Кіріспе

Ұйымның немесе мемлекеттік органның өтелмеген қарызын қайта келісу процесі. Борышты қайта құру – бұл жеке немесе мемлекеттік компанияға немесе ақша ағыны проблемалары мен қаржылық қиындықтарға тап болған мемлекеттік ұйымға өтелмеген қарызын азайтуға және қайта келісуге мүмкіндік беретін процесс, осылайша төлем қабілетін жақсарту немесе қалпына келтіруге және қызметін жалғастыруға болады. Қаржылық қиындықтар болмаған жағдайда ескі қарызды жаңа қарызға ауыстыру "қайта қаржыландыру" деп аталады. Соттан тыс қайта құрулар, сондай-ақ "қайта жаңғырту" ретінде де белгілі, бүкіл әлемде кеңінен таралды.

Мотивация

Қарызды қайта құру – қарызды азайту және төлем мерзімдерін ұзартуды қамтиды, әдетте банкроттықтан арзанрақ. Қарызды қайта құрылымдаумен байланысты негізгі шығындар – банктермен, кредиторлармен, жеткізушілермен және салық органдарымен келіссөздер жүргізуге жұмсалатын уақыт және күш-жігер. АҚШ-та шағын бизнестің банкроттыққа өтініш беруіне заңдық және сот төлемдері кем дегенде 50 000 доллар тұрады, ал 100 000 доллардан аспайтын төлемдер де жиі кездеседі. Кейбір есептеулерге сәйкес, 11-тарау бойынша банкроттыққа өтініш берген компаниялардың тек 20% ғана сақтап қалады. Тарихи тұрғыдан алғанда, қарызды қайта құрылымдау қаржылық мүмкіндіктері бар ірі корпорациялардың ішкі ісі болып келді. 2007-2008 жылдардағы қаржы дағдарысымен басталған Үлкен рецессия кезінде шағын бизнес үшін (5 миллион доллардан кем кіріс табатын) қарызды медиация деп аталатын қарызды қайта құрудың бір түрі пайда болды. Қарызды қайта құру сияқты, қарызды медиация да бизнес-бизнес қарым-қатынасында жүзеге асырылады және оны кредиттік карталар, төленбеген салықтар және кешірілген ипотекалық несиелерді қамтитын жеке қарызды азайтумен шатастыруға болмайды. 2010 жылдан бастап қарызды медиация несие шектеулерінің азаюы және тікелей несие алудың қиындығына байланысты шағын бизнес үшін қайта қаржыландырудың басты жолына айналды. Қарызды медиация шағын бизнес үшін тиімді болуы мүмкін, сот процесін аяқтауға немесе болдырмауға көмектеседі және банкроттыққа өтініш беруден әлдеқайда артық. Ірі корпорациялар үшін қайта құрылымдаумен айналысатын көптеген компаниялар бар болғанымен, шағын бизнес үшін жұмыс істейтін сенімді фирмалар аз. Сенімді қарызды қайта құрылымдау фирмалары тек қарызкор клиенттермен жұмыс істейді (қарызды өндіріп алу агенттігі ретінде емес) және табысқа байланысты төлем алуы керек. Бизнес-бизнес қарызды медиациясында шешілетін қарыздық жағдайлардың қатарында: сот процестері мен сот шешімдері, мерзімі өткен мүлік, жабдықтар, машиналар мен жабдықтарды жалға алу/лизинг, бизнес несиелері немесе бизнес мүлкіне ипотека, жақсартулар/құрылыс үшін төленетін капитал төлемдері, шот-фактуралар мен мәлімдемелер, даулы шоттар және мәселелі қарыздар бар.

