Кіріспе
Дания грамматикасы – дания тілінің грамматикасын зерттеу немесе дания тілінің грамматикалық жүйесі. Дания тілінде көбінесе он сөз топтары болады: етістіктер, есімдер, есімдіктер, сандар, сын есімдер, үстеулер, жіктеулік есімдер, шылымдар, байланыс сөздер және тіл буындары. Грамматика көбінесе қосымшалар арқылы жасалады. Бұл мақала стандартты дания тіліне арналған.
Қауіпшіл
Дания тіліндегі зат есімдерде (есімдіктерден өзгеше) кейс жалғаулары жоқ. Зат есімдер тек иеленуді білдіру үшін өзгеріске түседі, ол иеленуші энклитика арқылы көрсетіледі, мысалы, min fars hus, "әкемеңнің үйі", мұнда far зат есімі иеленуші энклитиканы алып жүреді. Ағылшын тіліндегідей, бірақ неміс тілі сияқты кейс жалғаулы тілдерден айырмашылығы, бұл энклитика s генетивтің белгісі емес; кейс жалғауы тек бір зат есімін (және оған сәйкес келетін барлық сипаттауыштарды) өзгертеді, бірақ ұзын зат есім тіркестерінде иеленуші энклитика тіркестің соңғы сөзіне қосылады, ол бас сөз немесе тіпті зат есім болуы міндетті емес. Мысалы, kongen af Danmark's bolsjefabrik, "Дания королінің қант фабрикасы" немесе det er pigen Uffe bor sammen med s datter, "бұл Уффемен бірге тұратын қыздың қызы", мұнда энклитика қолданылмай қалған сөздерге қосылады. Ал көлбеу формасы басқа жағдайларда қолданылады: етістіктердің тікелей және жанама толықтырғыштары ретінде, сөз тіркесінің толықтырғышы, баяндамалық сөйлемнің тақырыбы, координацияланған тақырыптың бөлігі ретінде.
Тензиттер
Басқа герман тілдеріндегідей, етістіктердің уақыттарының жұпталуы екі топқа бөлінеді: Бірінші топ, әлсіз етістіктер деп аталатын, өткен шақты білдіру үшін ede немесе te жұрнақтарын қосады. Екінші топ, күшті етістіктер, өткен шақты нөлдік жұрнақпен және көбінесе дауыстылардың өзгеруімен жасайды. Болашақ шақ vil немесе skal модальді етістіктері мен инфинитивтің қосылуымен жасалады, мысалы, tror du, det vil regne, "жаңбыр жауады деп ойлайсың ба?", vi skal nok komme igen i morgen, "ертең әлбетте қайта келеміз". Көп жағдайда қазіргі шақ болашақ ретінде де қолданылады, бірақ уақытты білдіретін сөздермен: i morgen køber han en bil, "ертең ол көлік сатып алады". Кемел шақта har ("бар, сақтайды") сөзі өткен шаққа қатысты сөздің алдына қойылады: han har købt en bil, "ол көлік сатып алды". Бірақ, қозғалыс білдіретін кейбір сөздерде, оның орнына er ("адам, сен, ол") қолданылады: han er gået sin vej, "ол жолға шықты" (неміс тілінде er gegangen, француз тілінде il est allé сияқты). Мұндай жағдайларда har әрекетті білдіреді, ал er нәтиже маңызды болғанда қолданылады. Ол көп саяхаттады. Ол енді мұнда жоқ. Сол сияқты, плюперфект hadde немесе var көмегімен жасалады: han hadde købt en bil, han var gået sin vej. Ескерту: Perfect шағы ағылшын тіліндегі қарапайым өткен шақ қолданылатын көптеген жағдайларда қолданылады.
