Кіріспе
Қарыз – бір тараптың, яғни қарызкордың, екінші тарапқа, яғни кредиторға қарыз ретінде алынған немесе басқа жолмен берілген ақшаны төлеуді міндеттейтін міндеттеме. Қарызды мемлекет, жергілікті билік, компания немесе жеке тұлға алуы мүмкін. Коммерциялық қарыз әдетте негізгі сома мен сыйақы төлемдерінің сомасы мен уақыты туралы шарттармен реттеледі. Несиелер, облигациялар, вексельдер және ипотека – қарыздың түрлері. Қаржылық есепте қарыз – меншік капиталдан ерекшеленетін қаржы операциясының бір түрі. Бұл термин моральдық міндеттемелер мен ақшалай құндылыққа негізделмеген басқа да қарым-қатынастарды білдіру үшін метафоралық түрде де қолданылуы мүмкін. Мысалы, батыс мәдениетінде біреуге көмек көрсетілген жағдайда, оған "алғыс қарызы" бар деп есептеледі.
Debt is an obligation that requires one party, the debtor, to pay money borrowed or otherwise withheld from another party, the creditor. Debt may be owed by sovereign state or country, local government, company, or an individual. Commercial debt is generally subject to contractual terms regarding the amount and timing of repayments of principal and interest. Loans, bonds, notes, and mortgages are all types of debt. In financial accounting, debt is a type of financial transaction, as distinct from equity. The term can also be used metaphorically to cover moral obligations and other interactions not based on a monetary value. For example, in Western cultures, a person who has been helped by a second person is sometimes said to owe a "debt of gratitude" to the second person.
Этимология
"Debt" ағылшын термині алғаш рет 13 ғасырдың соңында қолданылған және көне француз тілі арқылы латын тіліндегі "debere" етістігінен келген, мағынасы "борыш; басқа біреуге тиіс". "Debtor" термині де ағылшын тілінде 13 ғасырдың басында қолданыла бастады.
Негізгі
Негізгі сома – бастапқыда салынған немесе қарызға берілген ақша сомасы, оның негізінде пайыз және кірістер есептелінеді.
Қайта төлеу
Қайта төлеудің үш негізгі жолы бар: несиенің толық негізгі сомасы несие мерзімінде толығымен төленуі мүмкін; несиенің толық негізгі сомасы несие мерзімі бойында амортизациялануы мүмкін; немесе несие мерзімі ішінде жартылай амортизацияланып, қалған негізгі сома мерзімінде «біржолғы төлем» түрінде төленуі мүмкін. Амортизациялық схемалар ипотекалық несиелерде және кредит карталарында көп кездеседі.
Емгершілікке арналған резервтер
Қарызкорлар кез келген түрде өз қарыздары бойынша уақытында төлемей қалуы мүмкін, мұның салдары қарыз шарты мен тиісті юрисдикциядағы төлемдерді өтемеуді реттейтін заңнамаға байланысты әртүрлі болады. Егер қарыз нақты кепілдікпен қамтамасыз етілген болса, мысалы, көлікпен немесе үймен, кредитор кепілдікті қайтарып алуға құқылы. Ең ауыр жағдайларда жеке тұлғалар мен компаниялар банкротқа өтуі мүмкін.
