Кіріспе
Парихака – Жаңа Зеландияның Таранаки аймағындағы қауымдастық, Таранаки тауы мен Тасман теңізі арасында орналасқан. 1870 және 1880 жылдары, сол кезде Жаңа Зеландиядағы ең ірі маори ауылы саналған бұл елді мекен, аймақтағы еуропалықтардың жер басып алуына қарсы бейбіт қарсылықтың маңызды орталығына айналды. Қарулы әскерлер келтіріліп, бейбіт қарсылықтың көшбасшылары мен көптеген маори тұрғындары тұтқындалды, олар айлар бойы сотсыз түрмеде ұсталды. Ауыл 1866 жылы маори вождері Те Вити о Ронгомай мен Тоху Какахи тарапынан 1860 жылдардағы Жаңа Зеландия соғыстарынан кейін үкімет басып алған жерлерге негіз салынды. Ауыл халқы 2000-нан асып, жерлерін тәркілеу арқылы иеліктен айырылған маорилерді тартты, ал еуропалық қонақтарды тазалығымен және еңбекқорлығымен таң қалдырды, сондай-ақ тұрғындарының тамақтануына жеткілікті азық-түлік пен ақшалай дақылдар өндіретін кең шаруашылықтарымен әсер етті. Таранакиде еуропалық қоныс аударушылардың көбеюі ауыл шаруашылығы жерлеріне деген сұранысты арттырғанда, Грей үкіметі басып алған, бірақ кейін қоныстандыруға қолданылмаған жерлерге құқықтарды бекітуге күш салды. 1876 жылдан бастап Таранакидегі кейбір маорилер "такоха" деп аталатын "кінәсіз" төлемдерді қабылдады, ал кейбір хапу, яғни тайпалық топтар, тәркілеу аймағынан тыс жерлерде жерді зерттеуге және қоныстандыруға рұқсат беру үшін үкіметтен төлемдер алды. Алайда, Парихака мен Ваймат жазықтарындағы маорилер төлемдерді қабылдамады, үкімет бұл жағдайға жауап ретінде жерді күшпен алу жоспарларын жасады. 1878 жылдың соңында үкімет жерді өлшеуге кірісіп, оны сатуға ұсынды. Те Вити мен Тоху бұған бейбіт науқандар сериясымен жауап берді, олар алдымен қоныс аударушылардың егістік жерлерін жыртып, кейін жолдарға кедергі келтіретін қоршаулар орнатып, үкіметке өздерінің әлі де құқығы бар деп санайтын тәркіленген жерді иеленуге құқығы бар екенін көрсетті, себебі үкімет уәде берген резервтерді қамтамасыз етуге сәтсіздік танытты. Бұл науқандар бірнеше тұтқындауларға әкеп соқты, нәтижесінде 400-ден астам маори Оңтүстік аралда тұтқындалды, онда олар жаңа қатаң заңдардың көмегімен 16 айға дейін сотсыз ұсталды. Ақ қоныс аударушылар арасында қарсылық науқаны қарулы қақтығыстың жаңаруының алғышарты болуы мүмкін деген қорқыныш күшейгеніне байланысты Холл үкіметі оны тарату үшін Парихакаға әскери шабуыл жасауды жоспарлай бастады. Жергілікті істер жөніндегі министр Джон Брайс қысым көрсеткеннен кейін, үкімет ақыры 1881 жылдың қазан айының соңында, жанашыр губернатор елден тыс болған кезде әрекет етті. Брайс басқарған 1600 сарбаз бен атты әскер 1881 жылдың 5 қарашасында таңертең ауылға кірді. Әскерлер жүздеген балалардың ән салып, секіріп, оларға тамақ ұсынып қарсы алды. Те Вити мен Тоху тұтқындалып, 16 айға қамалды, 1600 Парихака тұрғыны Таранакиге азық-түліксіз және баспанасыз қуылды, ал қалған 600 тұрғынға олардың қозғалысын бақылау үшін мемлекеттік рұқсаттамалар берілді. Әскерлер Парихакадағы ғимараттардың көпшілігін тонап, қиратты. Жерді тәркілеуді зерттеу комиссиясы резерв ретінде уәде еткен жерлер кейін Те Витидің қарсылығын басу үшін тәркіленіп сатылды, ал қалғандары еуропалық қоныс аударушыларға жалға берілді, бұл маорилердің жерді пайдалану туралы шешімдерге қатысуына кедергі келтірді. 1996 жылғы маңызды есепте Уайтанги трибуналы Парихакадағы оқиғалар маоридің саяси тәуелсіздігіне қарсы үкіметтің қарсылығын көрнекті түрде көрсеткенін мәлімдеді. Онда: "Жанды және өнімді маори қауымдастығы жойылды және маоридің барлық мәселелерін толық мемлекеттік бақылауға алу, маоридің әлеуметтік тәртібіне толық билік ету көзделді" делінген. Тарихшы Хейзел Ризбороу да шабуылға итермелеген негізгі мәселе мана болды деп сенді: "Еуропалықтар өздерінің үстемдігі мен басымдығы туралы алаңдады, олар оны тек Те Витидің манасын жою арқылы ғана қамтамасыз ете алады деп ойлады. Ол Парихакада болған кезде еуропалық үстемдікке қауіп төндірді, өйткені ол өз халқына еуропалықтардың таңуға тырысқан өмір салтына балама ұсынды". Парихака халықаралық бейбітшілік фестивалі 2006 жылдан бері жыл сайын өткізіліп келеді.
