Қарғадай борыш пен заманауи құлдық

Кіріспе

Құлдық түрі

Қарызға байланысты құлдық, сондай-ақ қарыздық құлдық, бондаж еңбегі немесе піондық – бұл адамның еңбек қызметін қарызды немесе басқа да міндеттемені өтеу үшін кепіл ретінде ұсыну. Егер өтеу шарттары нақты немесе орынды түрде белгіленбесе, немесе қарыз тым үлкен болса, қарызды ұстап тұрған адам еңбекшіге белгілі бір деңгейде бақылау орнатады, оның бостандығы белгіленбеген немесе шамадан тыс қарызды өтеуге байланысты болады. Қарызды өтеу үшін қажетті қызметтердің түрі белгісіз болуы мүмкін, сондай-ақ қызметтердің мерзімі де белгісіз болуы мүмкін, осылайша қарызды алған адам қызметтерді шексіз талап етуге мүмкіндік алады. Біріккен Ұлттар Ұйымы қарыздық құлдықты "қазіргі заманғы құлдықтың" бір түрі деп сипаттайды, ал Құлдықты жою туралы қосымша конвенция осы тәжірибені жоюға бағытталған. Бұл практика әлі де негізінен Оңтүстік Азияда және Батыс және Оңтүстік Африканың кейбір аймақтарында кең таралған, бірақ осы аймақтардағы көптеген елдер Құлдықты жою туралы қосымша конвенцияға қатысушы болып табылады. Әлемдегі бондаж еңбегімен айналысатындардың 84-88%-ы Оңтүстік Азияда шоғырланған деп есептеледі. Егер бондаж еңбекшісі қайтыс болса, қарыздар көбінесе оның балаларына жүктеледі.

Терминнің қолданылуы

Қарыздық құлдық, мәжбүрлі еңбек және адам саудасы – құлдықтың түрлері немесе оның айрықша формалары ретінде қарастырылса да, әрбір ұғымның өзіндік ерекшеліктері бар. Қарыздық құлдық мәжбүрлі еңбек пен адам саудасынан ерекшеленеді, себебі адам қарызын өтеу мақсатымен жұмыс істеуге ерікті түрде келіседі, бірақ оны өз еркінен тыс еңбекке мәжбүрлемейді. Жалдамалы-салымдық жүйе Африкадағы құл саудасымен бірге қатар өркендеген. Сонымен қатар, құлдықтан азат болғандардың жағдайы да қиын болды. Қарыздық жұмыс "Флорида, Джорджия, Алабама және Оңтүстік штаттарының басқа да аймақтарында" 1950 жылдарға дейін "заңсыз, қазіргі заманғы құлдық формасы" ретінде кеңінен таралды. Әкімшілік органдар "көшеде немесе үйлерінде жұмыс істемей жүрген афроамерикандық ер адамдарды ұстап алып", оларды кезбеңдікпен айыптайтын, бірнеше апталық жалақыға тең айыппұл салып, оларды "борышты өтеу үшін жеміс жинауға немесе қант қамысын кесуге" мәжбүрлейтін. Қолға түскендер алыс плантацияларға жеткізіліп, күштеп ұсталып, қашуға тырысқан жағдайда сабалап немесе атып тастаушы еді. Перуде 16 ғасырдан бастап 1950 жылдардағы жер реформасына дейін қарапайым жұмыс жүйесі болды. Перуда 16 ғасырдың соңынан бастап жойылғанға дейін бар болған бір иелікте 1700-ге дейін адам жұмыс істеді және түрмесі болды. Олар аптасына кемінде үш күн, ал тапсырылған жұмысты аяқтау үшін қажет болған жағдайда одан да көп жұмыс істеуге міндетті болды. Жұмысшыларға жылына символдық екі цент төленді. Жұмысшылар рұқсатсыз тағайындалған жерлерінен шыға алмады және тәуелсіз қоғамдық шараларды ұйымдастыруға құқығы болмады. Перудің Амазониясында қарыздық жұмыс – қазіргі Урарина қоғамының маңызды бір бөлігі болып табылады.

