Кіріспе
1812 жылғы соғыс шайқасы. Қаза тапқандар2 = Чиппауа шайқасы, сондай-ақ Чиппева шайқасы деп те аталады. Бұл 1812 жылғы соғыс кезінде АҚШ армиясының Ниагара өзені бойындағы Ұлыбританияның Үстіңгі Канада колониясына 1814 жылдың 5 шілдесінде басып кірген кездегі жеңісі болды. Осы шайқас және одан кейінгі Ланди жолағы шайқасы жаттықтырылған американдық әскерлердің британдық әскерлермен теңдей шайқаса алатынын көрсетті. Шайқас алаңы Канаданың Ұлттық тарихи орны ретінде сақталған.
| casualties2 =
The Battle of Chippawa, also known as the Battle of Chippewa, was a victory for the United States Army in the War of 1812, during its invasion on July 5, 1814, of the British Empire's colony of Upper Canada along the Niagara River. This battle and the subsequent Battle of Lundy's Lane demonstrated that trained American troops could hold their own against British regulars. The battlefield is preserved as a National Historic Site of Canada.
Өмірбаян
1814 жылдың басында Наполеонның Еуропада жеңілгені белгілі болды, ал Пиреней соғысының тәжірибелі британдық сарбаздары Канадаға қайта орналастырылатын болды. АҚШ-тың соғыс министрі Джон Армстронг Кенже британдық күштер келгенге дейін Канадада жеңіске жеткізуге құлшынды. Генерал-майор Джейкоб Браунға Солтүстік армиясының сол жақ дивизиясын құру бұйрығы берілді. Армстронг оның Онтарио көліндегі британдықтардың негізгі базасы Кингстонға шабуыл жасауын жоспарлады, ал Ниагара өзені арқылы жасалатын шабуыл британдықтардың назарын аударуға арналған еді. Ол Ниагара арқылы ірі шабуылға баламалы жоспарды дайындаған, мүмкін, төтенше жағдайға дайындық ретінде, бірақ көбінесе британдықтарды қасақана жаңылыстыру мақсатында. Браунға екі мүмкін жоспар ұсынылғандай болды және ол олардың арасынан өзіне қажеттісін таңдауға еркіндігі бар еді. Бригад генерал Эдмунд П. Гейнс Браунды Кингстонға шабуыл жасауға көндіруге тырысқанымен, Браун коммодор Исаак Чонсидің (Нью-Йорк штатының Саккетс-Харбор қаласында орналасқан американдық теңіз эскадрильясының қолбасшысы) қолдауын ала алмады, ол мұндай шабуыл үшін маңызды деп саналды. Чонси Саккетс-Харбордағы кеме жасау шеберханасында жаңа соғыс кемелерінің аяқталуын күтіп, шілде айының ортасына дейін ешқандай қимыл жасамайтынын мәлімдеді. Браун Ниагара арқылы шабуылды күштерінің басты бағыты етіп белгіледі. Баффалода Скотт кең ауқымды оқу бағдарламасын енгізді. Ол 1791 жылғы француз революциялық армиясының нұсқаулығын пайдаланып, әскерін күн сайын он сағаттан жаттықтырды. (Бұрын әртүрлі американдық полктер әртүрлі нұсқаулықтарды қолданғандықтан, үлкен американдық күшті маневрлеу қиын болған). Скотт сондай-ақ, тәжірибесі немесе лайықтылығы болмаған, саяси ықпал арқылы тағайындалған барлық тиімсіз офицерлерден бөлімшелерін тазартып, лагерь тәртібін, соның ішінде санитарлық жағдайды қатаң сақтауды талап етті. Бұл бұрынғы науқандарда жиі кездесетін дизентерия және басқа да ішек ауруларынан болатын шығындарды азайтты. Бір ғана үлкен кемшілік болды: Скотт әскері үшін жеткілікті көк түсті форма ала алмады. Олар Солтүстік Театрға жіберілгенімен, Платсбург пен Саккетс-Харборға бағытталды. АҚШ армиясының генерал-комиссары Каллендер