Қарызды акцияға айырбастау

Акциямен қарызды айырбастау кезінде компанияның кредиторлары, әдетте, компания акцияларына ие болу үшін қарыздың бір бөлігін немесе барлығын өтеуге келіседі. Қарызды акцияға айырбастау мәмілелері көбінесе ірі компаниялар күрделі қаржылық қиындықтарға тап болғанда жүзеге асады және көбінесе осы компаниялардың негізгі кредиторларына өтуіне әкеледі. Бұл себебі, мұндай компаниялардың қарызы мен қалған активтерінің көлемі сонша үлкен болғандықтан, кредиторлар үшін компанияны банкротқа ұшыратудың ешқандай артықшылығы жоқ. Керісінше, кредиторлар бизнесті жұмыс істеп тұрған кезде бақылауға алуды жөн көреді. Осының салдарынан, бастапқы акционерлердің компаниядағы үлесі осы мәмілелерде айтарлықтай азаяды және тіпті толығымен жойылуы мүмкін, бұл 11-тарау бойынша банкроттық жағдайында жиі кездеседі. Қарызды акцияға айырбастау туралы келісімдер сондай-ақ компаниялардың белгілі бір несие беру мекемелерімен жасалған шарттар бойынша, қарыз мен өзіндік капитал арасындағы белгілі бір қатынасты сақтауға міндетті болғандықтан да жиі жасалады. Қарызды акциямен айырбастау – бұл нашар несиелік тарихы бар ипотекамен айналысудың бір жолы. Мысалы, 180 000 долларлық ипотека бойынша қарызын төлей алмаған үй иесі банкпен келісім бойынша ипотека сомасын азайтуға болады (мысалы, 135 000 долларға немесе үйдің қазіргі құнының 75% дейін), ал банк үй қайта сатылған кезде 135 000 доллардан асып кеткен соманың 50% бөлігін алады.

Бондау ұстаушыларының шегерімдері

Акциямен айырбасталған борышты "облигация ұстаушысының құнсыздануы" деп те атауға болады. Ірі банктерде облигация ұстаушыларының құнсыздануы субстандартты ипотекалық несиелер дағдарысының ықтимал шешімі ретінде белгілі экономистер тарапынан қолдауға ие болды: Экономист Джозеф Стиглиц банктерді құтқарудың "іс жүзінде кәсіпорындарды емес, акционерлерді, әсіресе облигация ұстаушыларын құтқару екенін" айтты. "Америкалық салық төлеушілерінің мұндай іс-әрекеттер жасауының қажеті жоқ" деді ол. Ол банктердің борышын облигацияларды акцияға айналдыру арқылы азайтудың қаржы жүйесіне сенімді арттыратынын жазды. Оның пікірінше, осылайша банктердің төлем қабілеттілігін қамтамасыз ету несие нарығындағы өтімділік мәселелерін шешуге көмектеседі. Экономист Джеффри Сакс та мұндай құнсыздануды қолдады: "Арзан және әділ шешім – салық төлеушілердің емес, акционерлер мен банк облигацияларының иелерінің шығынға ұшырауы. ФРС және басқа да банк реттеушілері нашар несиелерді баланста көрсетуді талап етеді. Облигация ұстаушылары құнсыздануға ұшырайды, бірақ бұл шығын облигация бағасының күрт төмендеуіне енгізілген". Егер басты мәселе банктердің төлем қабілеттілігі болса, облигация ұстаушыларының құнсыздануы арқылы борышты акцияға айналдыру мәселені шешудің тиімді жолын ұсынады. Бұл қарызды және оған төленетін сыйақыны азайтумен қатар, акцияның көлемін де арттырады. Бұл инвесторларға банк (және қаржы жүйесінің жалпы тұрғысынан) төлем қабілетті екендігіне сенім береді, соның нәтижесінде несие нарығының тоңуын жеңуге көмектеседі. Салық төлеушілерге қаражат бөлгенің қажеті жоқ, ал үкімет қайта капиталдандырылған мекеменің сенімділігін арттыру үшін қысқа мерзімді кепілдіктер беруге мүмкіндік алады. Мысалы, 2008 жылғы жылдық есепке сәйкес, "Уэллс Фарго" банкі облигация иелеріне 267 миллиард доллар қарыз болған. 20% құнсыздану бұл қарызды шамамен 54 миллиард долларға азайтады, соның нәтижесінде тең мөлшерде меншік капитал құрылып, банк едәуір қайта капиталдандырылады.

