Кіріспе

Өлімнің жалпылығын бейнелейтін көркемдік мотив – Danse Macabre (/d//ɑː//n//s// //m//ə/'/k//ɑː//b//(//r//ə//)/; dɑ̃s ma. kabʁ) (француз тілінен), сонымен қатар Өлім биі деп аталады. Бұл – өлімнің барлық адамдарға бірдей екенін көрсететін, кейінгі орта ғасырларда пайда болған көркемдік жанр. Danse Macabre-де өлгендер немесе өлімнің бейнесі, әртүрлі әлеуметтік топтардан адамдарды қабірге билеуге шақырады, көбінесе бұл топқа папа, император, король, бала және қара жұмысшы кіреді. Бұл көрініс қызық әрі қорқынышты, көрермендерді эмоционалды түрде әрекет етуге шақырады. Бұл – өмірдің қаншалықты нәзік екенін және дүниелік құндылықтардың мәнсіздігін еске салмау үшін жасалған. Оның пайда болуы суреттелген уағыз мәтіндерімен байланыстырылады; алғашқы тіркелген көрнекі схема (XIV ғасырдың Өлім жеңісі суреттерінен басқа) – 1424-1425 жылдар аралығында Париждегі Әулиелер зиратында болған, қазір жоғалған қабырға суреті.

Өмірбаян

Тарихшы Фрэнсис Рапп 1998 жылы ортағасырлық діни тәжірибелер туралы зерттеуінде былай деп жазды: Христиандар сәби Исаның анасының тізегінде ойнағанын көргенде, олардың жүректеріне тиді; оларға Pietà әсер етті; ал әулиелер оларды өздерінің қатысуымен жұбатты. Бірақ, сол уақытта "өлім биі" (Danse Macabre) оларды жер бетіндегі барлық нәрсенің соңына ұмытпауға шақырды. Бұл "Danse Macabre" ауылдық мерекелерде және сарайдағы маскарадтарда, адамдар "қоғамның әртүрлі топтарынан шыққан мәйіттерге" киініп ойналған, және мүмкін, Хэллоуинде киілетін костюмдердің бастауы болған. Анна Луиза Де Ормео "Қара өлім және оның 14-15 ғасырлардағы өнерге әсері" атты диссертациясында "Қара өлімнің" өнерге тигізген әсерін сипаттап, "Danse Macabre" туралы да айтады: Кейбір обадан туған өнерде, обаның қорқыныштылығының немесе ортағасырлық адамдардың өлімге деген қызығушылығының және өлім туралы сезімінің күшеюінен тікелей әсер еткен қорқынышты суреттер бар. Кейбір оба суреттері, жұқпалы аурудың құрбандарында тудырған қорқынышқа психологиялық және әлеуметтік жауаптарды көрсетеді. Ал басқалары, адамдардың үміт табу үшін дінге жүгінуіне тікелей байланысты тақырыптарды бейнелейді. Аурудың жаппай таралуының мәдени әсері ұзаққа созылады және уақытша емес. Бұл әсер, аурудың бастапқы кезеңдерінен кейін де, мәдениет пен қоғамға терең бойына сіңіп, сақталуы мүмкін. Мұны "Danse Macabre" өнеріндегі мотивтерде көруге болады, себебі адамдар айналасындағы өліммен күресуге тырысты.

