Кіріспе

Қаржылық тұрғыдан қарыздың заңды шарттарын орындамау – қарыз бойынша заңдық міндеттемелерді (немесе талаптарды) орындамау, мысалы, үй сатып алушы ипотека төлемін жасамай қалғанда немесе корпорация немесе үкімет мерзімі келген облигацияны төлемегенде. Ұлттық немесе мемлекеттік дефолт – үкіметтің ұлттық қарызын қайтарудан бас тартуы немесе мүмкіншілігінің болмауы. Тарихтағы ең ірі жеке дефолт – Lehman Brothers, ол 2008 жылы банкротқа өтініш берген кезде 600 миллиард доллардан астам сомаға ие болды (2008 жылғы 600 доллардан астам сома қазіргі жылдары шамамен миллиард долларға тең). Ең ірі мемлекеттік дефолт – Греция, ол 2012 жылдың наурызында 138 миллиард долларға жетті (2008 жылғы 138,0 доллар қазіргі жылдары шамамен миллиард долларға тең).

Түрлері

Дефолт екі түрге бөлінеді: қарыздық қызмет көрсету бойынша дефолт және техникалық дефолт. Қарыздық қызмет көрсету бойынша дефолт қарыз алушы жоспарланған пайыздық төлемді немесе негізгі қарызды төлемеген кезде пайда болады. Техникалық дефолт – бұл оң немесе теріс міндеттемелер бұзылған кезде пайда болады. Оң міндеттемелер – бұл қарыз шартында фирмалардан белгілі бір капитал деңгейін немесе қаржылық коэффициенттерді сақтауды талап ететін тармақтар. Оң міндеттемелердегі ең көп бұзылатын шектеулер – нақты таза құн, айналымдық капитал/қысқа мерзімділік және қарызды өтеуге қабілеттілік. Теріс міндеттемелер – бұл қарыз шартында кредиторлардың жағдайын нашарлататын корпоративтік әрекеттерді (мысалы, активтерді сату, дивиденд төлеу) шектеу немесе тыйым салу туралы шарттар. Теріс міндеттемелер үздіксіз немесе туындаған кезде қолданылатын болуы мүмкін. Теріс міндеттемелерді бұзу, оң міндеттемелерді бұзуға қарағанда сирек кездеседі. Көптеген қарыздарда (корпоративтік қарыз, ипотека және банк кредиттері сияқты) қарыз шартында қарыздың жалпы сомасы төлемнің бірінші ретсіздігі кезінде дереу төленуге тиіс екендігі айтылған міндеттеме болады. Егер қарыз алушы кредиторға қарызын төлемесе, қарыз шартындағы өзара дефолт міндеттемесі бұл қарыздың да дефолтқа түскенін көрсетеді. Корпоративтік қаржыда, түзетілмеген дефолт жағдайында, қарыз иелері әдетте сот ісін бастайды (банкроттық туралы шақыруды беру арқылы) қарызды қамтамасыз ететін кез келген кепілдікті өндіріп алу үшін. Қарыз кепілдікпен қамтамасыз етілмеген жағдайда да, қарыз иелері корпорацияның активтері қарызды өтеу үшін пайдаланылуын қамтамасыз ету үшін банкроттыққа шағымдануы мүмкін. Дефолт тәуекелін талдау үшін бірнеше қаржылық модельдер бар, мысалы, Джарроу-Тернбулл моделі, Эдвард Альтманның Z-баллы моделі немесе Роберт К. Мертонның дефолттың құрылымдық моделі (Мертон моделі).