Басқа қарыздарды өтеу туралы келісімдер

Сотталғандардың көпшілігі сот орындаушысына бірден толық төлей алмайтын жағдайда, орындаушымен келісіп, бөліп-бөліп төлеу туралы келіссөздер жүргізеді. Бұл процеске ресмилік жоқ, бірақ сотқа жүгінуге қарағанда арзан әрі жылдам. Төлемнің нәтижелі болуы кредитор мен сот орындаушысының өзара ынтымақтастығына байланысты. Сондықтан, өзіңізге шамадан артық сома ұсынбаңыз және келісілген төлемдерді уақтылы орындаңыз. Егер сіз төлемдерді кешіктірсеңіз және сот орындаушысы мүлікті тәркілеген болса, оны аукционға сату үшін арнайы бөлмеге алып кетуі мүмкін. АҚШ-та V тарау 2019 жылы Шағын бизнес қайта құрылымдалу туралы заңмен (SBRA) құрылды. Ол мерзімдерді үдетуге мүмкіндік береді және жоспардың тез мақұлдануы шығындарды азайтады. Конгресс COVID-19 пандемиясы кезінде қаржыландыруға лайықты борыш сомасының шегін уақытша 7,5 миллион долларға дейін көтерді және 2022 жылы оны ұзартты.

Канада

Канадада қарызды қайта құрудың екі кең таралған жолы бар: 1-бөлімнің ұсынысы және CCAA тапсыруы. Біріншісі, 250 000 доллар немесе одан да көп сомада несие берушілерге қарызы бар корпорациялар мен жеке тұлғаларға қолжетімді. Екіншісі, несие берушілерге 5 миллион доллардан астам қарызы бар ірі компанияларға ғана қолжетімді. 1-бөлімнің ұсынысы – соңғы шара. 1985 жылғы банкроттық және төлемсіздік туралы заңмен құрылған 1-бөлімді пайдалануға оңай қарауға болмайды, себебі ұсыныстағы шарттар кредиторлармен қабылданбаса немесе сот бекітпесе, банкроттық жағдайы туындайды. 1-бөлімнің ұсынысы компанияларға кредиторлардың талаптарынан қысқа мерзімге босатылуға, сондай-ақ ұсыныс қарастырылып жатқан кезде кепілсіз кредиторларына төлемдерді тоқтатуға мүмкіндік береді. 1-бөлім бойынша қарыздарды қайта құру жөніндегі ұсынысқа кредиторлардың 66 пайызы, оларға тиесілі сомаға пропорционалды түрде, және кредиторлардың жалпы саны бойынша 50 пайызынан бір дауыс көп дауыс беруі керек. Мұндай демократиялық келісімге қоса, соттың өзі де қарыздарды қайта құрылымдау жолын бекітуі тиіс. Барлық келісімдер орындалса, бизнес немесе жеке тұлға әдеттегідей жұмыс істеуін жалғастыра алады; әйтпесе, бизнес немесе жеке тұлға банкроттыққа өтініш беруге міндетті. CCAA тапсырулары Компаниялардың кредиторлары туралы келісім туралы заңмен құрылды, бұл заң алғаш рет 1933 жылы ұсынылып, қабылданды және кейін 1985 жылы жаңартылды. CCAA тапсыруы канадалық компанияға кредиторлармен қарыз төлеу жоспарларын қайта келісуге және ұйымдастыруға мүмкіндік беретін белгілі бір уақыт аралығын (әдетте 30 мен 90 күн аралығында) ұсынады. Бұл уақыт ішінде кредиторлар өздеріне тиесілі ақшаны алуға құқылы емес. Мұндай уақыт аралықтары бірнеше рет ұзартылуы мүмкін. CCAA өтініші түпкілікті түрде қабылданбаған жағдайда, компания мәжбүрлі түрде таратылуы немесе банкроттыққа түсуі мүмкін. Бұл көптеген себептерге байланысты болуы мүмкін, олардың бастысы – кредиторлармен қарызды қайта құру туралы келісімге келе алмауы.