Көңіл күйі
Дания тілінде екі шекті көңіл күй бар: индикатив және императив. Түсінуге байланысты, оптатив та болуы мүмкін. Егер императив немесе оптатив қажет болмаса, индикатив көңіл күйі барлық жерде қолданылады. Императив командаларда қолданылады: "Kør langsomt!" (Ақырын жүр!), "Kom her!" (Кел!). (Императив – етістіктің түбірі.) Оптатив сирек кездеседі және тек архаикалық немесе поэтикалық құрылымдарда қолданылады. Бұларды модальді жіберілген, тек инфинитивті қалдыратын эллипстік құрылымдар ретінде сипаттау дұрыс, мысалы: "Gud være lovet!" (Құдайға шүкір!), "Kongen længe leve!" (Патша ұзақ өмір сүрсін!) – бұл ағылшын тіліндегіге толық аналогты. Қысқасы, дания морфологиясы көңіл күйлерде өте шамалы мүмкіндіктер ұсынады. Ағылшын тілі сияқты, дания тілі де көңіл күйді білдіру үшін уақыт пен модальдарға тәуелді. Мысал: Айқын субъюнктив көңіл күйі бар тіл (мысалы, неміс, испан немесе исланд тілдері) гипотетикалық мәлімдемелерде осы көңіл күйін қолданса, дания тілі ағылшын тіліне ұқсас стратегия қолданады. Салыстырыңыз:
a. Нақты немесе кем дегенде мүмкін жағдай, қазіргі уақытта: Hvis Peter køber kage, laver Anne kaffe. "Егер Питер торт сатып алса, Анна кофе жасайды." Мұнда қазіргі индикатив қолданылады. b. Нақты немесе кем дегенде мүмкін жағдай, өткен уақытта: Hvis Peter købte kage, lavede Anne kaffe. "Егер Питер торт сатып алған болса, Анна кофе жасады." Мұнда өткен индикатив қолданылады. c. Шындыққа келмейтін жағдай, қазіргі уақытта: Hvis Peter købte kage, lavede Anne kaffe. "Егер Питер торт сатып алған болса, Анна кофе жасады." (Бұл сөздің мағынасы: бірақ Питер торт сатып алмайды, сондықтан Анна кофе жасамайды – бұл бүкіл мәлімдемені гипотетикалық етеді.) Мұнда өткен индикатив қолданылады. d1. Өткендегі шындыққа келмейтін жағдай: Hvis Peter havde købt kage, havde Anne lavet kaffe. "Егер Питер торт сатып алған болса, Анна кофе жасаған болар еді." (Бұл Питер торт сатып алмағанын және Анна кофе жасамайтынын білдіреді – бұл бүкіл мәлімдемені гипотетикалық етеді.) Мұнда толыққанды индикатив қолданылады. Субъюнктив көңіл күйі толыққанды тілдерде (әдеттегідей индоевропалық тілдерде) a. және b. жағдайларын етістіктің индикативтік формаларымен, ал c. және d. жағдайларын субъюнктивтік формаларымен аударады. Гипотетикалық жағдайларда (c. және d.) дания және ағылшын тілдері "уақытты бір қадам артқа жылжыту" арқылы шындықтан алыстайды. Бұл сөйлемдер жұмыс істесе де, дания және ағылшын тілдерінде модальді қосып, шындыққа келмейтіндігін одан да күшейту қалыпты. Сондықтан, c. немесе d1 мысалының орнына, дания және ағылшын тілдері негізгі сөйлемге "ville/would" қосып, перифрастикалық субъюнктив құрайды:
d2. Өткендегі шындыққа келмейтін жағдай: Hvis Peter havde købt kage, ville Anne have lavet kaffe. "Егер Питер торт сатып алған болса, Анна кофе жасаған болар еді." (Мысалдардан көрініп тұрғандай, дания тілі, ағылшын тілінен айырмашылығы, бағынышты сөйлемнен кейін келетін негізгі сөйлемде әдеттегі көмекші-субъект (немесе әдеттегі етістік) сөз ретін көмекші-субъектке (немесе әдеттегі етістікке) ауыстырады, бірақ бұл әрқашан солай болады және сөйлемнің көңіл күйіне қатысы жоқ. V2 сөз ретіне қараңыз.)