Жеке тұлғалар
Жеке адамдар мен отбасылардың қарызын құрайтын жалпы қарыз түрлеріне ипотекалық несиелер, автокөлік несиелері, несие картасы бойынша қарыздар және табыс салығы жатады. Жеке адамдар үшін қарыз – күтілетін табыс пен болашақ сатып алу мүмкіндігін нақты қолда бар ақша табуға дейін пайдалану құралы. Дамысқан елдерде адамдар көбінесе үй, көлік және қолма-қол ақшамен сатып алуға тым қымбат заттарды тұтыну несиесі арқылы сатып алады. Адамдар несие карталарын қолма-қол ақшаға қарағанда жиі пайдаланғанда, тауарлар мен қызметтерді сатып алуға қарызға түсу ықтималдығы артады. Ақшаның ашықтық әсері – қолма-қол ақшадан (кредиттік карта сияқты немесе басқа төлем түрлері) алшақтаған сайын, төлемдердің ашықтығы төмендеп, жұмсалған соманы бақылау қиындайды. Бұл ресми қарыздардан өзге, жеке тұлғалар көбінесе туыстары мен достарына ресми емес қарыз береді. Мұндай ресми емес қарыздың себебі – көптеген адамдар, әсіресе жағдайы нашарлар, қолжетімді несие ала алмайды. Мұндай қарыздар қарыз берген отбасы күткендей уақытында өтелмесе, мәселе тудыруы мүмкін. 2011 жылы Еуропалық Одақтағы адамдардың 8 пайызы өз отбасыларының қарызын төлей алмағанын, яғни "үйден тыс тұратын достары мен туыстарынан алынған несиеге байланысты төлемдерді" кестеге сәйкес уақытында төлей алмағанын хабарлады.
Кәсіпорындар
Компания өз операцияларын қаржыландыру үшін жалпы корпоративтік қаржы стратегиясының бір бөлігі ретінде қарыздың әртүрлі түрлерін пайдалана алады. Мерзімді несие – корпоративтік қарыздың ең қарапайым түрі. Ол – белгілі бір соманы белгілі бір мерзімге қарыз беру туралы келісім. Коммерциялық несиелерде пайыз, негізгі соманың жылдық пайызы ретінде есептеледі, сол күнге дейін төленуі тиіс немесе жылдық немесе айлық сияқты кезең-кезеңмен төленуі мүмкін. Мұндай несиелерді көбінесе «кулялық несиелер» деп атайды, әсіресе егер несие мерзімі ішінде пайыздық төлемдердің «ағыны» болмаса, соңында бір ғана төлем болса. Бұл кредиттер бірнеше жыл ішінде қайтарылатын мақсатты қарыздар болып табылады. Бұл несиелердің жалпы сомасы негізгі несиеден 1,5-2,5 есеге дейін жетеді. Қайта төлеу мерзімі икемді; кәсіпорындар келісілген соманы мүмкіндігі болса, ертерек немесе кейінірек төлей алады. Сонымен қатар, бизнес иелері өз үлесін сатпайды немесе кіріске негізделген қаржыландыруды пайдаланғанда бақылаудан бас тартпайды. Кіріске негізделген қаржыландыруды ұсынатын несие берушілер банктік несие берушілерге қарағанда бизнеспен тығыз жұмыс істейді, бірақ жеке капитал инвесторларына қарағанда қол ұстамайтын тәсілді ұстанады. Синдикаттық несие – бұл бір несиеде кез келген жекеленген несие беруші тәуекелге баратын сомадан көп сома алуға ниеттенетін компанияларға берілетін несие. Синдикаттық несие несие берушілер тобымен беріледі және оны бір немесе бірнеше коммерциялық немесе инвестициялық банктер құрылымдайды, ұйымдастырады және басқарады. Несиелерді синдикациялау – қарызды кепілдендіретін жетекші банктерге тәуекелді азайтуға және несие беру мүмкіндігін босатуға мүмкіндік беретін тәуекелді басқару құралы. Компания бондыларды, яғни борыштық бағалы қағаздарды шығара алады. Бондтардың белгілі бір мерзімі бар, әдетте бірнеше жыл; 30 жылдан астам сақталатын ұзақ мерзімді бондылар сирек кездеседі. Бондтың мерзімі аяқталған соң ақша толықтай қайтарылуы тиіс. Пайыз соңғы төлемге қосылуы мүмкін немесе бондтың мерзімі ішінде тұрақты төлемдер (купондар) түрінде төленуі мүмкін. Аккредитив немесе LC транзакция үшін төлем көзі болуы мүмкін, яғни аккредитивті өтеу экспорттаушыға төленеді. Аккредитивтер негізінен бір елдегі жеткізуші мен екінші елдегі тұтынушы арасындағы маңызды халықаралық сауда-саттық операцияларында қолданылады. Олар сондай-ақ жерді дамыту процесінде бекітілген қоғамдық инфрақұрылымның (көшелер, тротуарлар, жаңбыр су тоғандары және т.