Ежелгі Таяу Шығыс

Ежелгі Таяу Шығыста ауыр жеке қарыздар кеңінен таралған. Қарыз алғандар төлемеген жағдайда өздері мен отбасы мүшелері кредиторларының мүлкіне айналуы мүмкін еді. Қарыздық құлдық мәселесі, мемлекеттің жұмыс үшін сергеттерді тарту мүмкіндігімен бірге, көптеген адамдарды үйлерінен қашуға итермеледі. Осы қашқындардың кейбіреулері, әсіресе екінші мыңжылдықтың соңында Левантта "хабиру" деп аталатын көшпелі жауынгерлердің топтарын құрды. Табиғи апаттар орын алғанда немесе азық-түлік тапшы болғанда, адамдар қауіпсіз өмірді қамтамасыз ету үшін қарыздық құлдыққа ерікті түрде келіседі. Жұмыс істеген кезде, көбінесе шаруашылықтарда, тұру, тамақ және киім ақысы қарызға қосылып, жалпы қарыз бен пайыздың өсуіне әкелетін еді. Мұндай үнемі қосылатын несие сомалары құлдықтан босануды мүмкінсіз ететін. Атап айтқанда, үнді келісімшарт жүйесі қарыздық құлдыққа негізделген, осы арқылы шамамен екі миллион үнді еуропалық державалардың түрлі колонияларына плантацияларда жұмыс істеу үшін тасымалданды. Қытай-моро метисі, тарихшы Сэмюэл Конг Тан өзінің туған аралы Сиасидегі моро мұсылмандары мен қытайлардың жақсы қарым-қатынаста болғанын жазды. Қытайлар мороларға қару-жарақ сату арқылы акула қанаттары, қабықшалар және інжу-маржан сияқты теңіз өнімдерін алды. Моролар да қытайлық несиегерлерден қарыз алып, әйелдері мен қаруларын қарыздар үшін кепіл ретінде ұсынды. Котабатодан шыққан моро мұсылман ата-аналары өз балаларын қытай саудагерлеріне сатты, кейіннен қытайлар оларды 1872 жылы Котабатода ашаршылық пен шешек эпидемиясы болғаннан кейін Сулу сұлтандығына сата алды. Иезуиттер бұл жағдайға араласып, балаларды қытайлардан сатып алды. Котабатодағы иезуит миссиясы 1862 жылдан бастап Котабатодағы испан билігі аяқталғанға дейін жалғасты, ал ашаршылық пен індет кезінде олар балаларды мұсылман ата-аналарынан немесе мұсылман ата-аналарынан сатып алған қытай саудагерлерінен сатып алып, "құтқарылған құл балалардың" жетімханасына орналастырды. Мұсылмандық датустар 1872 жылғы ашаршылық кезінде өздерінің құл балаларын иезуиттерге сатты. Томас М. Маккеннаның мәлімдемесінше, оған Дату Адил мырза айтқан, американдықтар мектеп ашқан кезде Магиданаондықтар өз балаларын емес, құлдарын Котабатодағы мектептерге жіберген, нәтижесінде осы құлдар кейіннен Магиданаондықтар үшін бюрократтар мен ұстаздар болды. Голландиялық Шығыс Үндістандағы Оңтүстік Сулавесидегі элиталық Тораджалар өз балаларын мектепке жібермей, олардың орнына құлдарын жіберді.

Severe personal debt was widespread in the ancient Near East. Debtors who did not pay up could become their creditors' chattel, as could other members of their families. The problem of debt bondage, in conjunction with the state's ability to levy serfs for labour, led many to flee their homes. Some of these fugitives formed bands of roving warriors called 'habiru men', especially in the Levant of the late second millennium. When a natural disaster occurred or food was scarce, people willingly chose debt bondage as a means to a secure life. and as they worked, often on farms, lodging, meals, and clothing fees were added to the existing debt causing overall debt and interest to increase. These continued added loan values made leaving servitude unattainable. In particular, the Indian indenture system was based on debt bondage by which an estimated two million Indians were transported to various colonies of European powers to provide labor for plantations. Chinese Moro mestizo historian Samuel Kong Tan wrote that on his home island of Siasi, the native Moro Muslims and Chinese had good relations. The Chinese sold guns to the Moros in exchange for marine products like shark fins, shells and pearls. The native Moros also took out loans from the Chinese creditors and with the Moros putting their women and guns up as collateral for the debts. Moro Muslim parents from Cotabato in mainland Mindanao sold their children and slaves to Chinese merchants so the Chinese could later sell them in the Sulu Sultanate after Cotabato was hit by famine and smallpox in 1872. Jesuits stepped in by buying the children from the Chinese. The Cotabato based Jesuit mission lasted from 1862 until Spanish rule in Cotabato ended and during famine and disease epidemics they bought children from Muslim parents themselves or from Chinese merchants who had bought the children from the Muslim parents and placed them into a "ransomed slave children" orphanage. The Muslim datus sold their child slaves to the Jesuits during the famine in 1872. Thomas M. McKenna reported that he was told be Datu Adil that Moro Maguidanaons would send their slaves to schools instead of their own children in Cotabato when the Americans opened up schools so these slaves later became bureaucrats and teachers for the Magindanaons. In South Sulawesi in the Dutch East Indies, elite Toraja would also not send their own children to school and instead send their slaves.