Суреттер

Көбінесе ең ертерек тіркелген көрнекі мысал деп саналатын нәрсе – Париждегі Киелі Кінәсіздер қорымының оңтүстік қабырғасындағы жоғалған қабырғалық суреті. Ол 1424–25 жылдары Джонның регенттік кезінде салынған. Сурет Францияда таққа отырған патша болмаған кезде, таққа отырған өлі патшаның айқын бейнесін көрсетеді. Қабырғалық сурет саяси мәнге ие болуы мүмкін. Дегенмен, кейбіреулер Франческо Трейнидің фрескасы сияқты 14 ғасырғы Өлімнің жеңісі суреттері де danse macabre-дің мысалдары деп санайды. Базельдегі суреттер де болған (ең ертесі 1440 жылға дейін жетеді); Бернт Нотке (1440–1509) Любекте (1463) салған суреттер сериясы; Бернт Ноткенің Danse Macabre суретінің бастапқы фрагменті (15 ғасырдың соңында жасалған) Таллин, Эстониядағы Санкт-Николай шіркеуінде; Винсент Каставский салған сурет (1474) Истрияның Берам қаласындағы Св. Мария на Шкрилинама капелласында; Иоанн Каставский салған сурет (1490) Истриядағы Храстовльедегі Киелі Үштік шіркеуінде. Ерекше мысал – 1516/7 жылы Берндегі Доминикан аббаттығының зират қабырғаларына Никлаус Мануэль Дойч (1484–1530) салған сурет. Бұл өнер туындысы 1660 жылы қабырғаның бұзылуынан жойылды, бірақ 1649 жылғы Альбрехт Каудың (1621–1681) көшірмесі сақталған. Лондондағы Ескі Сент-Пол соборындағы Кешірім шіркеуінің қабырғаларында 1430 жыл шамасында Джон Лидгейттің (1370–1451) мәтіндерімен көрсетілген Өлім биі де болды, ол 1549 жылы жойылды және «(Сент) Поулистің биі» деп аталды. 14 ғасырғы қайталанатын ашаршылық, Франциядағы жүз жылдық соғыс және, ең бастысы, қара өлім сияқты өлімге әкелетін қорқынышты оқиғалар Еуропа бойынша мәдени тұрғыдан сіңірілді. Кездейсоқ және ауыр өлімнің үнемі болуы діни тәубеге деген құштарлықты арттырды, бірақ сонымен қатар мүмкін болғанда көңіл көтеруге деген истериялық құштарлықты тудырды; соңғы би – аздаған жұбаныш. Danse Macabre екі құштарлықты да біріктіреді: ортағасырлық құпия пьесаларға ұқсас көптеген жағдайларда, өліммен би бастапқыда адамдарға өлімнің сөзсіз екенін еске түсіру және оларға өлімге әрқашан дайын болуға кеңес беру үшін дидактикалық диалогтық өлең болды (Memento mori және Ars moriendi). Өлім мен оның құрбандары арасындағы қысқа өлеңдердегі диалогтар, олар пьеса ретінде орындалуы мүмкін, Германияда және Испанияда (онда ол Totentanz және la Danza de la Muerte деп аталды) қара өлімнен кейін тікелей кездестіруге болады. Француз тіліндегі Danse Macabre термині латын тіліндегі Chorea Machabæorum сөзінен шыққан, сөзбе-сөз «макабилердің биі» дегенді білдіреді. Киелі кітаптың деутероканондық кітабы 2 Мақавейлер кітабында ана мен оның жеті ұлының азапты азап шегуі туралы айтылған және ортағасырлық тақырып болды. Мүмкін, макабилік шейіттер ерте француз драмаларында еске алынды немесе адамдар кітаптағы шейіт болудың жарқын сипаттамаларын Өлім мен оның олжасы арасындағы өзара әрекеттестікпен байланыстырған шығар. Басқа бір түсіндірме бойынша, бұл термин Испания арқылы Францияға келген, ал maqabir (көпше түрі, «мазарлар») сөздің түбірі болып табылады. Диалогтар да, эволюцияланатын суреттер де тіпті сауатсыз адамдардың (көпшіліктің басым бөлігі) түсіне алатын қайырымды сабақтар болды.

