Кіріспе

Эдгар Аллан Поның өлеңі "Әл Аараф" – американдық жазушы Эдгар Аллан Поның 1829 жылы алғаш рет жарияланған ерте өлеңі. Ол, Құранда сипатталғандай А'рафтан шабыттанған "Әл Аараф" деп аталатын жердегі өмір туралы баяндайды. 422 тармақтан тұратын бұл Поның ең ұзын өлеңі. Поның айтуынша, ол бұл өлеңді 15 жасқа толғанға дейін жазған. "Әл Аараф" алғаш рет 1829 жылы Поның "Әл Аараф, Тамерлан және ұсақ өлеңдер" жинағындағы басты өлең ретінде жарияланды. Кітап, әсіресе "Әл Аараф", көбінесе күрделілігі, түсініксіз сілтемелері мен ерекше құрылымы үшін жағымсыз пікірлер алды. Алайда, кейбіреулер жас ақынның әлеуетін атап өтті, соның ішінде жазушы және сыншы Джон Нил, ол "Әл Аарафты" жариялануға дейін Поға көрсеткен еді. По кейін Нилдің жауабын өзі алған алғашқы қолдау сөздері деп еске алды. Дегенмен, "Әл Аарафқа" деген жағымсыз пікірлер Поның өлеңдердің қысқа болуы керек деген поэтикалық теориясын қалыптастыруы мүмкін. Көп жылдар өткен соң, 1845 жылы По "Әл Аарафты" Бостон әдеби ортасының өкілдерін алдау үшін оқу кезінде пайдаланды. По бұл өлеңнің жаңа екенін айтты және тыңдаушыларын таң қалдырды. Кейін ол Бостон жұртшылығы жаңа өлеңге лайық емес екенін мәлімдеді. Ол Жаңа Англия ақындарына және Жаңа Англияда пайда болған Трансцендентализм қозғалысына қарсы болды және жастығында жазған өлеңін ұсыну арқылы бостондықтардың жақсы әдебиетті тануға қабілетсіз екенін көрсетуді үміттенеді.