Мара
Жергілікті Парихака марайында қазір Рангикапуиа, Те Нихо, Тороануи және Махикуаре жиналыс үйлері орналасқан. Бұл Нгати Хаупото және Нгати Моэаху тайпаларының Таранаки хапуы үшін орталық кездесу аламы. 2020 жылдың қазан айында Үкімет Тороануи жиналыс үйін жаңартуға Өңірлік өсу қорынан 457 693 доллар бөлді, соның нәтижесінде 6 жұмыс орны құрылды.
Елді мекен
Парихака поселениесі 1866 жылы, Екінші Таранаки соғысының аяқталуымен және үкіметтің «қозғын» маорилерді жазалау үшін Таранакидегі барлық маори жерлерін тәркілегеннен кейін бір жыл өткен соң құрылды. Поселені Таранаки соғыстарының басшысы және ардагері Те Вити о Ронгомай еуропалықтармен байланыстан және соғысқа бейім маори топтарымен қарым-қатынастан алшақтау мақсатымен құрды. Бір жыл ішінде поселенің ішінде екі мараның төңірегінде 100-ден астам үлкен сабанмен жабылған үйлер (whare) бой көтеріп, 1871 жылы халық саны 300-ге жетті. 1871 жылы Таранакидегі медициналық қызметкер келіп, мол азық-түлік, жақсы асханалар мен аурудың жоқтығын байқады. Ол бұл жерді өмірінде көрген ең таза, ең жақсы күтіммен ұсталған па (pa) деп атады, ал тұрғындарын «Жаңа Зеландияда көрген ең жақсы адамдар» деді. Ай сайын үлкен жиналыстар өткізіліп, Те Вити маорилерді жерлерін сатуға мәжбүрлеу үшін пара беру мен жемқорлықтың күшеюі туралы ескертті, бірақ еуропалық қонақтарды әдеттегідей құрметпен, сыпайылықпен және қонақжайлықпен қарсы алды. 1872 жылы үкімет Таранакидегі барлық маори жерлері тәркіленгенімен, оның көп бөлігі еуропалықтардың аз қоныстанғандығына байланысты маорилердің иелігіне қайта оралғанын мойындады. Соның салдарынан үкімет жерді, оның ішінде резервтерді және заңсыз тәркіленген жерлерді өтемақы ретінде сатып ала бастады. Алайда Те Вити ұсыныстарды қабылдамағандықтан, еуропалықтардың Парихакаға деген ашуы күшейіп, оның «қауіпті» қозғалысын басу туралы талаптар күш алды. Бұрын оны бейбітшіл және мейірімді деп мақтаған газеттер мен үкіметтік агенттер оны «экстремист» деп сипаттауға кірісті, оның сөздері «мағынасыз», «түсініксіз» және «құдайға қарсы» болды, ал оның әсері «зиялы» екенін айтты. 1870-ші жылдардың ортасына қарай Таранакиде иммиграция қарқынды дамыды, Инглвуд және басқа да шаруашылық қалалары құрылды, Стратфордқа дейінгі ішкі жолдар салынды және Нью-Плимуттан Уайтараға дейін теміржол қатынасы орнатылды. 1878 жылдың ортасында провинциялық үкімет үкіметтен көбірек жер талап етіп, отарлаушы баспасөздің үгіт-насихатымен «қосымша егістік жер қажет, және бұл жерлер енді еңбек етуге жарамсыз, жартылай варварлық халықтардың қолында қалмауы керек» деген талаптарды қойды. 26 наурызда үкімет Уаймате жазығының бірінші бөлігін сату туралы жариялады. 24 сәуірде сату мерзімізсіз кешіктірілгені туралы хабарлады. Шихан маорилерге қандай уәделер берілгенін және зерттеу тоқтатылуының себебі осы уәделермен байланысты ма екенін анықтауға бел буды. Бірақ үкімет резервтер туралы уәделерін орындаудан бас тартты. Парихакадағы ай сайынғы жиналыстар Жаңа Зеландияның барлық аймақтарынан маорилерді тартты, және әр тайпаның өз марасы, жиналыс үйі және ауылдың ішіндегі үйлер тобы болуы үшін жер бөлінді. Халық саны өскен сайын еңбекқорлық та артты, егістік алқабы кеңейді, 100 бұқа, 10 жылқы және 44 арба пайдаланылды. Хавера тұрғындары соғыстың «кез келген сәтте» басталуы мүмкін екеніне сенді, ал Patea Mail маорилерге қарсы жаңа «жою соғысын» бастауға шақырды: «Әділет осы қанқұмар экстремистерді шаңға айналдыруды талап етеді. Біздің ойымызша, Жаңа Зеландия азаттық үшін күресуі керек, ал бұл маори нәсіліне соққы болады».