Ханс Холбейннің ағаш кескіндері

Өлім биі сериясымен танымал, жас Ханс Холбейннің (1497–1543) танымал дизайндары 1526 жылы Базельде болған кезде жасалған. Оларды ағаштан шебер Формшнайдер (блок кесуші) Ханс Лютцельбургер кескен. Уильям Ивинс (В. Ж. Линтонның сөздерін келтіріп) Лютцельбургердің еңбегі туралы былай деп жазды: "Шынында да, пышақпен немесе гравермен жасалған ештеңе де осы адамның еңбегінен жоғары сапалы емес". Өйткені, жалпы жұрттың пікірінше, түпнұсқалар - осы уақытқа дейін жасалған ең керемет ағаш кескіндер. Көп ұзамай бұл ағаш кескіндері неміс тіліндегі атаулары бар басылымдарда пайда болды. Алғашқы кітап басылымы, қырық бір ағаш кескіндемесі бар, 1538 жылы Лионда Трешсел бауырлары шығарды. Бұл шығарманың танымалдылығы мен оның хабарының кең таралуы 1562 жылға дейін он бір басылымның, ал он алтыншы ғасырда жүзден астам рұқсат етілмеген басылым мен көшірмелердің болғанынан көрінеді. Кейінгі басылымдарда тағы он жоба қосылды. Өлім биі (1523–26) – ортағасырлық Danse Macabre аллегориясын реформашыл сатира ретінде қайта құру, және дәстүрлі христиан дінінен реформаға деген біртіндеп ауысудың басталуын көруге болады. Бұл ауытқу көптеген өзгеріске ұшырады, және зерттеуде Натали Земон Дэвис Холбейннің жобаларының қазіргі кездегі қабылдануы мен өмірден кейінгі өмірі өзін тек католик немесе протестанттық ілімге бермейді, бірақ оларды түрлі саяси және діни бағыттардағы баспагерлер мен жазушылар қабылдаған кезде әртүрлі айналадағы алғы сөздер мен уағыздармен жабдықталуы мүмкін екенін көрсетті. Ең бастысы, "суреттер мен олардың үстіндегі Киелі кітаптан келтірілген сөздер басты тартымды жер болды. 1538 жылғы басылымда Холбейннің дизайнының үстінде Киелі кітаптан латын тіліндегі цитаталар және төмендегі француз квартеты Гилль Коррозе (1510–1568) құрастырған, бірақ ол Холбейнді суретші ретінде танытпаған. Оның атауы: Les simulachres & / HISTORIEES FACES / DE LA MORT, AUTANT ELE/gammēt pourtraictes, que artifi/ciellement imaginées. / A Lyon. / Soubz l'escu de COLOIGNE. / M. D. XXXVIII. ("Өлімнің суреттері мен суреттелген қырлары, олар көркемдікпен ойластырылғандай көркем суреттеледі".) Бұл суреттер мен өлімнің жұмыс істеуін "тарихтың бет-бейнелері" деген сөз тіркесінде "өлімнің қалай жұмыс істейтінін, әрбір адамның өлім-жітім сабақтарын үйрететін жеке көріністерді көрсетеді". Жан де Ваузель, Монтрозье приоры, Лиондағы Санкт-Петердегі монастырьдің абысы Джеанна де Турзельге арнаған сөзінде Холбейннің әрқашан бар, бірақ ешқашан тікелей көрінбеген, абстрактілі өлім бейнелерін "симуляторлар" деп атайды. Ол былай деп жазады: "Simulachres les dis ie vrayement, pour ce que simulachre vient de simuler, & faindre ce qui n'est point". ("Смиляхрлар оларды дұрыс деп атайды, өйткені симуляхр - бұл іс жүзінде жоқ нәрсені симуляциялау және қиялдау етістігінен алынған".) Ол кейін memento mori (біздің бәріміз өлуге тиіс екенімізді есте сақтаңыз) дәстүрінен троп пен баспадан алынған метафораны қолданады, ол Өлімнің, суретшінің және басылған кітаптың іс-әрекеттерін жақсы түсіреді, онда осы өлімнің симуляторлары тірілерге шабуылдайды: "Et pourtant qu'on n'a peu trouver chose plus approchante a la similitude de Mort, que la personne morte, on d'icelle effigie simulachres, & faces de Mort, pour en nos pensées imprimer la memoire de plus au vis Mort, que ne pourroient toutes les descriptions rhétoriques de orateurs". ("Біз өлімнің бейнесіне өлгендердің өзінен де жақын нәрсені таба алмаймыз, сонда өлімнің іс-әрекеттерінің осы симуляцияланған бейнелері мен бейнелері пайда болады, олар өлімнің естелігін ораторлардың барлық риторикалық сипаттамаларынан гөрі күштірек таңдайды"). Холбейннің сериясында "Өлім" фигурасы көптеген маскаларда, өмірдің барлық салаларынан шыққан адамдармен бетпе-бет келеді. Өлімнің құлқынынан ешкім құтыла алмайды, тіпті адал да емес. Дэвис жазғандай, "Холбейннің суреттері – тәуелсіз драмалар, онда Өлім өзінің құрбандығына соңғысының қоршаған ортасы мен қызметіне тап болады. Бұл көрініс таңғажайып блоктарда көрініс тапқаннан гөрі еш жерде көрінбейді. Бұл блоктарда көрініс тапқан суреттерде қарапайым шаруаның нан табуы үшін тер төгіп, еңбек еткені көрінеді. 1549 жылы итальян тілінде басылған бұл кітаптың латыншасы: "In sudore vultus tui, vesceris pane tuo". ("Бейіттің терінен нан жейсің"), Жаратылыс 3:19 тармағын келтіреді. Төмендегі итальянша жолдар былай деп аударылады: ("Бас терінен қасіретке ұшыраған, / Сізге жеуге қажетті нанды алуыңыз керек, / Бірақ, менімен бірге келуіңізге ренжімеңіз, / Егер сіз демалуға құштар болсаңыз."). Немесе композициядағы Холбейннің жемісті тепе-теңдігі бар, ол ауыр жүк жүретін саяхатшы сатушы әлі де базарға бару керектігін талап етеді, ал Өлім оның жұмысын тоқтатуға тырысады: "Venite ad me, qui onerati estis". ("Жүктеліп жүргендердің бәрі маған келіңдер"), Матфей 11:28 тармағын келтіреді. Мұндағы итальян тіліндегі аударма: "Жүктеліп жүрген сен маған кел, / Мен бүкіл әлемді билейтін әйелмін: / Келіп менің кеңесімді тыңда, / Мен сені осы жүктен босатуға ниеттенемін".

