Кіріспе

Оңтүстік Вьетнамдағы жер реформасы – АҚШ ұсынған және Оңтүстік Вьетнам жүзеге асырған реформалар. Коммунистік Вьетминьнің кедей шаруаларға жер бөлу саясатының танымалдылығын күштендетпеу мақсатымен, Оңтүстік Вьетнам үкіметі Вьетнам соғысы кезінде өз жер бөлу саясатын іске қосты. Оңтүстік Вьетнам үкіметінің 1950 жылдары жүзеге асырған алғашқы реформалары көбінесе сәтсіз аяқталды, себебі үкімет бекіткен қағидалар Вьетминьнің бұрыннан танымал жер реформаларын тікелей жоюға бағытталды, кедей шаруалардан коммунистер берген жерді алу үшін төлем талап етті. 1960 жылдары осындай бағдарламалар Оңтүстік Вьетнам армиясының Вьетконгқа қарсы егістік жерлерді бақылауға қабілетсіздігіне байланысты күшін жойып, орындалмады. 1970 жылдары Оңтүстік Вьетнам АҚШ көмегімен "Жерді өңдейтінге беру" реформасын іске асырды. Бұл бағдарлама алдыңғы бағдарламаларға қарағанда табыстырақ болды және толығымен АҚШ қаржыландыруымен жүзеге асырылды. Реформа бағдарламасы 1975 жылы Оңтүстік Вьетнамның Вьетнам соғысындағы жеңілісінен және Вьетнамның бірігуінен кейін тоқтатылды. Бірігуден кейін Вьетнам үкіметі елдің оңтүстік бөлігінде социалистік экономикаға өтуді дамыту мақсатымен тағы да жер реформасын жүргізуге тырысты. Бұл реформа әрекеті қиындықтарға тап болды және мақсатына жете алмады.

Өмірбаян

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін коммунистік Вьет Мин (Вьетконгтың алдыңғысы) Бірінші Индокитай соғысында француз отаршылдарына және олардың жергілікті қолдаушыларына (көбінесе жер иелеріне) қарсы күресті. Ол кезде ауыл шаруашылығы жерлерінің көп бөлігі ықпалды жер иелеріне тиесілі болды, ал Вьетнамның ауылдық халқының көпшілігі тек кішкентай жер учаскелеріне ие болды (құқықтық кепілдіктер шектеулі болды) немесе жалпы жерсіз шаруалар еді. Вьет Миннің жер реформасы бағдарламасының бастапқы табысы коммунистерге ауылдық жерлерде тұратын вьетнамдықтардың 80 пайызы арасында берік қолдау базасын құрды. Солтүстік және Оңтүстік Вьетнамның уақытша бөлінуінен бұрын, 1953 жылы император Бао Дай Вьет Миннің жерді қайта бөлу және жалдау төлемдерін азайту бағдарламасына жауап ретінде жерді жалға алу төлемдері өнімнің 15 пайызынан аспауы керек деген жарлық шығарды. Бірақ жарлық отаршылдық үкіметтің әлсіздігінен күшін жойды және жер иелері пайдалана алатын олқылықтарға толы болды. 1954 жылдан 1975 жылға дейін Вьетнамда жер реформасы екі бөлек бағытта және аймақта жүргізілді, себебі ел уақытша екі бөлікке бөлінді: Оңтүстік Вьетнам (Вьетнам Республикасы) және Солтүстік Вьетнам (Вьетнам Демократиялық Республикасы), бұл Кореяның қазіргі бөлінуіне ұқсас еді. Коммунистік Солтүстік Вьетнам және оның оңтүстік өкілдері, Вьетконг, жер иелері мен бай шаруалардың жерін күшпен тартып алып, оны кедей және жерсіз шаруаларға қайта бөлу саясатын қабылдады, осылайша ауылдық халқын ұжымдарға біріктірді.