Hectored by the settler press, which claimed extra farmland was needed and that "these lands should no longer be retained by turbulent, semi barbarous people, too idle to put them to any use", the Government on 26 March began advertising the sale of the first of the Waimate Plains. On 24 April it announced the sale was postponed indefinitely. Sheehan determined to find out what had been promised to Māori and whether this was the cause of the interruption to the survey. Still, however, the Government refused to confirm its promise of reserves. Monthly meetings at Parihaka attracted Māori from all over New Zealand and let was set aside for each tribe to have its own marae, meeting house and cluster of whares throughout the village. As the population grew, so did the industriousness, with cultivations over a wider area and more than 100 bullocks, 10 horses and 44 carts in use. Residents at Hawera were convinced war would be commenced "at any moment" and the Patea Mail urged a new "war of extermination" be waged against the Māori: "Justice demands these bloodthirsty fanatics should be returned to the dust the time has come, in our minds, when New Zealand must strike for freedom, and this means the death blow to the Māori race."
Бірінші қарсылық:
1879 жылғы 26 мамырда бұл бұқалар мен жылқылар ақ қоныс аударушы фермерлердің жайылымдары арқылы алдымен Оакурада, кейіннен Таранакиде, оңтүстіктегі Хауерадан солтүстіктегі Пукеарухеге дейін ұзақ жырларды жүргізу үшін пайдаланыла бастады. Бұрын жердің көп бөлігі маорилерден тартылып алынған болатын. Те Вити жырдың отаршыларға қарсы емес, Үкіметтен саясат жариялауды талап ету үшін жасалғанын мәлімдеді, бірақ фермерлер ашуланып, тоқтамаса, жыршыларды және жылқыларын атумен қорқытты. Патеа округінің судьялары Грейге маорилердің «мүліктің бұзылуын» тоқтату үшін 10 күні бар екенін, әйтпесе олар «атылып түсірілетінін» хабарлады, ал депутат майор Гарри Аткинсон фермерлерді еріктілер мен милиция сарбаздары ретінде тіркелуге шақырды. Ол олардың мылтықтарын жаңартуға уәде берді және «Таранаки геральдында» «соғыс болса, аборигендерді жоюды үміттенемін» деген сөздер келтірілді. Хаверада 100 қарулы адамнан тұратын топ жыршылармен кездесті, бірақ оларды қорқытуға келгендер зорлық-зомбылықтан бас тартты. 29 маусымда қарулы полиция жыршыларды қамаулауға кірісті. Ірі отрядтар қарсылық көрсетпеген жырлаушы топтарға шабуыл жасады. Күніне ондаған адам қамауға алынды, бірақ олардың орнын бірден Уайканайдан келген басқа адамдар басты. Те Вити ең үлкен маннаға немесе беделге ие адамдардың ең алдымен жырға қол қоюы керек деп бұйырды, сондықтан тұңғыш қамауға алынғандардың арасында белгілі тұлғалар Титоковару, Те Ики және Матакатеа болды. Алайда, бұл уақытта наразылық акциясы белгілі бір табысқа жеткендей көрінді, 23 шілдедегі Парламент отырысында Жергілікті істер министрі Шехан: «Мен батыс жағалаудағы жерлердің нақты орналасуын білмедім. Бұл туралы бізге тек зерттеулердің тоқтатылуы арқылы мәлім болды. «Ақ шатқалдан» «Уайтотараға» дейінгі барлық аймақ орындалмаған уәделерге толы екенін анықтадық». Бұрынғы Жергілікті істер министрі доктор Дэниел Поллен де Парихака жырлаушыларына қарсы Үкіметтің қатаң шараларының салдары туралы ескертті: «Мен құрметті әріптесімді ескертемін, Те Витидің артында екі жүз емес, одан әлдеқайда көп адам тұр». Оларды ұстау үшін Жаңа Зеландияның барлық түрмелері жеткіліксіз болады деп ескертті. 10 тамызда Үкіметті қолдайтын басшылар Жаңа Зеландияның барлық тайпаларына үкіметтен даулы жерлерді зерттеуді тоқтатуға және маорилерге осы жерлерді иелену әрекеттерін тоқтатуға шақыруды жариялады. Сондай-ақ, конфискацияның заңдылығын Жоғарғы сот арқылы тексеру ұсынылды. Те Вити соғыс тоқтату туралы келісімге келді және айдың соңында жырлау тоқтатылды.