Danse Macabre-дің мәтіндік мысалдары

Danse Macabre – батыс Еуропаның бірнеше аймақтарында орта ғасырларда поэзияда, драмада және басқа да әдебиеттерде жиі кездесетін мотив. Оған испан "Данза де ла Муэрте", француз "Данс Макабр" және неміс "Тотентанц" кіретін бірнеше нұсқалары бар. Кітаптардың басылымдары 15 ғасырда пайда бола бастады, мысалы, париждік Гай Маршант шығарған кітаптар. Музыкалық немесе көркемдік бейнелеулерге ұқсас, мәтіндерде тірі және өлген адамдар Өліммен бірге билеуге немесе шеруге шақырылады. Danse Macabre мәтіндері көбінесе, бірақ әрқашан емес, иллюстрациялармен және ксилографиямен (ағашқа қашап жасалған суреттермен) безендірілген. Әйелдерге толық арналған бір Danse Macabre мәтіні бар: "Әйелдердің Danse Macabre". Бұл туынды бес қолжазба және екі баспа түрінде сақталған. Онда Париждегі әртүрлі жастағы 36 әйел күнделікті өмірінен және қызметінен үзіліп, Өліммен билеуге шақырылады. Француз қолжазбасының ағылшын тіліне аудармасын 1994 жылы Энн Туки Харрисон жариялады. Джон Лидгейттің "Өлім биі" – 15 ғасырдың басында жазылған орта ағылшын поэмасы. Бұл француз поэмасының сол аттас аудармасы және Danse Macabre жанрының ең танымал үлгілерінің бірі. Поэма – өлімнің барлық адамды, олардың әлеуметтік статусына немесе байлығына қарамастан, қабірге алып кететін моральдық аллегория. Поэмада император, папа, кардинал, епископ, аббат, приоресса, монах, монахша, дәрігер, заңгер, саудагер, рыцарь, шаруа, сұраныш иесі және бала сияқты әртүрлі кейіпкерлер бейнеленген. Поэма – өлімнің барлығы үшін сөзсіз екенін еске салады және мақтаныш пен ашкөздік қатері туралы ескертеді. Нейл Гейманның жасөспірімдерге арналған "Қабір кітабы" романында Danse Macabre-ге толық арналған тарау бар (5-тарау). Бұл тарауда біз ешкім Оуэнстің қабірстандықтардың тұрғындарының арасында қызық жағдайды байқағанын көреміз. Ақырында, түн ортасында ол қабірстанның барлық өлген тұрғындары одан шығып, тірілермен билеуге келетінін біледі. Кейіннен Danse Macabre биін билеген тірі адамдар өлгендермен билегенін ұмытып кетеді делінеді. Бұл тараудан үзінді:

"Жосия Уортингтон оның қасында тұрды. Бод: «Биді сен бастадың. Қала әкімімен. Сен онымен би биледің». Жосия Уортингтон оған қарап, ештеңе демеді. «Сен биледің», – деді Бод. Жосия Уортингтон: «Өлілер мен тірілер араласпайды, балам. Біз енді олардың әлеміне жатпаймыз, олар да біздің әлемімізге жат. Егер біз олармен бірге өлім биін билеген болсақ, онда біз бұл туралы айтпаймыз, және әрине, тірілерге бұл туралы айтпаймыз». Өлең жеті жолдан тұратын «корольдік ұйқас» (rhyme royal) стилінде жазылған, бұл стиль орта ғасырларда танымал болған.