегі оқиғалардың арасында 1900 жылы Игнатиус Сингердің жақсартылған сүт айырғышын ойлап табуы және патенттеуі, сондай-ақ екі трагедиялық оқиға бар. Біріншісі 1883 жылдың 10 желтоқсанында болды, сол күні Хамлин есімді қарт әйелге жас жігіт оқ атты. Оқта оқ болған жоқ, бірақ оқтан қалған ұсқын оның сол қолының білегінен жоғары жағына кірді. Хамлин қолын кесу операциясы кезінде қайтыс болды. Осы оқиғаға қатысты тағы бір мәліметте Хоуп ханым күйеуі Джозеф Уильям Хоупты Silverstream теміржол станциясынан (қазіргі теміржол мұражайы) жұмысынан кейін күтіп алуға шешім қабылдады, бірақ ол келмеді. Ол Стокс аңғарына қарай жарты жол жүргенде, келе жатқан пойызды көрді және оны күтіп алу үшін ат пен күймені кері бұруға тырысты. Ат қорқып, Хоуп ханым күймені басқаруда тәжірибесі болмағандықтан, күйме ойыққа құлап кетті. Мәйіттер бір сағаттан кейін суға батып кеткен күйі табылды. Аттың ешқандай зардабы болған жоқ. Күйеуі оның не болғанын келесі бейсенбіде «Эвандинг Пост» газетінен оқыды. Кейін тергеу барысында жолдың қауіпті екендігі және велосипедтердің жиі жолға шығуы жылқыларды қорқытатындықтан, оны қоршау қажет екендігі анықталды. (Хоп трагедиясына велосипедтер қатысқан-бармағаны белгісіз).

XX ғасырдың басындағы тарих

1927 жылы аңғарға қызмет ету үшін Хатт өзеніне ақылы көпір салынды, бірақ 1932 жылы су тасқынынан қирады және кейін қауіпсіз деп танылмаған жаяу көпірмен ауыстырылды. 1940 жылға дейін жоғарғы аңғар демалыс үйлерімен тығыз қоныстанды және курорт мәртебесіне ие болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Теңіз жаяу әскерлері аңғардың төменгі жағында база құрды.

1855 жылы Веллингтон жер сілкінісі

Отаго, Пайнхейвен және Стокс аңғарлары апат аймақтары деп жарияланды. 20 желтоқсанда сағат 10:30-да Стокс аңғарына кіре берістегі жанармай құю стансасы жанармай бағаналарының үстінен суға батты. Нгахере көшесіндегі үш үй төбеден сырғып түсіп қирады. Бес Стокс аңғарының тұрғыны сол кезде портта болған АҚШ жағалау күзетінің мұзжарғыш кемесі «Бёртон аралынан» тікұшақпен эвакуацияланды. Үйлерінен эвакуацияланған 100-ге жуық Хатт аңғарының тұрғыны Епуни ұлдар үйінде орналастырылды.

Басқа атаулар мен лақап есімдер

Стокс аңғары басылымдарда көбінесе "Стокс аңғары" деп аталатын. 2005 жылы 100 жылдан астам бұрын құрылған Стокс аңғары мектебі, Камахи мектебімен біріккеннен кейін Кораунуи мектебі болып аталды. Мектеп атауын өзгерту туралы шешім Камахи мектебіне құрмет көрсету мақсатымен қабылданды (ол 2005 жылдың 28 қаңтарында біріктіруден кейін жабылды), сондай-ақ жаңа мекеме, әдетте, жаңа мектеп болғандықтан, бірігу нәтижесінде оқушылар саны бір түнде шамамен екі есеге артты. 2010 жылғы мәліметтер бойынша Кораунуи мектебінде шамамен 330 оқушы оқыды. Кораунуи атауы Стокс аңғарындағы Кораунуи мараесіне, Стокс аңғарындағы Кораунуи балабақшасына, Кораунуи спорт клубына және Кораунуи залына да қолданылады (бұл зал клубтар мен қайырымдылық шаралары үшін пайдаланылатын, қала әкімінің кештері сияқты Стокс аңғары қоғамдық іс-шаралары үшін маңызды орталық болды). 1990 жылдардың соңынан бері Стокс аңғары кейбір жергілікті тұрғындар (өткен және қазіргі) және Үлкен Веллингтон аймағында тұратын адамдар арасында «Жылан шатқалы» (Snake Gully) деп әдемілеп аталады. Бұл лақаптың шығу тегі белгісіз, бірақ ол 1940 жылдардағы «Дэд пен Дэйв Жылан шатқалынан» (Dad and Dave from Snake Gully) радиосериалымен байланысты болуы мүмкін. Жаңа Зеландияның көптеген басқа қалалары сияқты, көбінесе жұмысшы табынан шыққан және түнгі ойын-сауыққа қол жеткізе алмайтын адамдар тұратын Стокс аңғары қазір көптеген интернет-форумдар мен талқылау топтарында ирониялық түрде «Стокс Вегас» деп аталады. Осы тақырыпқа сәйкес, Стокс Валли Космополитен клубында «Стокс Вегас ойын залы» деп аталатын құмар ойындар казиносы бар.