Түрмеге қамау
Алғашқы 40 жер жыртушы шілде айында сотқа тартылып, оларға мүлікті қасақана зақымдау, үйге қасақана кіру және тәртіпсіздік жасау айыбы тағылды. Олар екі айға ауыр еңбекке сотталып, босатылғаннан кейін 12 ай бойы жақсы мінез-құлық таныту үшін 600 фунт стерлинг кепілдік төлеуге немесе, егер ақшаны жинап алмаса, 12 айға Дунедин түрмесіне қамауға алуға бұйрық берілді. Үкімет қалған 180 наразылық білдірушіге қарсы айыптаудан бас тартты, бірақ оларды босатудан да бас тартты. 1868-69 жылдары Титоковаруға қарсы отаршылдық күштерді басқарған колониалды және қорғаныс министрі полковник Джордж С. Уитмор, сотқа беруден қорқып, наразылық білдірушілерді босату үшін заңды бұрмалау қажет екенін мойындады. Грей үкіметі сенімсіздік дауысынан кейін құлаудың алдында тұрды, бірақ оның әрекетіне заңдық негіз беру үшін Маори тұтқындарының сот ісі заң жобасын сессияның соңғы күні екі палатада да жылдам өткізді. Уитмор бұл асығушылықты "елдің және адал азаматтарының өмірі мен мүлкінің қауіпсіздігіне" қауіп төнуімен ақтады. Маори депутаттарының наразылығына қарамастан, заңның аудармасы ұсынылмады. Жаңа заңға сәйкес, тұтқындар колонияның кез келген жерінде сотталуға тиіс еді, ал күнді губернатор парламенттің келесі сессиясы басталғаннан кейін 30 күн ішінде белгілейді. 1879 жылдың қазанында жаңа Холл үкіметі құрылды және "Парихака мәселесін" шешу үшін қосымша заңнаманы жедел енгізді. 19 желтоқсанда Конфискацияланған жерлерді зерттеу және маори тұтқындарының сот ісі заңы қабылданды. Заңда "Аборигендердің жерлеріне қатысты" патшалық биліктен алынған жерлерге байланысты шағымдарды зерттеу көзделген, сондай-ақ губернаторға желтоқсан айының соңында Веллингтондағы Жоғарғы сотта қаралуға жоспарланған маори тұтқындарының сот ісін кейінге қалдыруға рұқсат берілді. Жаңа жергілікті министр Джон Брайс парламентте маори шағымдарын зерттеу идеясына көп мән бермейтінін айтты; оның алдағысы Шихан көптеген орындалмаған уәделер бар екенін және батыс жағалау тұрғындарының жасаған істерін ақтауға жеткілікті наразылықтары бар екенін мойындады, бірақ үкімет мәселені шешкенше "жеңіл тұтқындыққа" ұшырау олардың мүддесіне сай екенін айтты. 1880 жылдың 5 сәуірінде Веллингтонда жаңа сот күні белгіленді, бірақ 1880 жылдың қаңтарында үкімет барлық тұтқындарды тыныш түрде Оңтүстік аралға көшіріп, оларды Дунедин, Хокитика, Литтлтон және Кантербериядағы Рипапа аралындағы түрмелерге қамады. Жаңа заң түрмедегілердің барлығын заңды түрде тұтқындалған деп жариялады және "осы Заңның қолданылуы кезінде ешқандай сот, судья, бейбіт судья немесе басқа адам аталған жергілікті тұрғындарды босатып, кепілдікке немесе босатып жібермеуі керек" деп жарлық шығарды. Бұл арада Шихан Те Вити халқының күмәнге бой алдырып, жақын арада тарап кететінін мәлімдеді, ал Брайс ойынның аяқталуына жақын екенін мәлімдеді: "Мен келесі жаздың барысында осы жазықтарда жүздеген қоныс аударушыларды көретініме сенімдімін". Фокс комиссия есеп бергенге дейін Парихака маңындағы жерді зерттеу жүргізілмеу керектігін талап етті. Брайс қажетті жол жөндеулерін аяқтаудан басқа, Таранакидің орталық бөлігіне кірмеуге келісті. Алайда сәуір айында ол осындай қажеттілікті тапты, 550 қарулы сарбазды – көбісі жұмыссыз, жаңадан ер адам болып, тегін жерді алуге уәде еткен – Парихакаға тікелей алып баратын жаңа жолды "жөндеуге" бұйырды. Олар Уаймат жазығында шамамен 20 мың гектар жерді "қорғаныс белдеуі" ретінде және Парихака халқы үшін "олар сол жерде бейбіт өмір сүрген кезде" 20-25 мың акр жерді бөлуді ұсынды. Брайс комиссарлардың жұмысына қатты қарсылық білдіріп, олардың ықпалына наразы болды, парламенттік жолдауында олардың баяндамасын жоққа шығарды және ұсыныстарды орындайтынына ешқандай уақытта қамқорлық танытпады.