б.) салынуын қамтамасыз ету үшін қолданылады. Аккредитивке қатысушылар әдетте ақшаны алуға тиіс алушы, өтініш берушінің клиенты болып табылатын банк-эмитент және алушының клиенты болып табылатын кеңесші банк болып табылады. Көптеген аккредитивтер қайтарылмайды, яғни алушының, эмитент банк пен растаушы банктың (бар болса) алдын ала келісімінсіз өзгертуге немесе жоюға болмайды. Аккредитивтер операцияларды орындау кезінде гиролар мен саяхатшылар чектеріне тән функцияларды біріктіреді. Әдетте, алушы төлемді алу үшін ұсынған құжаттарға коммерциялық шот-фактура, коносамент және тасымалдау кезінде жоғалған немесе зақымдалған жағдайда жүкті сақтандыру туралы құжат кіреді. Алайда, құжаттардың тізімі мен нысаны қиял мен келіссөздерге ашық және тасымалданатын тауарлардың сапасын немесе олардың шығу орнын растайтын бейтарап үшінші тараптан берілген құжаттарды ұсыну талаптарын қамтуы мүмкін. Компаниялар сондай-ақ өз активтеріне жасалған капиталдық шығындар мен басқа да бизнес-инвестициялар үшін қарызды көптеген жолдармен пайдаланады, өздерінің меншікті капиталының кірісін «көбейтеді». Бұл тиімділік, яғни қарыздың меншікті капиталға шаққандағы үлесі, инвестицияның тәуекелділігін анықтауда маңызды деп есептеледі; меншікті капиталға шаққандағы қарыз неғұрлым көп болса, тәуекел де соғұрлым жоғары.
Үкіметтер
Үкіметтер ағымдағы шығындарды және ірі капиталдық жобаларды қаржыландыру үшін қарыз шығарады. Мемлекеттік қарызды егеменді мемлекеттер де, жергілікті билік органдары да, кейде муниципалитеттер деп аталатындар да шығаруы мүмкін. АҚШ үкіметі шығарған қарыз, яғни қазыналық облигациялар, барлық басқа қарыз үшін бағанама ретінде қызмет етеді. Қазыналық облигациялар үшін терең, түсінікті, еркін айналымдағы және ашық капитал нарықтары бар. Бұдан әрі, қазыналық облигациялар бір күндік мерзімнен бастап отыз жылға дейін әртүрлі мерзімдерде шығарылады, бұл басқа қарыздардың пайыздық ставкаларын ұқсас мерзімді бағалы қағаздармен салыстыруға мүмкіндік береді. Қаржы саласында теориялық «тәуекелсіз мөлшерлеме» жиі практикалық мамандармен сол мерзімге сай қазыналық облигацияның ағымдағы табысы арқылы шамаланалады. Үкіметтің жалпы қарыз деңгейі әдетте қарыздың ЖІӨ-ге қатынасы ретінде көрсетіледі. Бұл көрсеткіш үкіметтік қарыздың өзгеру қарқынын және төленуге жатқан қарыздың көлемін бағалауға көмектеседі. Біріккен Ұлттар Ұйымының 2030 жылғы бағдарламасының негізгі бөлігі болып табылатын 17-ші Тұрақты Даму Мақсаты, қарызды азайту үшін аса қарызға батқан кедей елдердің сыртқы қарызын шешуді көздейді.
Қалалық округтер
Муниципалдық облигациялар (немесе muni bonds) – эмитен болып табылатын муниципалитет (жергілікті билік) тарапынан бір жақты белгіленетін, бірақ қажетті соманы жинақтау процесі баяу болатын стандартты борыштық міндеттемелер. Әдетте, қарыз немесе облигациялық қаржыландыру ағымдағы операциялық шығыстарды қаржыландыру үшін қолданылмайды, бұл қаражаттар жергілікті дамуға, капиталдық инвестицияларға, құрылысқа, сондай-ақ басқа кредиттерге немесе гранттарға үлестік жарна ретінде жұмсалады.