Классикалық антикалық

Қарыз құлдығы ежелгі дәуірде "құпталған жағдай" еді. Кедей адамдар немесе қайтарылмастай қарызға батқандар өздерін "ерікті түрде" құлдыққа салуы мүмкін. Көбінесе, жағдайлар оларды кредиторлардың тағайындауы мүмкін нашар шарттарды болдырмау және олардан қорғану үшін қарыз құлдығын таңдауға итермеледі. Грек-рим әлемінде қарыз құлдығы – борыш өтемегендіктен туындаған, кең таралған құлдықтан ерекшеленетін, теориялық тұрғыдан уақытша еркін адамның түсуі мүмкін жеке құқықтық санаты еді. Ежелгі Грекияда да, ежелгі Римде де қарыз құлдығының түрлі формалары болған.

Ежелгі Грекия

Қарыз құлдығы ежелгі Грецияда кең тараған. Оны жойған жалғыз қала-мемлекет – Афина, Солонның қарыз реформасы заңнамасы бойынша Архаикалық кезеңнің басында. Птолемейлік Египетте қарыз үшін құлдыққа сату және қарыз құлдығы екеуі де қолданылған. Эллинистік кезеңдегі шектеулі мәліметтер қарыз құлдығының қарыз үшін құлдыққа сатуды ығыстырғанын көрсетеді. Солонның реформалары Афинадағы демократиялық саясат аясында жүзеге асты, онда «еркін» және «құл» арасындағы нақты айырмашылық қажет болды; керісінше, мүлік құлдығы күшейді. Өз баласын құлдыққа сатудың көп жағдайда өте кедейлік немесе қарыздың нәтижесі болғаны болжамды, бірақ бұл қарыз құлдығы емес, мүлік құлдығының бір түрі. Алайда, Грециядағы нақты құқықтық жағдайлар ежелгі Римдегіден нашар жазылған. Рим тарихшылары нексумның жойылуын әртүрлі егжей-тегжейлі дәстүрлі оқиғамен түсіндірді; негізінен, әдемі, бірақ адал жас жігіт нексум қарыз иесінен сексуалдық зорлыққа ұшырады. Бір нұсқада, жас жігіт әкесінің жерлеу шығындары үшін қарызға батқан; басқаларында оны әкесі тапсырған. Барлық нұсқаларда ол ізгіліктің үлгісі ретінде бейнеленген. Оқиғаның тарихи негізі бар ма, жоқ па, ескерту ретіндегі оқиға бір еркін азаматты екіншісінің пайдалануына бағынудың абсурдтығын көрсетті, ал құқықтық жауап азаматтың бостандық құқығын (libertas) құл немесе әлеуметтік шеттенушіден ерекшелеуге бағытталды. Цицерон нексумды жоюды, ең алдымен, қарапайым халықты (плеб) жібіткен саяси маневр деп есептеді: заң ордендер арасындағы қақтығыс кезінде қабылданды, сол кезде плебейлер патрицийлердің мұрагерлік артықшылықтарына қатысты өз құқықтарын орнатуға күресіп жатқан. Нексум қарызды қамтамасыз ету құралы ретінде жойылғанымен, борышкер берешегін төлемеген жағдайда қарыз құлдығы пайда болуы мүмкін. Қарыз құлдығы (және құлдық) ерікті еңбектің басқа да түрлерін қамтамасыз етті.