Қосымша қарсылық: Фенсерлер
1880 жылдың маусымында жол Парихакаға жетті және Брайс бұйрығымен Қарулы жасақтар Парихаканың ірі егістіктерінің айналасындағы қоршауларды бұзып, олардың ақшалай дақылдарын малдың шаруалық жерлерге кетуіне, егістіктерді кесіп өтуге және маори мүліктерін тонауға мүмкіндік берді. «Жаңа Зеландия Herald» газеті олардың келесі тактикасы туралы хабарлады: «Біздің жағдайымыз өте қиын. Біз тумаларға резервтер бөліп, еуропалықтардың қоныстану орындарын көрсетеміз. Тумалар жауап ретінде үйлер салып, қоршаулар қойып, егін егіп, біздің лагерьдік жерлерімізді иеленуде». Әскерлер мен жер өлшеушілер егістіктердегі жолдарды белгілеп, қоршауларды қиғанда, маорилер жолдардың арғы жағына қоршауларды тез қайта орнатты. Әскерлер оларды бұзғанда, маорилер оларды қайта орнатып, кім басшылық ететіні туралы сұрақтарға жауап беруден бас тартты. 1880 жылдың шілдесінде Те Уету телеграф бағаналарын кесумен қорқытқанда, ол сегіз ер адаммен бірге тұтқындалып, Нью-Плимутқа жеткізілді. Үкімет үшін бұл жаңа науқанның басталуы болды, онда қоршау салушылар тұтқындалды, көбінесе қоршау салу жұмыстарын жалғастырған кезде күшпен сүйретілді. Уайтанги комиссиясының мәліметінше, тұтқындаулар заңсыз болды: жер Корольдік жер емес, сондықтан маори емес, әскердің жерін басып кіргені дұрыс емес. Маори қоршау салушыларының әрекеттері де қылмыстық құлық емес. Үкімет барлық тұтқындарды қамауда ұстау үшін Маори тұтқындарын ұстау туралы заңға (Батыс комиссиясы соңғы есебін жариялаған күні, 6 тамызда) жауап берді, содан кейін 1880 жылдың 1 қыркүйегінде тіпті қатаң Батыс жағалаудағы қоныс (Солтүстік арал) заңы қабылданды, ол тұтқындау өкілеттіктерін кеңейтіп, екі жылға қамауға алу және сот белгілеген кепілдік төленгенге дейін босатылмау шараларын қарастырды. Жерді қазу, жырту немесе жер бетін бұзу, немесе қоршау орнату немесе бұзу арқылы «бейбітшілікке қауіп төндіреді» деп күдіктелген кез келген адам тұтқындалуы мүмкін. Губернатор Робинсон заңды маорилердің мүддесі үшін қажет деп санады және ол «тағы бір маори соғысын болдырмау мақсатында жасалды» деді, бірақ Грей заң «аты аталмаған қылмыстар үшін барлық адамдарды тұтқындауға арналған жалпы жарлыққа тең» деді, «іс жүзінде олар ешқандай қылмыс жасаған жоқ болса да тұтқындалуы мүмкін». Қыркүйек айына қарай 150-ге жуық қоршау салушы тұтқындалып, Оңтүстік арал түрмелеріне жіберілді. 23 қыркүйекте 59 маори Нью-Плимут аудандық сотына жолдың еркін өтуін заңсыз кедергі келтіргені үшін сотталуға келді, онда 12 қоныс аударушыдан тұратын қазылар алқасы 45 минут кеңескеннен кейін келісімге келе алмайтындарын мәлімдеді. Соттаушы Шоу егер олар айыпты деп тапса, оларды «бір сағатқа ғана» түрмеге қамап, «біршама уақытқа» тыныштықты сақтауға міндеттеме беруге болатынын айтты. Ол қазылар алқасына егер олар бір сағат ішінде үкім шығармаса, оларды түнгі уақытқа қамап қоятынын айтты. Олар бірнеше минуттан кейін ғана кінәлі деп шешті. Сотталушы дереу қоршау салушыларды Литтелтон түрмесінде екі жылға қамауға алып, ауыр еңбекке кесіп, әрқайсысы алты айға тыныштықты сақтау үшін 50 фунт стерлинг кепілдік беруді талап етті. Брайс босатылғанда олардың резервтерді қабылдауын қоса алғанда, шарттар қоюға тырысты. Алайда Таранакидің орталық бөлігін сату жалғасты, ал 1881 жылдың маусымында Уаймат жазығының көп бөлігі аукционға шығарылғаннан кейін Корольдік жерлер комиссары Парихака блогын бір акрына 2,10 фунт стерлингке сатты, әлі де ешқандай резерв белгіленбеген. Сатуға қарамастан, Парихакадағы маорилер жерді тексеруден өткізіп, сатуға бола ма, жоқ па, оған қарамастан, жерді тазартуды, қоршау салуды және өңдеуді жалғастырды, олардың табандылығы 200-ден астам қарулы жасақтардың қоршауларды бұзуына әкелді, бұл өз кезегінде таяқпен қаруланған маорилердің қуып кетуіне әкелді. Қыркүйекте газеттер «кейбір топтар» үрейлендіру науқанын жалғастырып жатқанын, Те Уитти Парихаканы нығайтып, Нью-Плимутқа шабуыл жасауға дайындалып жатқанын, ал Таранаки Herald елді мекеннің «өте нашар жағдайда» және оның тұрғындарының «жағымсыз жағдайда» екенін хабарлады, бұл Веллингтон дәрігерінің келгенде тапқан жағдайға қарама-қарсы болды, ол оның «өте таза, үнемі сыпырылып, кәріздері жақсы» екенін жазды.