Ирвин Скотттың басқа бөлімшелері үшін 2000 форма тігіп, Буффалоға жіберуді тапсырды, бірақ көк мата жеткіліксіз болғандықтан, оның орнына сұр матадан қысқа жакеттер (айналма) тігілді. Армстронг Браунға Буффалоға қарсы Эри фортын басып алып, оны ұстап тұруды ұсынды, Чонси эскадрильясын дайындағанша күтіп отыруды. Браун келісті, бірақ Форт-Эридің жақын маңынан әрі жылжуға дайын болды. Күннің соңында Скотт Чиппава қаласының жанындағы Чиппава сарысуының жағасында британдық қорғаныс құрылыстарын кездестірді. Ұзақ артиллериялық атыстан кейін Скотт Стритс-Крикке бірнеше шақырымға шегінді. Мұнда ол келесі күні әскеріне кешіктірілген 4 шілде мерекесін өткізуді жоспарлады, ал Браун басқа бөлімшелерді Чиппава арқылы өтуге маневрледі. Скоттқа қарсы Жоғарғы Канададағы британдық армияның оң жақ дивизиясы, генерал-майор Финес Риаллдің қолбасшылығында болды. Риалл Эри форты әлі де тұрғанын сенді, сондықтан американдықтар оны жасыру үшін көптеген әскерді жұмылдырған, оның дивизиясына қарсы 2000 адам қалдырған. Ол қарсыластары милиция деп ойлаған болуы мүмкін, бірақ Канадада жаңадан командалық міндетін атқарып, Жоғарғы Канададағы күштердің генерал-адъютантының орынбасары подполковник Джон Харвиден алған ақпаратқа сүйенді, тіпті АҚШ-тың тұрақты әскерлері де нашар сапалы болған. Риалл Чиппава өзенінен өтіп, американдықтарды Ниагара арқылы кері қайтаруға және Эри фортын босатуға бағытталған шабуыл жасауға шешім қабылдады.
Шайқас
5 шілде күні таңертең британдық жеңіл жаяу әскері, отаршылдар мен үндістер Чиппауаны Риалдың негізгі күштерінен бұрын кесіп өтіп, батыстағы Скотттың бекіністеріне қарай мергендікпен оқ жаудыра бастады. (Олардың кейбіреулері фермада таңғы ас істеп отырған Скотты тұтқындауға жақын болды.) Осы уақытта Скотттың әскерлері орманға жақын сол жақта 25-ші АҚШ жаяу әскерімен, ортада 11-ші және 9-шы АҚШ жаяу әскерімен, ал оң жақта 22-ші АҚШ жаяу әскерімен және Тоусонның артиллериясымен қатарласып орналасты. Бастапқыда Риалл американдық қатарда көк түсті киім киген, британдық кәсіби сарбаздар жеңілсіне қараған отаршыл әскерлер бар деп ойлады. Ол олардың нашар жаттығудан кейін алғашқы оқтардан кейін шатасып, қашпақ деп күтті. Бірақ американдық қатар британдық артиллериясының отына қарсы тұрды. Британдық жаяу әскері, 1-ші (Royal Scots) полкі мен 100-ші полк алда, ал 8-ші (King's) полк резервте, қатарласып шабуылға шықты, бірақ шөпті, тегіс емес жерде қатарларын ұйымдастыра алмады. Бұл оларды баяулатты және американдық артиллерияның отына ұзақ уақытқа тап болды. Риалл өз жаяу әскеріне штыкпен шабуыл жасамас бұрын бір рет қана оқ атуға бұйрық беріп, артық от күшін құрбан етті. 1-ші және 100-ші полктер алға жылжығанда, олардың өз артиллериясы оларды жарақаттамау үшін атысты тоқтатуға мәжбүр болды. Сол кезде американдық артиллериялар жарықшақтардан қанатын (канистра) атуға көшті. Екі жақ қатары 100 метрден азайғанда, Скотт қанаттарын алға жылжытып, бригадасын "U" пішіндес формаға келтірді, бұл оның қанаттарына Риаллдың шабуылдап келе жатқан әскерлерін қарсы атысқа алуға мүмкіндік берді. Скотт бригадасын тоқтатты, бірақ Портердің ирокездерінің бір бөлігі британдықтарды Чиппауаға дейін қуды.