Табыс көрсеткіштері
Қарызды өтеу коэффициенті – қолжетімді табыстың қарызды өтеуге тиіс сомасына қатынасы (пайызы мен негізгі соманың амортизациясы бар болған жағдайда). Қарызды өтеу коэффициенті неғұрлым жоғары болса, қарызды өтеуге сонша көп табыс қолжетімді болады, ал қарыз алушыға қаржыландыру алу оңайырақ және төмен құнмен шарттарда мүмкін болады. Әртүрлі қарыз нарықтарында терминология мен табысқа қатысты көрсеткіштерді есептеу әдістері шамалы өзгеше болуы мүмкін. Мысалы, АҚШ-тағы ипотекалық несие беруде, қарыздың табысқа қатынасы әдетте ипотека төлемдерінің құнын, сондай-ақ сақтандыру және жылжымайтын мүлік салығын тұтынушының айлық табысына бөлу арқылы есептеледі. Үй сатып алуға арналған несие алу үшін "алдыңғы коэффициент" 28% немесе одан төмен, ал "кейінгі коэффициент" (тұрғын үйге қатысты емес қарыз бойынша талап етілетін төлемдерді қоса алғанда) 36% немесе одан төмен болуы керек.
Құндық өлшемдер
Қарыздың құнға қатынасы – бұл несиенің жалпы сомасының, несиені қамтамасыз ететін кепілдіктің жалпы құнына шағылыстыратын көрсеткіші. Мысалы, АҚШ-тағы ипотекалық несие беруде, қарыздың құны ұғымы көбінесе "аванс төлемі" ретінде беріледі. 20% аванс төлемі 80% қарыздың құнымен тең. Тұрғын үй сатып алу кезінде құн, келісілген сатып алу бағасы және/немесе бағалау арқылы анықталуы мүмкін.
Кепілдік пен кері қайтару
Егер кредиторлар нақты кепілдіктерге құқықтары болса, борыш міндеттемесі кепілдікпен қамтамасыз етілген болып есептеледі. Кепілдік ретінде мемлекет үшін салық түсімдеріне талаптар, компания үшін нақты активтер немесе тұтынушы үшін тұрғын үй қарастырылуы мүмкін. Қамтамасыз етілмеген қарыз – кредиторлардың талаптарын өтеу үшін қарыз алушының мүлкіне құқықтары жоқ қаржылық міндеттемелерді қамтиды.
Рейтингтік агенттіктердің рөлі
Кредиттік бюролар тұтынушылардың қарыз алу және қайтару тарихы туралы ақпарат жинайды. Банктер мен несие картасы компаниялары сияқты несие берушілер несиелік рейтингтерді тұтынушыларға ақша қарыз берудің ықтимал тәуекелін бағалау үшін пайдаланады. АҚШ-тағы негізгі кредиттік бюролар – Equifax, Experian және TransUnion. Үкіметтер мен жеке корпорациялардың қарыздары Moody's, Standard & Poor's, Fitch Ratings және A. M. Best сияқты рейтингтік агенттіктермен бағалануы мүмкін. Үкіметке немесе компанияға жеке рейтинг беріледі. Бұл агенттіктер борышкердің міндеттемелерін орындау қабілетін бағалайды және оған сәйкес несиелік рейтинг береді. Moody's Aaa, Aa, A, Baa, Ba, B, Caa, Ca, C әріптерін қолданады, мұнда Aa және Caa рейтингтері 1, 2, 3 сандарымен толықтырылады. S&P және басқа рейтингтік агенттіктерде үлкен әріптер мен +/ белгілерін қолданатын сәл өзгеше жүйелер бар. Осылайша, жоғары рейтингке ие үкімет немесе корпорация Aaa рейтингін алады. Рейтингтердегі өзгерістер компанияға күшті әсер етуі мүмкін, себебі оның қайта қаржыландыру құны оның несиелік қабілеттілігіне байланысты. Baa/BBB (Moody's/S&P) төмен облигациялар «жанк» немесе жоғары тәуекелді облигациялар деп саналады. Олардың дефолтқа ұшырау қаупі жоғары (мысалы, Ba үшін шамамен 1,6 пайыз) және осыған байланысты жоғары пайыздық төлемдермен өтеледі. Өтелмейтін қарыз – қарыз алушының (толық немесе жартылай) қайтара алмайтын несиесі. Қарыз алушы өз қарызы бойынша дефолтқа ұшырады деп есептеледі. Мұндай қарыздар жиі қайта жинақталып, номиналды құнынан төмен сатылады. «Жанк» облигацияларды сатып алу тәуекелді, бірақ әлеуетті табысты инвестиция ретінде қарастырылады.