Шолу

"Әл-Араф" – По жазған ең ұзақ поэма және 1572 жылы Тихо Браге анықтаған, шамамен он жеті ай бойы көрінген суперновадан шабыттанды. По бұл супернованы Әл-Арафпен, яғни жұмақ пен тозақ арасындағы жұлдызбен байланыстырды. Әл-Араф (арабша الأعراف, басқаша транслитерациясы) – Құранның 7-ші сүресінде айтылғандай, Құдай кешірім беріп, жұмаққа кіргізбейінше, тым жақсы да, тым жаман да болмаған адамдардың тұратын жері. По потенциалды баспашыға түсіндіргендей: «Оның атауы – арабтардың Әл-Араф сөзінен алынған, ол – адамдар жазаланбайтын, бірақ көктегі бақыттың сипаттамасы деп санайтын тыныш және тіпті бақытқа жете алмайтын, Көк пен тозақ арасындағы орталық». «Әл-Араф» тарихи фактілерді, діни мифологияны және По қиялының элементтерін біріктіреді. Поэманың негізгі тақырыбы – өмірден кейінгі өмір, идеалдық махаббат және құмарлыққа байланысты идеалдық сұлулық. Поэманың көп бөлігі осы идеалды сұлулық пен эстетикаға ұмтылысқа арналған. Поэмадағы кейіпкерлер – тұлғаланған сезімдердің бейнелі символы болып табылады. Несаке – сұлулық, Лигея – табиғаттағы музыка, Иант және Анджело – құмарлықтың жаратылыстары. Поэма Құранның 7-ші сүресінен (арабша الأعراف) алынған; «Әл-Араф» поэмасында По, мүмкін, Құранның өзіне емес, экзотикалық немесе басқа дүниелік атмосфераға көбірек қызығушылық танытқан. Поэманың нақты оқиғасы – арман пейзажы немесе балама әлем. Критик Флойд Стоваллдың айтуынша, поэманың тақырыбы – «дүниеге көңіл толмауы және арманның немесе қиялдың қолайлырақ саласына қашу». Поны «Әл-Араф» атты шығарманы жазуға түрткен жұлдыз апатты болжайды немесе адамзат Құдайдың заңдарын бұзғаны үшін жазаланады деп сендірілді. Жұлдыздың атауы «Әл-Орф» дегеннен «Әл-Араф» деп өзгертілді, бұл сөз арафаға ұқсас, яғни нәрселердің арасындағы айырмашылықты білдіреді. Құрылымдық тұрғыдан, 422 жолдан тұратын «Әл-Араф» поэмасы байқалатын немесе дәйекті поэтикалық ырғаққа ие емес, бірақ ол кейіннен бұл талабын өзгертті. Поэмадан бірнеше үзінді алғаш рет 1829 жылдың 19 мамырында «Балтимор газеті» басылымында «Марлоу» деген қолтаңбамен жарияланды. По толық поэманы алғаш рет 1829 жылдың мамыр айында Филадельфиядағы Carey, Lea & Carey баспасына ұсынды. Ол оларға: «Егер поэма жарық көрсе, сәттілік болсын, болмасын, мен «қайта келмейтін ақынмын». Бірақ оны сіздің пікіріңізге қалдырамын». Ол баспаға қаржы бөлуге дайын болған Исак Лиямен кездесті, егер олар кез келген шығыннан қорғалса. По өзінің асырап алған әкесі Джон Алланнан баспаға қаржы бөлуді өтінді, бірақ Поның әдеби ізденістерін қолдамай, ол бас тартты. 28 шілдеде По баспаға хат жазып, қолжазбасын қайтаруды сұрады, өйткені, ол айтқандай, «өлеңдерімді мен күткеннен жақсырақ етіп шығардым». «Әл-Араф» ақыры «Әл-Араф, Тамерлан және кішігірім өлеңдер» жинағында алғаш рет басылып шықты. 1829 жылдың желтоқсанында Мэриленд штатының Балтимор қаласындағы Хатч пен Даннинг компаниясы 71 беттік шығарманың 250 данасын шығарды. Себебі По бұл шығарманың бастапқыда төрт бөлімнен немесе 400 жолдан тұратындығын білдірді. Балтимордағы «Минерва мен Изумруд» газетінің бір сыншысы: «Шағир мылқау болып қалды ма?» – деп сұрады. Басылымға шығар алдында По Балтимордағы атақты әдебиетші ретінде беделге ие болған Уильям Уерттен кеңес алды. «Әл-Араф» атты еңбегінде Уерт өзінің поэзияны жақсы бағалай алмайтынын, бірақ оны қазіргі оқырмандар қабылдайтынына сенетінін жазды. Ол былай деп жазды: «Бірақ ашық сөйлеу үшін (мен міндетті түрде солай етемін) өлеңнің өзім сияқты ескі оқырмандарға ұнауына күмәнданамын». Сара Жозефа Хейл «Годэйс лейдис бук» журналында «Әл-Арафты» жас автор жазған болуы керек деп жазды, өйткені ол «балалық, әлсіз және поэзияның жалпы сипаттамаларына мүлдем жетіспейді». Дегенмен, ол авторды данышпан деп атады. Америкалық әйелдер журналының бір сыншысы да ақынның жасына қатысты: «Өте жас көрінетін [автор] – бұл керемет данышпан, бірақ ол шешімді, тәжірибелі, сыпайы болуды қалайды». Ол Поның болашақ өлеңдері «Әл-Араф» кітабындағы ең жақсы жолдар сияқты жақсы деп сенді. Нейлдің басылымға дейін келген жігерлендіруі Поны Нейлге арнауды «Әл-Араф, Тамерлан және кішігірім өлеңдер» жинағына қосуға итермеледі. Поның туысы Нилсон По Нилдің қолдауына таңғалып, «Біздің есіміміз әлі де ұлы болады» деп жазды. Эдгар По Нилдің сөздерін «Мен есімде қалған ең алғашқы жігерлендіретін сөздер» деп атайды. Поның өзі «Әл-Араф» кітабында «жақсы поэзия» бар екенін және «көптеген ысыраптықтар бар, оларды мен уақыт таппадым» деп мойындады. 20 ғасырда ақын Дэниел Хоффман «Әл-Арафты» «Поның ең амбициялы сәтсіздігі» деп атады, бұл эпикалық поэмаға жасалған «бұзылған» әрекет екенін және «қозғалтқышы тоқтаған» екенін ұсынды. Биограф Джеффри Майерс оны Поның «ең ауыр және түсініксіз поэмасы» деп атады.