Шығындар
Америкалық жақтанғы ресми мәліметтерге сәйкес, 60 адам қаза тапты, 249 адам жараланды және 19 адам жоғалып кетті. Британдықтардың шығындары ауыр болды; орталықты қорғаған 100-ші полк бір капитанмен және 3 субальтермен, сондай-ақ 250 жауынгермен қысқарды. Ресми мәліметтер бойынша, 148 адам қаза тауып, 321 адам жараланды, ал 46 адам із-түссіз жоғалып кетті. Алайда, 20-ғасырдағы канадалық архивші Дуглас Хендри жасаған зерттеулерде британдық офицерлер, капитан Бёрд пен Уилсон, ресми қаза болғандар тізімінде "жараланғандар" санатында көрсетілген, сонымен қатар олардың тұтқынға алынғаны туралы қосымша ақпарат бар. Осылайша, Чиппава шайқасындағы британдықтардың нақты шығыны: 74 қатардағы әскер, 18 канадалық милиция және 16 үнді жауынгері қаза тапқан; 303 британдық қатардағы әскер (капитан Бёрд пен Уилсонды қоспағанда, олар "жараланған тұтқындар" санатына жатады), 16 канадалық милиция және белгісіз саны үнді жауынгерлері жараланған; 75 британдық қатардағы әскер (капитан Бёрд пен Уилсонды қоса алғанда) американдықтар тарапынан жараланып, тұтқынға алынған; 9 британдық қатардағы әскер, британдық үндістер бөлімінің бір офицері және 5 үнді жауынгері жараланбастан тұтқынға алынған. Тағы 9 британдық солдат пен 9 канадалық милиция дезертирлік жасаған. Бұл ретте, жалпы саны 108 қаза тапқан, 319 жараланған, 75 жараланған тұтқын, 15 жараланбаған тұтқын және 18 жоғалып кеткен адамды құрайды. Британдық қаза болғандар тізімінің ерекшелігі – 1-ші батальон, 1-ші (Royal Scots) полкі ресми түрде шотланд бөлімі болғанымен, Чиппавада қаза тапқан және ұлттығы анықталған батальонның 36 сарбазының ішінде 20-сы ирландтық, 8-і ағылшын, біреуі "армия" деп көрсетілген, ал тек 7-сі ғана шотландтық.
Салдары
Ұрыстан екі күн өткен соң Браун бастапқы жоспарланған маневрін аяқтады және Чиппауа өзенін Риаллдың қорғанысынан жоғарырақ жерден кешіп өтіп, британдықтарды Форт-Джорджға қайта шегінуге мәжбүр етті. Коммодор Чонси Ниагара түбегіндегі американдық әскерге әлі де қолдау көрсетпегендіктен, бұл бекінілген британдық позицияға шабуыл жасау мүмкін болмады. Браунның әскеріне қосымша күштер немесе қоршау артиллериясы жеткізілмеді. Сонымен қатар, британдықтар Ниагара майданына күш-жігерін жылдам жеткізе алды және көп ұзамай Браун үшін тікелей шабуыл жасау тым қауіпті болды. Нәтижесінде, бірнеше аптадан кейін Ланди жолағы шайқасына алып келген бірқатар алдау амалдары мен маневрлер орын алды.
Мұра
Чиппава шайқасы және одан кейінгі Ланди жолағы шайқасы американдық әскерлердің, тиісінше даярланған және жақсы басқарылған жағдайда, британдық әскерлерге қарсы тұра алатынын көрсетті. Риалл американдық күштердің саны мен сапасы туралы жаңылысқан болса да, жалпы есепте, 1815 жылы оны таңдау себебі – ол жақсы тозуға төзімді және көк түстіге қарағанда әлдеқайда арзан болды. Қазіргі таңда бұл орын Чиппава шайқас алаңы паркінде сақталып келеді, ол Ниагара парктер комиссиясының бөлігі болып табылады. Ниагара шарлауының оңтүстігінде, Чиппава қаласында шайқасқа арналған ескерткіш және түсіндірме тақталар орналасқан. 1921 жылы шайқас орны Канаданың ұлттық тарихи орны деп жарияланды. Джорджия штатының Саванна қаласындағы Чиппева алаңы осы шайқастың құрметіне аталған.