Вьетнам соғысы кезінде жер реформасы

Капиталистік Оңтүстік Вьетнам бірнеше жер реформасына тырысқандары сәтсіз аяқталды, ал 1970-ші жылдардың басында АҚШ толыққанды жоспарлап, қолдаған "Жерді өңдейтінге" бағдарламасы қандай да бір табысқа жеткізді. АҚШ мұны соғысты вьетнамизациялау саясатының бір бөлігі деп санады.

Ертедегі жер реформасы туралы жарлықтар

1954 жылы Оңтүстік Вьетнамның одақтасы АҚШ, Нго Динь Дием басқаратын Оңтүстік Вьетнамның жаңа үкіметіне "қажетті реформалар" жасауға, оның ішінде жер реформасын жүргізуге кеңес берді. Жауап ретінде 1955 жылдың 8 қаңтарында Дием №2 жарлықты қабылдады, ол жерді жалға беруді өндірістің 25 пайызынан аспауы тиіс деп шектеді. 1956 жылдың қазан айында Дием №57 жарлықты қабылдады, ол жеке тұлғаның күріш алқаптарынан белгілі бір мөлшерден артық жерге ие болуына тыйым салды және байлардан тәркіленген артық жерді жерсіз, орташа еңбекші шаруаларға беру шарттарын белгіледі. АҚШ жер иелеріне төлем жасап, 6 жыл ішінде сатып алушылардан төлем алатын болды. АҚШ жер реформасының үкіметке қолдау табу үшін маңызды екенін сенді және егер жер реформасы мен басқа да өзгерістер жасалмаса, көмекті тоқтатуы мүмкін екенін мәлімдеді. Осы бағдарлама аясында үкімет 1958 жылдан 1961 жылға дейін жер сатып алып, таратып берді. Осылайша қайта бөлінген жер Оңтүстік Вьетнамдағы 7,5 миллион акр егістік жердің 10 пайызынан кем болды. №57 жарлыққа сәйкес жүзеге асырылған жер реформасы бағдарламасы елді мекендерде танымал болған жоқ. Вьетминдер бұрын жерді "әділ" бөліп берген еді, деді бір шенеунік. Үкімет бағдарламасы Вьетминдердің өз бақылауындағы аймақтардағы жерді қайта бөлуімен салыстырғанда шаруалардың көпшілігі үшін азырақ көмек көрсетті. Жеке тұлғаларға сақтап қалуға рұқсат етілген жер көлемі үлкен болды, шаруалар бағдарлама бойынша сатып алған жер үшін төлем жасауға міндетті болды және бағдарлама сыбайлас жемқорлық пен тиімсіздікке толы еді. Көптеген ауыл тұрғындары АҚШ әскері мен Оңтүстік Вьетнам үкіметінің жер иелерінің жағында екеніне сенді. АҚШ және Оңтүстік Вьетнам әскерлерінің коммунистік бүлікшілерді тазарту үшін жүргізген әскери операциялары жиі жер иелерінің бұрын тастап кеткен немесе тәркіленген және Вьетминдер немесе Вьетконг тарапынан қайта бөлінген жерлерін қайтарып алуына әкеп соқты. №57 жарлығы жер реформасын жақтаушылардың мақсатына кері әсер етті: ірі жер иелері мен жер иелері, әсіресе Меконг дельтасының маңызды күріш өсіретін аймағында, ықпалын арттырды. Жарлық 1970 жылға дейін күшінде болды, бірақ 1960 жылдан кейін Вьетконг көтерілісшілері Оңтүстік Вьетнамның көптеген ауылдық аймақтарын бақылауға алғандықтан немесе үкімет бақылауын даулағандықтан, көбінесе қолданылмады.