Білім

Тауахи мектебі - 1-6 сынып оқушыларына арналған мемлекеттік бастауыш мектеп, оқушы саны – .
Кораунуи мектебі - 1-6 сынып оқушыларына арналған мемлекеттік бастауыш мектеп, оқушы саны – .
Туй Глен мектебі - 1-8 сынып оқушыларына арналған мемлекеттік бастауыш мектеп, оқушы саны – .

Атақты тұрғындар

Невилл мен Дейв Хискок ағайындылары – Стокс-Вэллиде тұратын халықаралық деңгейде танымал мотоцикл жарыскерлері. Дейв Хискок 1970-жылдардың соңы мен 1980-жылдардың басында Жаңа Зеландия жарыс аренасында басымдық танытып, қатарынан 40 жарысқа жеңіс тудырды. Ол Жаңа Зеландияның Castrol Six Hour жарысын бес рет жеңіп алды және 1970-жылдары мен 1980-жылдары Австралияның Castrol Six Hour Race жарысында бес рет жүлделі орынға ие болды. Оның інісі Невилл Хискок 1981 жылы Австралияның Castrol Six Hour Race жарысын жеңіп алды, ал 1982 жылы інісімен бірге Жаңа Зеландияның Castrol Six Hour Race жарысында жеңіске жетті. Невилл 1983 жылдың ақпанында Оңтүстік Африкадағы Кейптаун қаласының жанындағы Килларниде жарыс кезінде қаза тапты. Белгілі суретші Гай Нган 50 жылдан астам уақыт бойы Стокс-Вэллиде тұрды. 1926 жылы қытайлық ата-аналардан дүниеге келген Нган мүсін, кескін, сурет салу, дизайн және сәулет саласында көптеген туындылар жасады. Оның 1980 жылы орнатылған Стокс-Вэллинің кіреберісіндегі «Жұптасқан құрттар» мүсіні аймақтың де-факто символына айналды, ол жергілікті газеттер мен мектептердің есептеріндегі логотиптерде пайда болады. Нган 1976 жылдан 1986 жылға дейін Жаңа Зеландияның Көркемсурет академиясының директоры болды. 2006 жылы Веллингтон қалалық өнер галереясында оның туындыларының ірі ретроспективасы өтті. Оның «Көтерілген құрттар» мүсіні Скотт Корт сауда орталығында, Стокс-Вэлли жолына қарап тұр. «Ерте заманағы маори суретшілерінің ең танымал өкілдерінің бірі» атанған Дарси Николас әйелі Эннмен бірге Стокс-Вэллиде тұрады. Бірнеше танымал спортшылар Стокс-Вэллиді өз үйлері деп санайды. Олардың ішінде Швецияның «Мьеллби АИФ» клубы үшін кәсіби футбол ойнайтын Крейг Хендерсон, Жаңа Зеландияның халықаралық футболшысы Коул Певерли және АҚШ-тағы «Дартмут Колледжі» мен «Л.А. Галакси» командаларында ойнаған Дэн Кит бар. Үшеуі де Жаңа Зеландияның жас құрамаларында өнер көрсеткен, ал Певерли 2008 жылы ұлттық құрама үшін бір рет ойнады. Жаңа Зеландияның халықаралық баскетболшысы Крейг Брэдшоу да Стокс-Вэллиде өсті. Брэдшоу 2004 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында және 2006 жылғы FIBA әлем чемпионатында «Талл Блэкс» құрамасының құрамында елдің намысын қорғады. «Веллингтон Лайонз» және «Харрикейнз» командаларының ойыншысы Брэд Шилдс Стокс-Вэллиде өсті. Джек Глисон 1972 жылы және 1977 жылдан 1978 жылға дейін All Blacks командасының бапкері болды, сондай-ақ Стокс-Вэллидегі тавернаның иесі болды және All Blacks командасы 1977 жылдың маусымында британдық және ирландиялық арыстанға қарсы өткізілетін алғашқы сынақ алдында Делани паркінде жаттығулар жасады.