Инвазия
Британдық үкімет, Жаңа Зеландиядағы ұлтаралық шиеленістердің күшеюіне алаңдағандықтан, 1880 жылдың соңында жаңа губернатор, сэр Артур Гордонды, мәселені қарап, оларға есеп беру үшін жіберді. 1881 жылдың қыркүйек айының ортасында Гордон Фиджиге аттанды, ал бас судья сэр Джеймс Прендергаст губернатор міндетін атқарушы болып қалды. Ол болмаған кезде және сайлау алдында Холл үкіметі Парихакаға шабуыл жоспарларын аяқтады. Брайс орнына жергілікті істер жөніндегі министр болып тағайындалған Кентербери фермері Уильям Ролстон Таранаки маорилеріне қарсы қорғаныс шаралары үшін жалпы сомасы 184 000 фунт стерлинг болатын екі дауыс жинады және үкімет батыс жағалаудағы қарулы жасақтардың санын едәуір арттырды. 8 қазанда Ролстон Те Витиді үкіметтің талаптарына бағынуға шақыру үшін Парихакаға барды. Егер ол бас тартса және соғыс басталатын болса, Ролстон түсіндірді: «Кінә маған да, үкіметке де тимейді. Ол сіздің мойныңызда болады». Холл үкіметінің жоспарлары туралы хабар Гордонға жеткенде, ол Фиджидегі сапарын тоқтатып, Жаңа Зеландияға асықты. 19 қазан күні сағат 20:00-де, губернатор Веллингтонға оралғанға дейін екі сағат бұрын, Холл өзінің Атқару кеңесінің шұғыл отырысын шақырды және Прендергаст Те Вити мен оның жақтастарын «қоршаушылық ұстанымдары», бүлікшіл сөздері және қарулы жасақтарға қарсылық көрсетуі үшін айыптаған жарлық шығарды. Ол Парихака халқын Те Витиден кетуге және келгендерді үйлеріне қайтуға шақырды. Оларға үкімет белгілеген шарттармен «үлкен және кең» жерлерді қабылдауға және патшайымның заңына ерікті түрде бағынуға 14 күн берілді, әйтпесе жерлер олардан мәңгілікке өтеді және олар ғана осы жағдайға және «оларға тиесілі үлкен жамандыққа» жауапты болады. «Көбінесе болатындай», - деп атап өтті тарихшы Хейзел Райзборо, «мәселе мәртебеде еді». Ролстон 19 қазанның кешкі уақытында жарлыққа қол қойды – Брайс кабинетке қайтарылғанға дейін және Гордон Жаңа Зеландияға оралғанға дейін екі сағат бұрын ол министр ретіндегі соңғы әрекеті болды. Губернатор жарлықтың шығарылуына ашуланса да, оның «колониядағы ақ халықтың тоғызынан сегізі қолдайтынын» мойындады және оны күшінде қалдырды. Таранакидегі еуропалықтар арасындағы шиеленіс күшейді. Маорилерге қарсы соңғы әскери әрекеттен 12 жылдан астам уақыт өткеніне және Парихака тұрғындарынан зорлық-зомбылық қаупі болмағанға қарамастан, Таранаки еріктілерінің командирі майор Чарльз Стапп провинциядағы 17 мен 55 жас аралығындағы барлық еркектердің қазір милицияда белсенді қызметте екенін мәлімдеді. Үкіметтік «Газеттеде» жарияланған хабарлама бойынша Нельсоннан Темзаға дейін 33 еріктілер шақырылды. Қазан айының соңында күштер – 1074 қарулы жасақ, Жаңа Зеландияның түкпір-түкпірінен келген 1000-ға жуық еріктілер және 600-ға жуық Таранаки еріктілері, Парихакадағы ересек еркектерден төрт есе көп – Парихака маңында жиналды, еріктілер Рахотуда, ал қарулы жасақтар Пунгарехуда орналасты және жаттығулар мен нысанаға оқ ату жаттығуларын бастады. Брайс күнделікті олардың арасында жүрді. 1 қарашада Те Вити өз халқын сөз сөйлеп дайындады, онда ол ескертті: «Бізді бүгін құтқаратын кеме – қайраттылық, ал қашу – өлім. Бүгін соғыс туралы ештеңе жоқ, тек Құдайды даңқтау және жерде бейбітшілік. Соңын күтейік, бізге басқа не істеуге болады. Жерде тыныш тұрайық». Ол қарулы қорғанысқа қарсы ескертті: «Егер біреу мылтығын немесе атын ойлап, оны алуға барса, ол содан өледі». 