Қарыздар мен облигациялар
Облигациялар – бондық нарықта саудаға шығарылатын борыштық бағалы қағаздар. Елдің нормативтік құрылымы бағалы қағазға қандай талаптар сай келетінін анықтайды. Мысалы, Солтүстік Америкада әр бағалы қағаз сауда және есептесу мақсатында CUSIP коды арқылы бірегей анықталады. Керісінше, несиелер бағалы қағаздар емес және оларда CUSIP кодтары (немесе оған баламалы кодтар) болмайды. Несиелер белгілі жағдайларда сатылуы немесе алынуы мүмкін, мысалы, банк несиені синдикат жасаған кезде. Несиелерді секьюритизация процесі арқылы бағалы қағаздарға айналдыруға болады. Секьюритизация кезінде компания активтер жиынтығын секьюритизациялық трастқа сатады, ал траст активтерді сатып алу үшін нарыққа бағалы қағаздарды сату арқылы қаржыландырады. Мысалы, траст тұрғын үй ипотекаларының жиынтығына ие болуы мүмкін және тұрғын үй ипотекасымен қамтамасыз етілген бағалы қағаздармен қаржыландырылуы мүмкін. Бұл жағдайда активтермен қамтамасыз етілген траст тұрғын үй ипотекасымен қамтамасыз етілген бағалы қағаздардың борыштық эмитенті болып табылады.
Орталық банктердің рөлі
АҚШ Федералды резерв жүйесі сияқты орталық банктер борыштық нарықта маңызды рөл атқарады. Қарыз әдетте нақты бір валютада белгіленеді, демек, сол валютаның құны өзгерсе, қарыздың тиімді көлемі де өзгеруі мүмкін. Бұл инфляция немесе дефляция нәтижесінде болуы мүмкін, сондықтан қарыз алушы мен қарыз беруші бір валютаны қолданса да осындай жағдай туындауы мүмкін.
Сындар
Кейбіреулер қарызды жеке, отбасылық, әлеуметтік, корпоративтік және мемлекеттік деңгейдегі құрал және институт ретінде сынап, қарсы шығады. Кейбір ислам банктері тіпті бүгінгі күні де пайызбен несие беруге тыйым салады. Қиын кезеңдерде қарызды өтеуге жұмсалатын қаражат сыртқы жағдайларға (табыс жоғалту) немесе ішкі қиындықтарға (ресурстарды тиімсіз басқару) байланысты борышкердің төлем қабілетінен асып кетуі мүмкін. Егер қарызды қайтару жылдамдығы пайызбен өсуден басым болмаса, қарыз сомасы уақыт өте келе арта түседі. Бұл құбылысты өсімпұл деп атауға болады, ал "мүсіркеме" термині басқа контекстерде тек қабылданған тәуекелге шамадан тыс пайыздық мөлшерлемені білдіреді. Халықаралық құқықтық тұрғыда, жақтырмас қарыз – мемлекеттің мүддесіне қызмет етпейтін мақсаттар үшін режимге алынған қарыз. Осы доктрина бойынша, мұндай қарызды алған режимнің жеке қарызы деп есептелінеді, мемлекеттің қарызы емес. Халықаралық үшінші әлем елдерінің қарызы ості, көптеген экономистер борышты жеңілдету немесе толығымен жою ғана дамушы елдермен қарым-қатынастардағы әлемдік теңдікті қалпына келтірудің жолы деп санайды. Шамадан тыс қарыз жинақтау экономикалық проблемаларды ушықтырды. Мысалы, Ұлы депрессия алдында қарыздың ЖІӨ-ге қатынасы өте жоғары болды. Экономикалық агенттердің көп бөлігі қарызға батып кеткен. Болашаққа