Жерге дейін

1970 жылдан 1973 жылға дейін Вьетнамда жүргізілген "Жерді өңдеушіге" жобасы, көрнекті американдық "жер құқығын қорғаушысы" Рой Простерманның ұсынысына негізделген. Сол кездегі АҚШ үкіметі оны Оңтүстік Вьетнамдағы Вьетконгқа қарсы күресінің аясында тартқан. Простерман басқа елдердегі (әсіресе Латын Америкасындағы) тәжірибелерге сүйене отырып, шаруалардың қолдауын жеңіп алу үшін Вьетконгқа басыбайлы болуға бағдарланған "жерді өңдеушіге беру" бағдарламасын ұсынды. Жоспар коммунистердің жерді тартып алу стратегиясын қайталайтын, сонымен қатар бұрынғы жер иелеріне ақшалай өтемақы төлеуді көздеді. 1970 жылдың 26 наурызында, соғыс әлі де жүріп жатқанда, Оңтүстік Вьетнам үкіметі Простерманның үлгісімен "Жерді өңдеушіге" бағдарламасын іске қосуды бастады. Барлығы, реформаның 441 миллион долларлық шығынының 339 миллион долларын АҚШ қаржыландырды. Жеке шаруашылықтар 15 гектармен шектелді. Оңтүстік Вьетнам үкіметі бақылауындағы аумақтардағы шаруаларға, оларға бұрын Вьетконг тарапынан бөлінген жерлерге заңды құқықтар берілді.

Талдау

Бернард Б. Фолл, 1950-1960 жылдары Үндіқытайдағы көрнекті соғыс тілшісі, тарихшы, саясаттанушы және сарапшы, Оңтүстік Вьетнамдағы жер реформасының кешіктірілуі Вьетнам соғысында "гаубицаға оқ-дәрідей" маңызды рөл атқарғанын айтты. Оңтүстік Вьетнамның одақтасы және қаржылық қолдаушысы АҚШ, жер реформасының маңыздылығын уақтылы түсінбеді немесе Оңтүстік Вьетнам үкіметін оның маңыздылығына көндіре алмады. Вашингтон университетінің зерттеушісі Эндрю Биггс 1970-ші жылдар басындағы "Жерді өңдеушіге" бағдарламасы соғысты АҚШ-тың пайдасына бұру үшін тым кеш, тым әлсіз болды деп санайды. Америкалық шенеунік Роберт Самсонның сөзімен айтқанда: "Американдықтар (соғысты ұтысты, себебі) шаруаға конституция ұсынды, ал Вьетконг оған жерін және оның арқасында тірі қалу құқығын ұсынды".

Оңтүстік Вьетнамда қайта біріктіруден кейінгі жер реформасы

Корнелл университетінің Азия және Тынық мұхиты аймағындағы үкімет және саясат мектебінің ғалымы Тхунг Динь Данның сөзіне қарағанда, Вьетнам Коммунистік партиясы ел біріккеннен кейін Вьетнамның оңтүстігіндегі ауыл шаруашылығын социалистік жолға көшіруде қиындықтарға тап болды. Қазіргі партия жетекшілері бастапқыда жер реформаларын жаппай ұжымдастыруға қарайтын уақытша шара ретінде қарастырды. Дангтың пікірінше, жер реформасын одан әрі жүзеге асыру партия мен оңтүстік вьетнамдықтар арасындағы қақтығысқа жағдай жасады. Жер реформасы бастамалары оңтүстік аймақта күтпеген қиындықтарға ұшырады және оны көп жылдар бойы іске асыру мүмкін болмады. Дангтың айтуынша, оңтүстіктегі аграрлық реформа көптеген ауыл тұрғындарына пайда әкелмей, керісінше, теңсіздікті күшейтіп, араздық тудырып, наразылыққа себеп болды. Жерді пайдалануды жою орнына, ол жергілікті шенеуніктер түрінде жаңа пайдаланушылар тобын құрып, олар кедей шаруалардың есебінен өздері мен туыстарына жер алу үшін өкілеттіктерін жеміссіз пайдаланды.