Кіріспе
Өлімнің жалпылығын бейнелейтін көркемдік мотив – Danse Macabre (/d//ɑː//n//s// //m//ə/'/k//ɑː//b//(//r//ə//)/; dɑ̃s ma. kabʁ) (француз тілінен), сонымен қатар Өлім биі деп аталады. Бұл – өлімнің барлық адамдарға бірдей екенін көрсететін, кейінгі орта ғасырларда пайда болған көркемдік жанр. Danse Macabre-де өлгендер немесе өлімнің бейнесі, әртүрлі әлеуметтік топтардан адамдарды қабірге билеуге шақырады, көбінесе бұл топқа папа, император, король, бала және қара жұмысшы кіреді. Бұл көрініс қызық әрі қорқынышты, көрермендерді эмоционалды түрде әрекет етуге шақырады. Бұл – өмірдің қаншалықты нәзік екенін және дүниелік құндылықтардың мәнсіздігін еске салмау үшін жасалған. Оның пайда болуы суреттелген уағыз мәтіндерімен байланыстырылады; алғашқы тіркелген көрнекі схема (XIV ғасырдың Өлім жеңісі суреттерінен басқа) – 1424-1425 жылдар аралығында Париждегі Әулиелер зиратында болған, қазір жоғалған қабырға суреті.
The Danse Macabre (/d//ɑː//n//s// //m//ə/'/k//ɑː//b//(//r//ə//)/; dɑ̃s ma. kabʁ) (from the French language), also called the Dance of Death, is an artistic genre of allegory from the Late Middle Ages on the universality of death. The Danse Macabre consists of the dead, or a personification of death, summoning representatives from all walks of life to dance along to the grave, typically with a pope, emperor, king, child, and labourer. The effect is both frivolous and terrifying, beseeching its audience to react emotionally. It was produced as memento mori, to remind people of the fragility of their lives and how vain are the glories of earthly life. Its origins are postulated from illustrated sermon texts; the earliest recorded visual scheme (apart from 14th century Triumph of Death paintings) was a now lost mural at Holy Innocents' Cemetery in Paris dating from 1424 to 1425.
Өмірбаян
Тарихшы Фрэнсис Рапп 1998 жылы ортағасырлық діни тәжірибелер туралы зерттеуінде былай деп жазды: Христиандар сәби Исаның анасының тізегінде ойнағанын көргенде, олардың жүректеріне тиді; оларға Pietà әсер етті; ал әулиелер оларды өздерінің қатысуымен жұбатты. Бірақ, сол уақытта "өлім биі" (Danse Macabre) оларды жер бетіндегі барлық нәрсенің соңына ұмытпауға шақырды. Бұл "Danse Macabre" ауылдық мерекелерде және сарайдағы маскарадтарда, адамдар "қоғамның әртүрлі топтарынан шыққан мәйіттерге" киініп ойналған, және мүмкін, Хэллоуинде киілетін костюмдердің бастауы болған. Анна Луиза Де Ормео "Қара өлім және оның 14-15 ғасырлардағы өнерге әсері" атты диссертациясында "Қара өлімнің" өнерге тигізген әсерін сипаттап, "Danse Macabre" туралы да айтады: Кейбір обадан туған өнерде, обаның қорқыныштылығының немесе ортағасырлық адамдардың өлімге деген қызығушылығының және өлім туралы сезімінің күшеюінен тікелей әсер еткен қорқынышты суреттер бар. Кейбір оба суреттері, жұқпалы аурудың құрбандарында тудырған қорқынышқа психологиялық және әлеуметтік жауаптарды көрсетеді. Ал басқалары, адамдардың үміт табу үшін дінге жүгінуіне тікелей байланысты тақырыптарды бейнелейді. Аурудың жаппай таралуының мәдени әсері ұзаққа созылады және уақытша емес. Бұл әсер, аурудың бастапқы кезеңдерінен кейін де, мәдениет пен қоғамға терең бойына сіңіп, сақталуы мүмкін. Мұны "Danse Macabre" өнеріндегі мотивтерде көруге болады, себебі адамдар айналасындағы өліммен күресуге тырысты.