5 қараша күні таңғы сағат 5-тен кейін екі негізгі лагерьден ұзын колонналар шығып, Парихакаға беттеді, ауылды қоршады. Әр адам екі күндік азық-түлікпен қамтамасыз етілді, әскерлер артиллериямен жабдықталды және жақын маңдағы төбеде алты фунттық Армстронг зеңбірегі орнатылып, Парихакаға бағытталды. Алдыңғы топ ауылдың ортасындағы марайға жеткенде, олар 2500 маоридің бірге отырғанын көрді. Олар түн ортасынан бері күтіп отырды. Сағат 8-де Брайс, баспасөзді жабуға бұйрық беріп, тілшілерді оқиға орнына кіргізбеді, ақ атқа мініп келді. Екі сағаттан кейін ол 19 қазандағы жарлыққа жауап талап етті. Оның талабына жауап келмегенде, ол «қоғамдық тыныштықты бұзатын заңсыз, бүлікшіл және дүрбелеңді жиналған адамдар» бір сағат ішінде тарап кетсе, немесе өмір бойына қатаң еңбекпен жазаланатынын ескертіп, бүлік туралы заңды оқуға бұйрық берді. Сағат аяқталғанға дейін кернейдің дауысы естіліп, әскерлер ауылға кірді. Содан кейін Брайс Те Вити, Тоху және Хирокиді тұтқындауға бұйрық берді. Хироки 1878 жылдың соңында Оңтүстік Таранакидегі зерттеу тобымен бірге саяхаттап бара жатқан аспазды өлтіргеннен кейін Парихакадан пана іздеген Вайкато маориі еді. Те Вити өз халқының арасынан өткенде, ол оларға: «Біз бейбітшілік іздейміз, ал соғыс табамыз» деді. Марайда халық кешке дейін тыныш отырып, содан кейін үйлеріне кетті. Екі күннен кейін, Титоковару 500 қарулы күштер шақыртқан деген қауесеттерге байланысты әлі де алаңдап жүрген қарулы жасақ офицерлері ауылдағы үйлерді қару іздеу үшін қарап тексеруді бастады. Олар көбінесе құс аулауға арналған 200 мылтық тапты. Полковник Мессенджер Коуэнға «жасыл тас және басқа да құндылықтарды тонау – шын мәнінде қарақшылық» болғанын айтты. Брайс Парихакаға көшіп келген барлық тайпалардың мүшелерін бұрынғы тұрғын жерлеріне оралуға бұйырды. Ешкім оралмағандықтан, оларға Форт Ролстон төбесіндегі Армстронг зеңбірегі оқ атуы ескертілді. Бұл қаупі іске аспады, бірақ әскерлер халыққа оқтарды бағыттап көңіл көтерді. Келесі күні қарулы жасақтар Таранакидің орталық аймағындағы басқа маори елді мекендерінде қару іздеуді бастады, және бірнеше күн ішінде қарап тексерулер, тонаулармен бірге Уайтараға дейін тарады. 11 қарашада 26 Уангануи маориі тұтқындалды және Брайс Таранакидің орталық аймағынан келмегендерді анықтауға тырысқандықтан, Холлға ауылдағы барлық үйлерді қиратуға ниеттенгенін хабарлады. Ол Холлға: «Міне, 2000 адам тыныш отырып, олар қайдан келгенін көрсетуден бас тартады, олар осы жерде отырып, басқа ештеңе жасамайды» деді. Күн сайын ондаған тұтқындаулар жасалды, ал 15 қарашадан бастап офицерлер бос немесе әйелдер ғана тұратын үйлерді қиратуды бастады, олар Уангануиден шығарылған адамдардың үйлері деп есептеді. Уангануи әйелдерін анықтау мүмкін болмағандықтан, оларды анықтау үшін маори ақпараткер шақырылды. Солтүстік Таранаки маорилері, балалары да бар, «қойларды сұрыптағандай» бөлініп, күзетпен Уайтараға қарай аттанды. Қалғандарын аштықтан құтқару үшін әскерлер айналасындағы барлық егістіктерді жойды, картоп, таро және темекіні жойды, содан кейін осы шараны елді мекендерде қайталады. Желіде желтоқсан айында шашыраған маорилердің көптегені аштыққа тап болды деген хабар тарады. Брайс оларға жұмыс ұсынды, бірақ бұл ең ұятты нәрсе болды – олардың жерлерін бөлу үшін жол салу және қоршау жасау. Үкімет Парихака резервтері ретінде бөлінген жердің 30 пайызын «Парихака бүліктерін басуда үкіметке келген шығындардың өтемақысы» ретінде ұстап қоюға шешім қабылдады. Пунгареху қарулы жасақ лагерінде жалғыз камерада отырған Титоковару өзіне жасалған қатыстыруға наразылық ретінде қысқа мерзімге аштан өлімге кесілді. 25 қарашада ол Манаядағы қонақүйді өртеп жіберуге және қарашада Парихакадағы әскерлерге ұятты тілдер айтқандығы үшін айыпталды. Үш аптадан кейін, әлі түрмеде отырғанда, оған марайда отырғаны үшін үшінші айып тағылды. Әкімшілік сот одан 12 айға бейбіт өмірді сақтау үшін 500 фунт стерлинг кепілдік беруді бұйырды және осы уақытқа дейін Нью-Плимут түрмесінде қалуы керек болды. Ол 1882 жылдың шілдесіне дейін кепілдік төленгенге дейін түрмеде қалды. 1882 жылдың мамырында үкімет жаңа заңнаманы, Батыс жағалауындағы бейбітшілікті сақтау туралы заңды ұсынды, онда Те Вити мен Тоху сотталмайды, бірақ…