Өткендегі қатысушылар
Өткендегі қатыстық негізінен пассивтің (bliver) және кемелдіктің (være) перифрастикалық құрылымдарында қолданылады. Ол көбінесе «еркін предикативтер» деп аталатын шексіз құрылымдарда қолданылады: Således oplyst(e) kan vi skride til afstemning, «Ақпараттандырылғаннан кейін, біз дауыс беруге кірісе аламыз», han tog, opfyldt af had til tyrannen, ivrig del i forberedelserne til revolutionen, «Тиранға деген жеккөрушілікке толы, ол революцияға дайындыққа белсенді қатысты». Әлсіз етістіктердің өткендегі қатыстық формасы et немесе t аяқталады. Күшті етістіктердің өткендегі қатыстық формасы бастапқыда en, орталық тектік (neuter) формасы et аяқталады, бірақ қазіргі кезде оның қолданылуы тек қана сын есім ретінде шектелген (мысалы, en bunden opgave), және барлық етістіктерде сақталмаған. Ол er және har етістіктерімен біріктіріліп, пассивті және кемелді құрылымдарды жасағанда, әлсіз етістіктердің аяқталуымен бірдей орталық тектік форма қолданылады. Ютланд диалектілерінде en жиі қолданылады. Өткендегі қатыстық форманың сөйлеу етіміне келетін болсақ, етістік өтетін болса, ол пассивті, ал етістік өтетін болмаса, белсенді болады.
Вигезималдық жүйе
Қырықтан жоғары санау негізінен жиырмалық сандар жүйесіне негізделеді, ол вигесимал деп аталады: halvtred s(inds tyve) = 21/2 x 20, tre s(inds tyve) = 3 x 20, halvfjerd s(inds tyve) = 31/2 x 20, fir s(inds tyve) = 4 x 20, halvfem s(inds tyve) = 41/2 x 20 (halvtredje, halvfjerde және halvfemte (сөздердің түпнұсқалық мағынасы – "үштен жартысы", "төрттен жартысы" және "бестен жартысы") 21/2, 31/2 және 41/2 сандарының ескі атаулары). Бұл швед және норвег тілдерінен өзгеше, себебі оларда ондық жүйе қолданылады. "Fyre / fyrretyve = "40" деген сөз жиырмалық жүйеге жатпайды. Сөздің қосымша екінші бөлігі "20" санын білдіретін tyve емес, "он" сөзінің ескі көпше түрі (ағылшын тіліндегі forty, неміс тіліндегі vierzig сияқты); ал сөздің бірінші бөлігі "төрт" санын білдіретін fire сөзінің бір түрі. Сол сияқты, tredive сөзі "үш" санын білдіретін tre және "он" сөзінің ескі көпше түрінің әлсіреген түрінен құралған. Жиырмалық жүйе бірнеше еуропалық тілдерде кездеседі: француз, бретон, валлий, албан және баск тілдерінде. Кейбір ғалымдар бұл жүйені "Ескі Еуропалық" (яғни Индоевропалыққа дейінгі) тілдік субстратқа жатқызады, ал басқалары оның орта ғасырларда пайда болған жаңалық екенін айтады. Vigesimal туралы көріңіз.
Сандар реті
Бірліктер ондықтардың алдына "және" деген мағына беретін "оғ" сөзімен бөлініп қойылады: toogfyrre (42), seksoghalvfjers (76). Бірліктер мен ондықтар жүздіктен кейін орналасады, арасында "оғ" сөзі болуы мүмкін: екі жүз (оғ) femoghalvfjers. Бұл жүйе неміс және голланд тілдеріндегідей (zweiundvierzig, zweihundertfünfundsiebzig), бірақ швед тіліндегідей емес (fyrtiotvå, tvåhundrasjuttiofem).