Суреттер
Көбінесе ең ертерек тіркелген көрнекі мысал деп саналатын нәрсе – Париждегі Киелі Кінәсіздер қорымының оңтүстік қабырғасындағы жоғалған қабырғалық суреті. Ол 1424–25 жылдары Джонның регенттік кезінде салынған. Сурет Францияда таққа отырған патша болмаған кезде, таққа отырған өлі патшаның айқын бейнесін көрсетеді. Қабырғалық сурет саяси мәнге ие болуы мүмкін. Дегенмен, кейбіреулер Франческо Трейнидің фрескасы сияқты 14 ғасырғы Өлімнің жеңісі суреттері де danse macabre-дің мысалдары деп санайды. Базельдегі суреттер де болған (ең ертесі 1440 жылға дейін жетеді); Бернт Нотке (1440–1509) Любекте (1463) салған суреттер сериясы; Бернт Ноткенің Danse Macabre суретінің бастапқы фрагменті (15 ғасырдың соңында жасалған) Таллин, Эстониядағы Санкт-Николай шіркеуінде; Винсент Каставский салған сурет (1474) Истрияның Берам қаласындағы Св. Мария на Шкрилинама капелласында; Иоанн Каставский салған сурет (1490) Истриядағы Храстовльедегі Киелі Үштік шіркеуінде. Ерекше мысал – 1516/7 жылы Берндегі Доминикан аббаттығының зират қабырғаларына Никлаус Мануэль Дойч (1484–1530) салған сурет. Бұл өнер туындысы 1660 жылы қабырғаның бұзылуынан жойылды, бірақ 1649 жылғы Альбрехт Каудың (1621–1681) көшірмесі сақталған. Лондондағы Ескі Сент-Пол соборындағы Кешірім шіркеуінің қабырғаларында 1430 жыл шамасында Джон Лидгейттің (1370–1451) мәтіндерімен көрсетілген Өлім биі де болды, ол 1549 жылы жойылды және «(Сент) Поулистің биі» деп аталды. 14 ғасырғы қайталанатын ашаршылық, Франциядағы жүз жылдық соғыс және, ең бастысы, қара өлім сияқты өлімге әкелетін қорқынышты оқиғалар Еуропа бойынша мәдени тұрғыдан сіңірілді. Кездейсоқ және ауыр өлімнің үнемі болуы діни тәубеге деген құштарлықты арттырды, бірақ сонымен қатар мүмкін болғанда көңіл көтеруге деген истериялық құштарлықты тудырды; соңғы би – аздаған жұбаныш. Danse Macabre екі құштарлықты да біріктіреді: ортағасырлық құпия пьесаларға ұқсас көптеген жағдайларда, өліммен би бастапқыда адамдарға өлімнің сөзсіз екенін еске түсіру және оларға өлімге әрқашан дайын болуға кеңес беру үшін дидактикалық диалогтық өлең болды (Memento mori және Ars moriendi). Өлім мен оның құрбандары арасындағы қысқа өлеңдердегі диалогтар, олар пьеса ретінде орындалуы мүмкін, Германияда және Испанияда (онда ол Totentanz және la Danza de la Muerte деп аталды) қара өлімнен кейін тікелей кездестіруге болады. Француз тіліндегі Danse Macabre термині латын тіліндегі Chorea Machabæorum сөзінен шыққан, сөзбе-сөз «макабилердің биі» дегенді білдіреді. Киелі кітаптың деутероканондық кітабы 2 Мақавейлер кітабында ана мен оның жеті ұлының азапты азап шегуі туралы айтылған және ортағасырлық тақырып болды. Мүмкін, макабилік шейіттер ерте француз драмаларында еске алынды немесе адамдар кітаптағы шейіт болудың жарқын сипаттамаларын Өлім мен оның олжасы арасындағы өзара әрекеттестікпен байланыстырған шығар. Басқа бір түсіндірме бойынша, бұл термин Испания арқылы Францияға келген, ал maqabir (көпше түрі, «мазарлар») сөздің түбірі болып табылады. Диалогтар да, эволюцияланатын суреттер де тіпті сауатсыз адамдардың (көпшіліктің басым бөлігі) түсіне алатын қайырымды сабақтар болды.