Швейцария

Швейцария заңы бойынша, борышты қайта құру соттан тыс жолмен немесе кредиторлардың борышкердің мүлкін сатуымен қоса, борыштардың бір бөлігін кешіруді көздейтін сот арқылы келісілген шарт арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.

Ұлыбритания

Ұлыбританиядағы қарызды қайта құрудың көп бөлігі қарыз алушы мен кредиторлардың өзара келісіммен жүзеге асырылады. Егер бұл алғашқы кезеңде қанағаттандырмаса, соттан делдалдық көмек сұрауға және әкімшілерді тағайындауға болады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-тағы компаниялар үшін сот арқылы қарыздарды қайта құрылымдаудың ең көп таралған формалары – 11-ші және 12-ші тарау бойынша банкроттық. 11-тарау бойынша компаниялар несиелік міндеттемелерін қайта ұйымдастыру жоспарын жасайды, осы арқылы қарыздарын өтеу жоспарларын іске асырған кезде және төлем қабілеттілігіне жеткеннен кейін қызметін жалғастыра алады. Кредиторларға компанияның болашақ табысы есебінен қарыздар төленеді деген уәде беріледі. Бұл уәделердің мәні әртүрлі жолмен қалыптастырылуы мүмкін. Егер компанияның барлық қарызкерлері төлем кестесіне келіссе, онда жасалған жоспар «келісім жоспары» деп аталады. Егер компанияның белгілі бір тобы қайта құру жоспарын қабылдамаса, онда аталған жоспар АҚШ Банкроттық кодексіне сәйкес бекітілуі мүмкін. Мұндай жоспарлар «мәжбүрлеу жоспары» деп аталады. 11-тарау бойынша банкротқа өтініш беру – ең қымбат және күрделі процедуралардың бірі. 11-тарау бойынша банкроттыққа түскен істердің басым көпшілігі компания басшылығына бизнесті бұрынғысынша жүргізуге мүмкіндік береді; алайда, кейбір ерекше жағдайларда (алаяқтық, өрескел немқұрайлылық және т.б.) соттар бизнеске «борышкердің иелігінде» мәртебесін сақтап қалу құқығын бермейді. Мұндай жағдайларда сот барлық банкроттық рәсімдер аяқталғанға дейін бизнесті басқару үшін сенімді тұлғаны тағайындайды. 12-тарау бойынша банкроттық – АҚШ-та тек шаруашылықтар мен балық шаруашылықтары үшін қолжетімді қарызды қайта құрылымдау формасы; мұндай кәсіпорындар жеке меншікте немесе корпорацияларға тиесілі болуы мүмкін. АҚШ Банкроттық кодексінің 12-тармағына сәйкес шаруашылықтар мен балық шаруашылықтарына берілген қарызды қайта құрылымдаудың арнайы құқықтары алғаш рет 1986 жылы ауыл шаруашылығы қарыз дағдарысы кезінде Конгресс тарапынан бекітілді. 1986 жылға дейінгі жылдары азық-түлік тауарының бағасы төмендеп, АҚШ фермерлерінің қарызы 200 миллиард доллардан асты. АҚШ Банкроттық кодексінің бұл 12-тармағы бастапқыда уақытша шара ретінде енгізілді және 2005 жылға дейін уақытша шара болып сақталды, содан кейін ол тұрақты күшке енді. 12-тарау фермерлерге үлкен пайда әкелді, себебі 11-тарау көбінесе шағын шаруашылықтар үшін тым қымбат болса, ал 13-тарау негізінен өте аз сомадағы қарызды қайта құрылымдауға тырысатын жеке тұлғаларға ғана тиімді болды. Шаруашылықтар мен балық шаруашылықтары орташа және маусымдық сипатта болғандықтан, олардың қарыздарын қайта құрылымдау үшін икемді заңнамалық базаға зәрулік туды. АҚШ-тағы компаниялар қайтара алмайтын қарыздарын басқару үшін тек заң жүйесіне ғана жүгінуімен шектелмейді. Соттан тыс қайта құру, немесе келісімдер, компаниялар мен олардың кредиторлары арасындағы қарыз міндеттемелерін түзету жөніндегі келісімдерді қамтиды, негізінен 11-тараумен байланысты қымбат заң шығындарынан құтылу мақсатында. Келісімге келуге тырысу немесе мәселені сотқа беру туралы шешім кредиторлар мен борышкерлердің 11-тарау арқылы қанша пайда немесе зиян көруі мүмкін екені туралы көзқарастарына тікелей байланысты. Кредиторлар 11-тарау басталғаннан кейін келіссөздердегі ықпалын жоғалтатынын біледі, себебі сот органдары кредиторлардың келісімін ескермей талаптарды өзгертуге құқылы. Көптеген жағдайларда банкроттыққа өтініш беру туралы мәлімдеме жасаудың өзі жеке келісімге келу процесін бастауы мүмкін.