Келісім
Сифат өзі сипаттайтын сөзбен жынысы және саны жағынан үйлесуі керек. Бұл ереже сифаттың предикативті қолданылуында да қолданылады: huset er stort, "үй үлкен", немесе bøgerne er billige, "кітаптар арзан". Келісім ережесінен ерекшелік – суперлятив және, әдеттегі мәтінде, етістік мағынасында қолданылған өткен шақ (мысалы, børnene er sluppet løs, "балалар босатылды", бірақ børnene er løsslupne, "балалар шексіз").
Салыстыру
Дания тіліндегі сын есімдер мен есімдіктер салыстырудың үш дәрежесіне сәйкес өзгереді. Салыстырмалы түрі -ere (кейде -re) жұрнағымен, ал суперлятивтің түрі -st (кейде -est) жұрнағымен бітеді: мысалы, hurtig, hurtigere, hurtigst, "шапшаң, -рақ, ең шапшаң"; fræk, frækkere, frækkest, "әдепсіз/батыл/құмар, -рақ, ең әдепсіз"; lang, længere, længst (үдету таңбасымен), "ұзын, -рақ, ең ұзын". -st және -est арасындағы таңдау сөздің буын құрылымымен анықталады (жағымсыз дауыс үйлесімдерін болдырмау үшін), ал -re түрі тек жиі қолданылатын салыстырмалы түрлерде ғана қолданылады. Көп жағдайларда, әсіресе ұзын сөздерде және латын немесе грек тілінен алынған сөздерде, салыстырмалы және суперлятивтің түрі mere және mest сөздерімен жасалады: мысалы, intelligent, mere intelligent, mest intelligent. Салыстырмалы түр өзгермейді және анықталған сөздермен бірге қолданылмайды (осы жағдайда дания тілінде суперлятив қолданылады). Салыстыру одағы – end, "қарсы". Суперлятив оң пішіндегідей өзгереді (t пішіні n пішінімен бірдей); længst, længste. Айтқыш ретінде қолданылғанда, e пішінінің орнына бастапқы пішін қолданылады: hans ben er længst "оның аяқтары ең ұзын". Ал атрибутивті қолданылған суперлятив міндетті түрде анықталған нәрсені өзгертетіндіктен, e пішіні әрқашан қолданылады: den vredeste killing er vredest "ең ашулы мысық ең ашулы".
F-орындағы құрамдас бөліктер
Негізгі сөйлемдердің F позициясын әртүрлі құрамдас бөліктер толтыра алады. Мұндай болғанда, бастауыш n позицияға жылжытылады. Көбінесе уақыт пен орын туралы шыраулар F позициясына көшіріледі. Бұл жылжу алдыңғы құрамдас бөлікті прагматикалық тұрғыдан белгілеу үшін жасалады, жоғары да, төмен де прагматикалық маңызға ие құрамдас бөліктерді алдыңға шығаруға болады. Сондықтан осы позицияда мәтіннен бұрыннан белгілі ақпаратты да, жаңа ақпаратты да кездестіруге болады. Қарсылықты білдіру үшін F позициясындағы элемент ерекше атап көрсетіледі. Назар аудару қажетті элементтер әдетте F позициясында кездеспейді, бірақ сұрау сөздерінен (сұрақтарда) басқа.
Сұрақтар
Дания тілінде сұрақтардың бірнеше түрі бар. Полярлық сұрақтарда сұрау реті (яғни, бос негізгі бөлім) қолданылады, ал мазмұндық сұрақтарда негізгі бөлімде сұрақ сөзі (HV ord 'wh word') болады. Сондай-ақ, мәлімдемелік және өз орнында қалған сұрақтар да кездеседі.
Қажеттілік
Етістіктің бұйрық түрін қолданудан басқа, бұйрық сөйлем түрінің ерекшелігі – жоқ кімнің іс-әрекеті екенін көрсетпеуі. Дегенмен, оны етістіктен кейін келтіруге болады.