Қазіргі тәжірибе

Халықаралық еңбек ұйымының деректерінен өзгеше болғанымен, зерттеуші Сиддхарт Кара әлемдегі құлдардың санын түрлері бойынша есептеп, 2011 жылдың соңында олардың саны 18-ден 20,5 миллионға дейін жететінін анықтады. Мәжбүрлемелі еңбекпен айналысатын жұмысшылар қазірде тоңдырылған шамбала, кірпіш, шай, кофе, алмаз, мәрмәр және киім-кешек сияқты тауарлар өндірілетін салаларда жұмыс істейді.

Кірпіш пештері

Қараның зерттеулері бойынша Оңтүстік Азияда 55 000-ден 65 000-ға дейін кірпіш зауытының жұмысшылары бар, олардың 70%-ы Үндістанда. Қараның бағалауынша, Оңтүстік Азиядағы кірпіш зауыттарынан түскен жалпы кіріс 13,3-тен 15,2 миллиард долларға жетеді. Кірпіш зауытының иелері тарапынан зорлық-зомбылық және өлім қаупі болғандықтан жұмысшылар қарыздарын төлемеуден тартынады. Гана сияқты елдерде құлдыққа түскен адамдардың 85%-ы еңбекпен байланысты. Балық экспорттаушы компаниялар шағын бизнес пен жеке тұлғаларды кірісті азайтуға мәжбүр етеді, бұл банкроттыққа соқтырады. Халықаралық еңбек ұйымының ағымдағы бағалаулары бойынша Оңтүстік Африкада 800 000-нан 1,1 миллионға дейін үй шаруасында жұмыс істейтін адамдар бар. Осы үй қызметшілерінің көптегені Азиядағы басқа салалардағы сияқты, борышпен жұмыс істеуге мәжбүр болады.

Кірістер

Халықаралық еңбек ұйымы (ХЕҰ) есептеуынша, қарыздық құлдық арқылы жұмысшыларды пайдаланудан жылына 51,2 миллиард доллар табыс түседі. Жұмыс берушілер еңбекшілердің қарызын жинақтауға белсенді түрде қатысса да, өндіріс орнындағы және шетелдегі өнімдер мен қызметтерді сатып алушылар да осы практиканың тиімділігіне үлес қосады. Бұл балалардың көбісі білім алуға мүмкіндік алмайды, демек, кедейліктен шығулары да мүмкін емес. Сонымен қатар, егер қарызын төлеп жатқан туысы қайтыс болса, құлдық басқа отбасы мүшесіне, әдетте балаларына ауысады. Екі он жылдықтан кейін Пәкістан да 1992 жылы ұқсас заң қабылдады, ал Непал 2002 жылы «Камайя еңбегін тыйым салу» заңын қабылдады. Үндістанда далиттердің белсенділігінің күшеюі, 1949 жылдан бастау алған үкіметтік заңнама, сондай-ақ ҮЕҰ мен мемлекеттік органдардың еңбек заңдарын күшіне енгізу және қарызға батқандарды қайта оңалту жөніндегі үздіксіз жұмыстары осы елдегі қарыздық еңбек күшін азайтуға көмектескен сияқты. Дегенмен, Халықаралық еңбек ұйымы ұсынған зерттеулерге сәйкес, Үндістанда қарыздық құлдықты жоюға әлі де көп кедергілер тосқауыл болып тұр.

Сахарадан оңтүстікке қарай Африка

Оңтүстік Африка, Нигерия, Мавритания және Гана сияқты қарыздық құлдық кең таралған көптеген елдерде, оны тікелей тыйымдайтын немесе оған жаза белгілейтін заңдар жоқ. Сонымен қатар, Сахара асты Африканың көптеген елінде қарыздық құлдықтың болуын шамалы ғана тыйымдайтын заңдар болғанымен, мұндай қылмыстар бойынша қудалау шаралары көбінесе жүргізілмейді.

Халықаралық құқықтық құжаттар

ХЭҰ-ның 1930 жылғы мәжбүрлі еңбек туралы конвенциясы (No. 29)
ХЭҰ-ның 1957 жылғы мәжбүрлі еңбекті жою туралы конвенциясы (No. 105)
ХЭҰ-ның 1973 жылғы ең төменгі жасқа қатысты конвенциясы (No. 138)
ХЭҰ-ның 1999 жылғы бала еңбегінің ең нашар түрлері туралы конвенциясы (No. 182)