Италия

Италиядағы қарызды қайта құру соттан тыс (Италияның банкроттық заңының 167-бабына сәйкес), қарызды кешіру немесе жаңа бағдарламалау қажет болғанда, немесе сот арқылы келісілген қарызды қайта құру шарты (Италияның банкроттық заңының 182/bis бабына сәйкес) арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл қарыздың бір бөлігін кешіруді, борышкерді міндетті түрде қайта капиталдандыруды, немесе артықшылықты кредиторларды өтеу үшін борышкердің белгілі бір активтерін сатуды қамти алады.

Германия

Басқа мәселелерде тиімділігімен танымал болғанымен, қарызды қайта құрылымдауда бұл рас емес. Көптеген неміс компаниялары өз қарыздарын ағылшын үлгісіндегі келісім шарттары арқылы қайта құруды жөн көреді, себебі неміс қайта құру заңнамасының тиімді емес деп санайды. Мұның басты себебі – Германияда келіспеуші азшылықты міндетті түрде мойын бұйдыру тек ресми банкроттық рәсімдер барысында ғана мүмкін.

Корпоративтік қайта құру

Қазіргі экономикалық жағдайға байланысты корпоративтік банкроттықтардың саны артқандықтан, қайта құрылымдауға қатысты "стандартты" тәсіл қалыптасты. Әрбір жағдайдың ерекшеліктері болғанымен, қайта құру процесі бірнеше маңызды кезеңдерді қамтиды. Алғашқыда қаржылық көрсеткіштердің нашарлауы, мысалы, негізгі қаржылық міндеттемелер – leverage коэффициенттері және компанияның қолма-қол ақшасының жағдайы нашарлап, компанияның қайта құрылымдауға түсуі кредиторлар мен борышкерлерге анық көрінеді. Бұл кредиторлар мен өзге де мүдделі тараптардың жиналуына себеп болады, қаржылық міндеттемелерді бұзу, өтімділік дағдарысы немесе мерзімі жеткен, қайта қаржыландыру мүмкін емес борыштық құралдар күтілуде. Егер түзетілмесе, бұл жағдай банкроттыққа алып келуі мүмкін. Қарыз беруші топ (әдетте банктердің корпоративтік қаржы бөлімшелерінен құралады) әдетте бизнес пен оның қаржылық жағдайын саралау үшін корпоративтік кеңесшілер тобына тапсырыс береді. Бұл, жаңадан құрылатын келісімдердің негізі болады. Қарыз беруші топ әдетте Корпоративтік қайта құрылымдау жөніндегі офицерді (CRO) тағайындайды, ол басқаруға бизнесті жаңғыртуға көмектеседі және банктік топ пен корпоративтік кеңесшілер есебінде ұсынылған ұсынымдарды қабылдауға қолдау көрсетеді.