Ханс Холбейннің ағаш кескіндері
Өлім биі сериясымен танымал, жас Ханс Холбейннің (1497–1543) танымал дизайндары 1526 жылы Базельде болған кезде жасалған. Оларды ағаштан шебер Формшнайдер (блок кесуші) Ханс Лютцельбургер кескен. Уильям Ивинс (В. Ж. Линтонның сөздерін келтіріп) Лютцельбургердің еңбегі туралы былай деп жазды: "Шынында да, пышақпен немесе гравермен жасалған ештеңе де осы адамның еңбегінен жоғары сапалы емес". Өйткені, жалпы жұрттың пікірінше, түпнұсқалар - осы уақытқа дейін жасалған ең керемет ағаш кескіндер. Көп ұзамай бұл ағаш кескіндері неміс тіліндегі атаулары бар басылымдарда пайда болды. Алғашқы кітап басылымы, қырық бір ағаш кескіндемесі бар, 1538 жылы Лионда Трешсел бауырлары шығарды. Бұл шығарманың танымалдылығы мен оның хабарының кең таралуы 1562 жылға дейін он бір басылымның, ал он алтыншы ғасырда жүзден астам рұқсат етілмеген басылым мен көшірмелердің болғанынан көрінеді. Кейінгі басылымдарда тағы он жоба қосылды. Өлім биі (1523–26) – ортағасырлық Danse Macabre аллегориясын реформашыл сатира ретінде қайта құру, және дәстүрлі христиан дінінен реформаға деген біртіндеп ауысудың басталуын көруге болады. Бұл ауытқу көптеген өзгеріске ұшырады, және зерттеуде Натали Земон Дэвис Холбейннің жобаларының қазіргі кездегі қабылдануы мен өмірден кейінгі өмірі өзін тек католик немесе протестанттық ілімге бермейді, бірақ оларды түрлі саяси және діни бағыттардағы баспагерлер мен жазушылар қабылдаған кезде әртүрлі айналадағы алғы сөздер мен уағыздармен жабдықталуы мүмкін екенін көрсетті. Ең бастысы, "суреттер мен олардың үстіндегі Киелі кітаптан келтірілген сөздер басты тартымды жер болды. 1538 жылғы басылымда Холбейннің дизайнының үстінде Киелі кітаптан латын тіліндегі цитаталар және төмендегі француз квартеты Гилль Коррозе (1510–1568) құрастырған, бірақ ол Холбейнді суретші ретінде танытпаған. Оның атауы: Les simulachres & / HISTORIEES FACES / DE LA MORT, AUTANT ELE/gammēt pourtraictes, que artifi/ciellement imaginées. / A Lyon. / Soubz l'escu de COLOIGNE. / M. D. XXXVIII. ("Өлімнің суреттері мен суреттелген қырлары, олар көркемдікпен ойластырылғандай көркем суреттеледі".) Бұл суреттер мен өлімнің жұмыс істеуін "тарихтың бет-бейнелері" деген сөз тіркесінде "өлімнің қалай жұмыс істейтінін, әрбір адамның өлім-жітім сабақтарын үйрететін жеке көріністерді көрсетеді". Жан де Ваузель, Монтрозье приоры, Лиондағы Санкт-Петердегі монастырьдің абысы Джеанна де Турзельге арнаған сөзінде Холбейннің әрқашан бар, бірақ ешқашан тікелей көрінбеген, абстрактілі өлім бейнелерін "симуляторлар" деп атайды. Ол былай деп жазады: "Simulachres les dis ie vrayement, pour ce que simulachre vient de simuler, & faindre ce qui n'est point". ("Смиляхрлар оларды дұрыс деп атайды, өйткені симуляхр - бұл іс жүзінде жоқ нәрсені симуляциялау және қиялдау етістігінен алынған".) Ол кейін memento mori (біздің бәріміз өлуге тиіс екенімізді есте сақтаңыз) дәстүрінен троп пен баспадан алынған метафораны қолданады, ол Өлімнің, суретшінің және басылған кітаптың іс-әрекеттерін жақсы түсіреді, онда осы өлімнің симуляторлары тірілерге шабуылдайды: "Et pourtant qu'on n'a peu trouver chose plus approchante a la similitude de Mort, que la personne morte, on d'icelle effigie simulachres, & faces de Mort, pour en nos pensées imprimer la memoire de plus au vis Mort, que ne pourroient toutes les descriptions rhétoriques de orateurs". ("Біз өлімнің бейнесіне өлгендердің өзінен де жақын нәрсені таба алмаймыз, сонда өлімнің іс-әрекеттерінің осы симуляцияланған бейнелері мен бейнелері пайда болады, олар өлімнің естелігін ораторлардың барлық риторикалық сипаттамаларынан гөрі күштірек таңдайды"). Холбейннің сериясында "Өлім" фигурасы көптеген маскаларда, өмірдің барлық салаларынан шыққан адамдармен бетпе-бет келеді. Өлімнің құлқынынан ешкім құтыла алмайды, тіпті адал да емес. Дэвис жазғандай, "Холбейннің суреттері – тәуелсіз драмалар, онда Өлім өзінің құрбандығына соңғысының қоршаған ортасы мен қызметіне тап болады. Бұл көрініс таңғажайып блоктарда көрініс тапқаннан гөрі еш жерде көрінбейді. Бұл блоктарда көрініс тапқан суреттерде қарапайым шаруаның нан табуы үшін тер төгіп, еңбек еткені көрінеді. 1549 жылы итальян тілінде басылған бұл кітаптың латыншасы: "In sudore vultus tui, vesceris pane tuo". ("Бейіттің терінен нан жейсің"), Жаратылыс 3:19 тармағын келтіреді. Төмендегі итальянша жолдар былай деп аударылады: ("Бас терінен қасіретке ұшыраған, / Сізге жеуге қажетті нанды алуыңыз керек, / Бірақ, менімен бірге келуіңізге ренжімеңіз, / Егер сіз демалуға құштар болсаңыз."). Немесе композициядағы Холбейннің жемісті тепе-теңдігі бар, ол ауыр жүк жүретін саяхатшы сатушы әлі де базарға бару керектігін талап етеді, ал Өлім оның жұмысын тоқтатуға тырысады: "Venite ad me, qui onerati estis". ("Жүктеліп жүргендердің бәрі маған келіңдер"), Матфей 11:28 тармағын келтіреді. Мұндағы итальян тіліндегі аударма: "Жүктеліп жүрген сен маған кел, / Мен бүкіл әлемді билейтін әйелмін: / Келіп менің кеңесімді тыңда, / Мен сені осы жүктен босатуға ниеттенемін".