қатысты шамадан тыс үміттерге тең келетін бұл артық қарыз, қор нарығындағы активтердің көпіршік пайда болуына себеп болды. Күтулер түзетілген кезде дефляция және несие тапшылығы орын алды. Дефляция қарызды қымбаттатты, ал Фишер түсіндіргендей, бұл дефляцияны одан әрі күшейтті, себебі экономикалық агенттер қарыз деңгейін төмендету үшін тұтыну мен инвестицияларды қысқартты. Сұраныстың төмендеуі бизнес белсенділігін баяулатты және жұмыссыздық деңгейін арттырды. Тікелей айтқанда, дефляция мен сұраныстың төмендеуі салдарынан банкроттықтардың саны да көбейді. Жеке тұрғыда, қарыздың зиянды салдары болуы мүмкін, әсіресе егер үй шаруашылықтары алдағы жылдары табысының өсуін немесе тұрақтылығын күтіп, шығындар жасаса. Егер үй шаруашылықтары осылай ойласа, өмірлік жағдайлар қарызды тез арада артық қарызға айналдыруы мүмкін. Мұндай жағдайларға күтпеген жұмыссыздық, қарым-қатынастың ажырасуы, ата-ана үйінен шығу, бизнес жолында сәтсіздік, ауру немесе үй жөндеуі жатады. Артық қарыздың ауыр әлеуметтік салдары бар, мысалы, қаржылық қиындықтар, денсаулықтың нашарлауы (физикалық және психикалық), отбасылық стресс, қоғамдық жек көру, жұмыс табудағы қиындықтар, негізгі қаржылық қызметтерден шеттетілу (Еуропа Комиссиясы, 2009), еңбек оқиғалары мен кәсіби аурулар, әлеуметтік қатынастардың нашарлауы (Carpentier and Van den Bosch, 2008), жұмыстан шұғыл қашу және ұйымдық міндеттемелердің жоқтығы (Kim et al., 2003), қауіпсіздік сезімінің жоқтығы және қарым-қатынастағы шиеленістер.
Деңгейлер мен ағымдар
2004 жылы жаһандық қарызды төлемге міндеттену 4,3 пайызға жылдық көрсеткішпен өсті.
Тарих
Тарихшы Пол Джонсонның айтуынша, "тағамдық ақша" беру Таяу Шығыс цивилизацияларында б.з.д. 5000 жылдан бері кең таралған. Мысалы, яһудизм және христиан діндері қоғамдағы топтар арасындағы жүйелі теңсіздіктерді болдырмау және ешкімнің қарызды ұстап, қайтаруға мәжбүрлеумен айналысуына жол бермеу үшін қарызды үнемі кешіруді талап етеді. Мысалы, Леуіліктер кітабында сипатталған Киелі кітаптағы юбилей жылы. Сол сияқты, Ескі өсиет кітабының Құдай сөзі 15-тарауының 1-аятында қарыздар жеті жыл сайын кешірілуі керек екені айтылған. Себебі Киелі кітапта қарызды қарыз беруші де, қарыз алушы да жауапкершілікке ие деп есептеледі. Дәстүрлі христиандық ілім бойынша, қарызға батып өмір сүру қалыпты жағдай болмауы керек; мысалы, консервативті қасиеттілік қозғалысындағы методисттер тармағының бірі – Эммануэль қауымы былай үйретеді: "Бізде төлеуге ақылға қонымды жоспарымыз болмаса, қарызға түсуден аулақ болуымыз керек. Барлық қаржылық міндеттемелерді уақтылы орындауға тырысуымыз керек, мүмкіндігінше, 'барлық адамдардың алдында адал болуды' және 'ешкімге ешқандай қарызымыз болмауы керек, бірақ бір-бірімізді жақсы көруіміз керек' екенін есте ұстауымыз керек (Римдіктерге 12:17; 13:8)."