Мұра

"Әл-Аараф" По кейіннен қайта қолданатын есімдерді қамтиды: Лигея және Занте. Поэмадағы кейбір тақырыптар болашақтағы "Теңіздегі қала" (1831) поэмасын да алдын ала сездіреді. "Әл-Аараф" пен "Тамерлан" шығармаларының сынға ұшырауы Поны ұзақ өлеңдердің өзінен-өзі кемшілікке ұшырауына көндірді, себебі олар тиісті көңіл-күйді немесе жоғары сапалы поэтикалық форманы сақтай алмайды. Осы себепті ол енді ұзақ поэзиямен тәжірибе жасаған жоқ. Оның айтуынша, эпостық поэзия және басқа да ұзақ өлеңдер – бір-бірімен байланыстырылған қысқа өлеңдердің тізбегі. Сыншылар бұл теория Поның "Әл-Аарафтың" неге танымал болмағанын түсіндіру үшін жазылғанын болжайды. 1845 жылы "Қара қарга" жарияланғаннан кейін По кеңінен танымал болды және поэзиядағы даңқының шыңына жеткен соң, оны көптеген қоғамдық шараларда лекция оқуға немесе өлең оқуға шақыратын болды. Мұндай шақырулардың бірі 1845 жылдың қазан айында Бостон лицейінен келді, оны Джеймс Рассел Лоуэлл көмегімен ұйымдастырды. По Бостонның әдеби ортасына және қаланың өзіне қарсы болды, өйткені ол сол жерде дүниеге келгеніне қарамастан, оны ұнатпады. Дегенмен, ол 50 долларлық гонорарды және өзінің сөз сөйлеуі үшін жаңа өлең жазу міндеттемесін қабылдады. Генри Уодсворт Лонгфеллоумен болған соңғы жанжалы мен Массачусетс штатындағы Трансцендентализм қозғалысын ұнатпауына байланысты, По Бостон аудиториясына әдейі ойын ойнауға шешім қабылдады. 16 қазанда Бостонның Одеон театрында өткен шара әсерлі болды және Массачусетс штатының мемлекеттік қайраткері Калеб Кушингтің сөйлеген сөзі де осы шарада болды. Көрермендер түсініксіз өлеңге қызығушылық танытпады және оның оқылуы кезінде көптеген адамдар залда қалды. По бұл әрекетті бостондықтардың жақсы әдебиетті танымайтынын дәлелдеу мүмкіндігі деп санады. Сыншылардың пікірлеріне сүйене отырып, ол өзінің дұрыс екеніне сенді. "Бостон курьерінің" редакторы "Жұлдыз хабаршысын" "дұрыс қағидаларға негізделген, шынайы поэзияның мәнін қамтитын, керемет қиялға толы әсем және классикалық туынды" деп сипаттады. По өлеңді 12 жасқа дейін жазғанын айтқанда, "Бостон кешкі транскрипті" газетінің редакторы Корнелия Велс Уолтер өзінің таңғалысын былай жеткізді: "Ересектердің әдеби бірлестігі алдында оқылған өлеңді бала жазған! Ойлап қараңыз!" По поэманы жазған кезде қанша жаста болғаны белгісіз, өйткені ол жиі өз мәлімдемесін өзгертіп отырды. Льюис Гейлорд Кларк Поның өлең жазу кезіндегі жасының маңызды еместігін айтты және көрермендер автордың жасын білмесе де, "олар тек оның қайғылы екенін білді" деді. Қазіргі заманғы өмірбаян жазушы Дэниел Сташоуэр Поның бұл әрекетін "Жылымсызның жұлдызы" әңгімесімен салыстырды, онда По "тыңдаушыны қызықтыруға деген шын ниеті" туралы жазды. Нью-Йоркке оралғаннан кейін По Бродвей журналында оқиғаға қатысты өз пікірін жазды. Ол дидактикалық өлең жазудан бас тартқанын атап өткеннен кейін былай деп жазды: "Әл-Аараф" 1928 және 1952 жылдар аралығында Глазго суретшісі Ханна Франк псевдонимі ретінде қолданылған.