Үгіт-насихат кампаниясы қайта жаңғырды
Қарулы полиция Парихакада бекініп, рұқсаттама заңдарын және қоғамдық жиналыстарға тыйым салуды күштеп орындады, бірақ жаңадан құрылыс басталып кетті. 1884 жылдың тамызында Те Вити мен Тоху жерлерін жоғалту жайлы хабар тарату үшін жаңа науқанға кірісіп, Таранаки аймағында, оңтүстікке қарай Патеаға, ал солтүстікке қарай Уайт Клифске дейін үлкен наразылық шерулерін ұйымдастырды. 1886 жылдың шілдесінде науқан бағытын өзгертті, маорилер pākehā шаруаларының жерлеріне кіріп, оларды басып алып, шатыршалар тұрғыза бастады. Титоковару және тағы сегіз маори тұтқындалды, ал 20 шілдеде қарулы полиция Те Витиді тұтқындау үшін Парихакаға таңертең шабуыл жасады. Он аптадан кейін олар Веллингтондағы Жоғарғы Сотта сотталды. Те Витиге үш ай түрме жазасы және 100 фунт стерлинг айыппұл салынды, өйткені ол заңсыз кіруге, тәртіпсіздікке және мүліктің зақымдалуына қатысқан деп танылды; қалғандары бір айға түрмеге жабылып, 20 фунт стерлинг айыппұл төледі. 1889 жылдың соңында Те Вити 203 фунт стерлинг дауы бар берешек бойынша тағы бір рет тұтқындалып, үш айға қатаң еңбекке кесілді. Жаңа Зеландия соғыстарында одан да зорлық-зомбылық оқиғалары болғанымен, Парихака естелігі маори халқына қарсы отаршылдық агрессияның символы ретінде әлі де жиі еске алынады.
Халықтық мәдениеттегі сілтемелер
Парихака тарихы 1954 жылы Дик Скотттың «Парихака туралы әңгіме» кітабы жарық көргенге дейін Жаңа Зеландияның маори емес халқы үшін ұмытылған болатын. 1975 жылы кітап қайта жаңартылып, «Осы таудан сұра» деп кеңейтілді. Жаңа Зеландия композиторы Энтони Ричи Дик Скотттың 1954 жылғы кітабынан шабыттанған «Парихаканы еске алу» (Op. 61) атты оркестрлік туындысын 1964 жылы жазды. Парихака және маори жер мәселелеріне арналған саркастикалық «ән-драма», Мервин Томпсонның сөздерімен және Уильям Дарттың музыкасымен «Судьяларға әндер» 1980 жылдың ақпанында Оклендте қойылды және 1981 жылы гастрольдік сапарға шықты. «Жерді жина» және «Сол күні» атты екі ән Те Витидің сөздеріне негізделген. 1982 жылы Kiwi/Pacific Records компаниясы оны LP (SLD 69) түрінде шығарды. Гарри Дэнсидің «Те Раукура» атты Парихака туралы пьесасы алғаш рет Оклендте, содан кейін 1981 жылы Хатт аңғарында және Парихакада мектеп оқушыларына арналған қысқартылған нұсқада қойылды. 1989 жылы музыканттар Тим Финн мен Herbs оқиға туралы «Парихака» әнін шығарды. 2011 жылы Жаңа Зеландияның жазушысы Вити Ихимера Парихакадан келген Эренора есімді әйел туралы ойдан шығарылған әңгіме беретін, сонымен қатар осы тақырып бойынша көптеген тарихи фактілерді ұсынатын «Парихака әйелі» атты роман жариялады. 2022 жылы Дон МакГлашан мен Джон Брайс 1605 жылғы 5 қарашадағы оқ-дәрі қастандығы туралы оқиғалардың 1881 жылғы 5 қарашадағы Парихака оқиғаларымен салыстырғанда қаншалықты жақсы оқытылғанын және есте сақталғанын көрсететін ән шығарды. Алғашқысы Жаңа Зеландиядағы жыл сайынғы Гай Фокс күнін тойлауға әлі де себепкер болып табылады, бірақ МакГлашанның хоры: «5 қарашада отқа Джон Брайсті қояйық / Оны Парихака күніне айналдырайық» деген ұсыныс жасайды.