"Nothing indeed, by knife or by graver, is of higher quality than this man's doing.' For by common acclaim the originals are technically the most marvelous woodcuts ever made." These woodcuts soon appeared in proofs with titles in German. The first book edition, containing forty one woodcuts, was published at Lyons by the Treschsel brothers in 1538. The popularity of the work, and the currency of its message, are underscored by the fact that there were eleven editions before 1562, and over the sixteenth century perhaps as many as a hundred unauthorized editions and imitations. Ten further designs were added in later editions. The Dance of Death (1523–26) refashions the late medieval allegory of the Danse Macabre as a reformist satire, and one can see the beginnings of a gradual shift from traditional to reformed Christianity. That shift had many permutations however, and in a study Natalie Zemon Davis has shown that the contemporary reception and afterlife of Holbein's designs lent themselves to neither purely Catholic or Protestant doctrine, but could be outfitted with different surrounding prefaces and sermons as printers and writers of different political and religious leanings took them up. Most importantly, "The pictures and the Bible quotations above them were the main attractions [ ] Both Catholics and Protestants wished, through the pictures, to turn men's thoughts to a Christian preparation for death.". The 1538 edition which contained Latin quotations from the Bible above Holbein's designs, and a French quatrain below composed by Gilles Corrozet (1510–1568) actually did not credit Holbein as the artist. It bore the title: Les simulachres & / HISTORIEES FACES / DE LA MORT, AUTANT ELE/gammēt pourtraictes, que artifi/ciellement imaginées. / A Lyon. / Soubz l'escu de COLOIGNE. / M. D. XXXVIII. ("Images and Illustrated facets of Death, as elegantly depicted as they are artfully conceived.") These images and workings of death as captured in the phrase "histories faces" of the title "are the particular exemplification of the way death works, the individual scenes in which the lessons of mortality are brought home to people of every station." In his preface to the work Jean de Vauzèle, the Prior of Montrosier, addresses Jehanne de Tourzelle, the Abbess of the Convent at St. Peter at Lyons, and names Holbein's attempts to capture the ever present, but never directly seen, abstract images of death "simulachres." He writes: "[ ] simulachres les dis ie vrayement, pour ce que simulachre vient de simuler, & faindre ce que n'est point." ("Simulachres they are most correctly called, for simulachre derives from the verb to simulate and to feign that which is not really there.") He next employs a trope from the memento mori (remember we all must die) tradition and a metaphor from printing which well captures the undertakings of Death, the artist, and the printed book before us in which these simulachres of death barge in on the living: "Et pourtant qu'on n'a peu trouver chose plus approchante a la similitude de Mort, que la personne morte, on d'icelle effigie simulachres, & faces de Mort, pour en nos pensees imprimer la memoire de Mort plus au vis, que ne pourroient toutes les rhetoriques descriptiones de orateurs." ("And yet we cannot discover any one thing more near the likeness of Death than the dead themselves, whence come these simulated effigies and images of Death's affairs, which imprint the memory of Death with more force than all the rhetorical descriptions of the orators ever could."). Holbein's series shows the figure of "Death" in many disguises, confronting individuals from all walks of life. None escape Death's skeletal clutches, not even the pious. As Davis writes, "Holbein's pictures are independent dramas in which Death comes upon his victim in the midst of the latter's own surroundings and activities. This is perhaps nowhere more strikingly captured than in the wonderful blocks showing the plowman earning his bread by the sweat of his brow only to have his horses speed him to his end by Death. The Latin from the 1549 Italian edition pictured here reads: "In sudore vultus tui, vesceris pane tuo." ("Through the sweat of thy brow you shall eat your bread"), quoting Genesis 3.19. The Italian verses below translate: ("Miserable in the sweat of your brow,/ It is necessary that you acquire the bread you need eat,/ But, may it not displease you to come with me,/ If you are desirous of rest."). Or there is the nice balance in composition Holbein achieves between the heavy laden traveling salesman insisting that he must still go to market while Death tugs at his sleeve to put down his wares once and for all: "Venite ad me, qui onerati estis." ("Come to me, all ye who [labour and] are heavy laden"), quoting Matthew 11.28. The Italian here translates: "Come with me, wretch, who are weighed down / Since I am the dame who rules the whole world:/ Come and hear my advice / Because I wish to lighten you of this load."