Мемлекеттік дефолттар

Егемен қарыз алушылар, мысалы, ұлттық мемлекеттер, әдетте өз құқығындағы банкроттық соттарына бағынбайды, демек заңдық салдарсыз дефолтқа түсуі мүмкін. Мысалы, 2015 жылы Грекия Халықаралық валюта қорына (ХВҚ) қарыз төлеуден бас тартты. Мұндай жағдайларда, қарызды төлемеген ел мен кредитор қарыздың пайыздық ставкасын, мерзімін немесе негізгі сомасын қайтадан келісуге бейім. 1998 жылғы Ресейдегі қаржы дағдарысы кезінде Ресей ішкі қарызын (ГКО) төлемеді, бірақ сыртқы еурооблигацияларын төледі. 2002 жылғы Аргентинаның экономикалық дағдарысы аясында Аргентина Дүниежүзілік банкке 1 миллиард долларлық қарызын төлеуден бас тартты.

Қалыпты түрде дефолт

Өте ауыр төлемсіздік дағдарысы туған кезде, реттеушілер мен несие берушілерге мемлекеттік борыштың әдістемелік қайта құрылымдауын алдын ала жоспарлау тиімді болуы мүмкін – бұл "реттелген дефолт" немесе "бақыланған дефолт" деп те аталады. Ұлттық қарыз дағдарысын шешуге осы тәсілді жақтаған сарапшылар, әдетте, реттелген дефолтты ұйымдастыруды кейінге қалдыру несие берушілерге және көрші елдерге одан да көп зиян келтіретінін айтады.

Стратегиялық дефолт

Қарыз алушы қарызды өтеуге (төлем жасауға) мүмкіндігіне қарамастан, оны өтемеуді таңдағанда, бұл стратегиялық дефолт деп аталады. Мұндай жағдай көбінесе кредитор борышкерден басқа талаптар қоя алмайтын, қайта өндіріп алу құқығы жоқ кредиттерде кездеседі. Мысалы, АҚШ сияқты, жалпы құқық жүйесіндегі елдерде ипотекалық несие бойынша теріс капитал болғанда, кредитор борышкерден қосымша талаптар қоя алмайды. Осындай жағдайларда дефолтты әдетте "jingle mail" деп атайды – қарыз алушы төлемдерді тоқтатып, кілттерді кредиторға, көбінесе банкке қайтарып жібереді.

Мемлекеттік стратегиялық дефолт

Мемлекеттер сияқты егемен қарыз алушылар төлемдерді жасауға қабілетті болса да, қарызды төлемеуге шешім қабылдауы мүмкін. 2008 жылы Эквадор президенті Рафаэль Корреа мемлекеттік қарыз бойынша пайыз төлеуді стратегиялық түрде тоқтатты, бұл қарызды "адамгершіліксіз және заңсыз" деп мәлімдеді.

Тұтынушылардың төтенше жағдайы

Тұтынушылардың төлемдерді орындамауы жиі жалдау немесе ипотекалық төлемдерде, тұтынушылық несиеде немесе коммуналдық қызметтер төлемдерінде кездеседі. Еуропалық Одақ бойынша жасалған талдау белгілі бір тәуекел топтарын анықтады, мысалы, жалғыз тұратын үй шаруашылықтары, жұмыссыздық (төмен табыстың маңызды әсерін ескергеннен кейін де), жас болу (әсіресе 50 жасқа дейін, жаңа мүше мемлекеттерде нәтижелер сәл өзгеше, онда егдеулер де тәуекелге ұшырайды), әлеуметтік байланыстарға сүйене алмау және т.б. Тіпті интернет сауатсыздығы да төлемдерді орындамаудың жоғарылауымен байланысты, себебі мұндай үй шаруашылықтары көбінесе құқылы болған әлеуметтік жәрдемақыны табуға қиналады. Тиімді заңдық емес қарыз кеңесі көбінесе арзан әрі аз бұзылатын нұсқа болып табылады, бірақ тұтынушының төлемдерін орындамауы заңмен реттелген қарыздық келісімдерге немесе тұтынушының банкроттық рәсімдеріне әкелуі мүмкін, соңғысы Ұлыбританияда бір жылдық рәсімдерден бастап Германияда алты жылдық рәсімдерге дейін созылуы мүмкін. АҚШ-тағы зерттеулер көрсеткендей, сатып алуға дейін кеңес беру төлемдерді орындамау деңгейін айтарлықтай төмендетуі мүмкін.