Danse Macabre-дің мәтіндік мысалдары
Danse Macabre – батыс Еуропаның бірнеше аймақтарында орта ғасырларда поэзияда, драмада және басқа да әдебиеттерде жиі кездесетін мотив. Оған испан "Данза де ла Муэрте", француз "Данс Макабр" және неміс "Тотентанц" кіретін бірнеше нұсқалары бар. Кітаптардың басылымдары 15 ғасырда пайда бола бастады, мысалы, париждік Гай Маршант шығарған кітаптар. Музыкалық немесе көркемдік бейнелеулерге ұқсас, мәтіндерде тірі және өлген адамдар Өліммен бірге билеуге немесе шеруге шақырылады. Danse Macabre мәтіндері көбінесе, бірақ әрқашан емес, иллюстрациялармен және ксилографиямен (ағашқа қашап жасалған суреттермен) безендірілген. Әйелдерге толық арналған бір Danse Macabre мәтіні бар: "Әйелдердің Danse Macabre". Бұл туынды бес қолжазба және екі баспа түрінде сақталған. Онда Париждегі әртүрлі жастағы 36 әйел күнделікті өмірінен және қызметінен үзіліп, Өліммен билеуге шақырылады. Француз қолжазбасының ағылшын тіліне аудармасын 1994 жылы Энн Туки Харрисон жариялады. Джон Лидгейттің "Өлім биі" – 15 ғасырдың басында жазылған орта ағылшын поэмасы. Бұл француз поэмасының сол аттас аудармасы және Danse Macabre жанрының ең танымал үлгілерінің бірі. Поэма – өлімнің барлық адамды, олардың әлеуметтік статусына немесе байлығына қарамастан, қабірге алып кететін моральдық аллегория. Поэмада император, папа, кардинал, епископ, аббат, приоресса, монах, монахша, дәрігер, заңгер, саудагер, рыцарь, шаруа, сұраныш иесі және бала сияқты әртүрлі кейіпкерлер бейнеленген. Поэма – өлімнің барлығы үшін сөзсіз екенін еске салады және мақтаныш пен ашкөздік қатері туралы ескертеді. Нейл Гейманның жасөспірімдерге арналған "Қабір кітабы" романында Danse Macabre-ге толық арналған тарау бар (5-тарау). Бұл тарауда біз ешкім Оуэнстің қабірстандықтардың тұрғындарының арасында қызық жағдайды байқағанын көреміз. Ақырында, түн ортасында ол қабірстанның барлық өлген тұрғындары одан шығып, тірілермен билеуге келетінін біледі. Кейіннен Danse Macabre биін билеген тірі адамдар өлгендермен билегенін ұмытып кетеді делінеді. Бұл тараудан үзінді:
"Жосия Уортингтон оның қасында тұрды. Бод: «Биді сен бастадың. Қала әкімімен. Сен онымен би биледің». Жосия Уортингтон оған қарап, ештеңе демеді. «Сен биледің», – деді Бод. Жосия Уортингтон: «Өлілер мен тірілер араласпайды, балам. Біз енді олардың әлеміне жатпаймыз, олар да біздің әлемімізге жат. Егер біз олармен бірге өлім биін билеген болсақ, онда біз бұл туралы айтпаймыз, және әрине, тірілерге бұл туралы айтпаймыз». Өлең жеті жолдан тұратын «корольдік ұйқас» (rhyme royal) стилінде жазылған, бұл стиль орта ғасырларда танымал болған.