Кіріспе
Қарыздың толық немесе ішінара кешіруі – жеке тұлғалардың, корпорациялардың немесе мемлекеттердің қарызын ішінара немесе толық кешіруі, немесе қарыз өсуін баяулату немесе тоқтату болып табылады. Көне заманнан бастап 19 ғасырға дейін бұл көбінесе ішкі қарыздарды, әсіресе егіншілік қарыздарды және қарызға батқан адамдарды босатуды білдірген. Бірінші дүниежүзілік соғыста АҚШ қазынасы одақтас елдерге ірі көлемде несие берді, олар кейінге шегерілді, азайтылды және 1953 жылы толығымен өтелді. 20 ғасырдың соңында бұл термин көбінесе Латын Америкасының қарыз дағдарысымен (Мексика, 1983 ж. және т.б.) күрт өскен үшінші әлем елдерінің қарызына қатысты қолданылатын болды. 21 ғасырдың басында несие және жылжымайтын мүлік бағасының артуына байланысты дамыған елдердегі жеке тұлғаларға да қатыстылығы артты.
Debt relief or debt cancellation is the partial or total forgiveness of debt, or the slowing or stopping of debt growth, owed by individuals, corporations, or nations. From antiquity through the 19th century, it refers to domestic debts, in particular agricultural debts and freeing of debt slaves. In World War I the United States Treasury made large loans to the allies that were postponed, reduced and finally paid off in 1953. In the late 20th century, it came to refer primarily to Third World debt, which started exploding with the Latin American debt crisis (Mexico 1983, etc.). In the early 21st century, it is of increased applicability to individuals in developed countries, due to credit bubbles and housing bubbles.
Бірінші дүниежүзілік соғыс репарациялары
Бірінші дүниежүзілік соғыстағы одақтастардың АҚШ-қа соғыс борышын төлеуі 1931 жылы тоқтатылды – толық төлеген ел Финляндия ғана болды. Американдық қоғамдық пікір АҚШ-тың соғыстан кейінгі көмегін алу үшін төлемдерді қайта бастауды талап етті. Германия 1919 жылғы Версаль келісімі бойынша Ұлыбритания, Франция және басқа елдерге төленетін өтемақы төлемдерін, сондай-ақ АҚШ-қа төленетін қарыздарды тоқтатты. Канцлер Конрад Аденауэр оларды қайта бастаудың қажеттілігін тұрақты жақсы қарым-қатынас үшін маңызды деп санады. 1953 жылғы Германияның сыртқы қарыздары туралы келісім, Германияның соғыс өтемақы төлемдерін қайта жаңғырту арқылы, халықаралық қарызды жеңілдетудің көрнекті мысалы болып табылады.
Даму деңгейі төмен елдердің қарызы
Қарыздан салынған және дамымаған дамушы елдерге қарызды жеңілдету 1990 жылдары даму жөніндегі үкіметтік емес ұйымдардың, христиандық ұйымдардың және басқалардың кең коалициясының «Юбилей 2000» туы астында өткізген науқанының тақырыбы болды. Бұл науқан, мысалы, 1998 жылы Бирмингемде өткен G8 саммитіндегі демонстрациялар сияқты, Батыс үкіметтері мен Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) және Дүниежүзілік банк сияқты халықаралық ұйымдардың күн тәртібіне қарызды жеңілдету мәселесін енгізуде сәтті болды. Ең кедей елдерге қарызды жүйелі түрде жеңілдету мақсатында «Тым ауыр қарызды кедей елдер» (ТАКЕ) бастамасы іске қосылды. ТАКЕ бағдарламасына ХВҚ және Дүниежүзілік банк несиелеріне жиі қосылатын шарттарға ұқсас талаптар қойылды, олар құрылымдық реформаларды, кейде су және электр энергиясын қоса алғанда, мемлекеттік коммуналдық қызметтерді жекешелендіруді талап етеді. Қарызды жеңілдетуге үміткер елдер макроэкономикалық тұрақтылықты сақтап, кедейлікті азайту стратегиясын кем дегенде бір жыл бойы қанағаттанарлық деңгейде іске асыруы керек. Инфляцияны төмендету мақсатымен кейбір елдерге денсаулық сақтау және білім беру салаларына бөлгісі келетін қаражатты қысқартуға қысым көрсетілді. Дүниежүзілік банк ТАКЕ бастамасын табысқа жеткені деп санайды, бірақ кейбір ғалымдар оны сынға алады. Көпжақты қарызды жеңілдету бастамасы (КҚЖБ) ТАКЕ-нің жалғасы болып табылады. КҚЖБ 2005 жылдың шілдесінде Гленеглсте өткен G8 саммитінде келісілді. Ол ТАКЕ елдерінің Дүниежүзілік банкке, ХВҚ-ға және Африка даму банкіне берген көпжақты қарыздарын 100% мөлшерде жоюды ұсынады. БҰҰ-ның тұрақты даму мақсаттарының, атап айтқанда 17-мақсаты, дамушы елдерге қарызды ұзақ мерзімді тұрақтылыққа жеткізуге, қарызды қаржыландыруды, қарызды жеңілдетуді және қарызды қайта құрылымдауды ынталандыратын үйлестірілген саясат арқылы көмектесуді көздейді. Бұл кедей елдерге «қарыздық қиындықтарды азайтуға» көмектеседі.
Қазіргі заманғы
Америка Құрама Штаттарында 2007-2008 жылдардағы қаржылық дағдарысқа дейінгі жылдарда тұрғын үйге қатысты емес жеке қарыздар (автокөлік несиелері, кредит карталары, студенттік несиелер және т.б.) 2003 жылдың басында шамамен 2,05 триллион доллардан 2008 жылдың төртінші тоқсанында 2,71 триллион долларға дейін өсті. Кепілсіз жеке қарыз осы деңгейге 2012 жылдың үшінші тоқсанына дейін жете алмады. Сол уақыттан бері кепілсіз жеке қарыз тұрақты түрде өсіп, 2017 жылдың үшінші тоқсанының соңында 3,76 триллион долларға жетті. Басқа бір маңызды өзгеріс – студенттік несиелердің үлесінің артуы, 2003 жылдың бірінші тоқсанында 12% болса, 2017 жылдың үшінші тоқсанында 53%-ға дейін өсті. Тұрғын үйге қатысты емес жеке қарыз нарығының кеңеюі және жеке несие алудың жеңілдігі кейбір тұтынушылардың төлемдерді кешіктіруіне әкелді. 2017 жылдың үшінші тоқсанына қарай студенттік несиелер бойынша өтеу мерзімінен тыс қарыздың (90 күн немесе одан көп) көрсеткіші ең жоғары болды – барлық студенттік несиелердің шамамен 9,6%-ы осы санатқа жатты. Кредиттік карталар және автокөлік несиелері бойынша өтеу мерзімінен тыс қарыздың көрсеткіші тиісінше 4,6% және 2,4% құрады. Тұтынушылар төлемдерді кешіктіре бастаған жағдайда, олар қарызды толық немесе ішінара өтеу үшін бірнеше мүмкіндікке ие. Бірінші әдіс – банкроттық жариялау, ол кредиторларға жасалатын төлемдерді дереу тоқтатуға әкеледі. Америка Құрама Штаттарында жеке тұлға үшін банкроттықтың екі негізгі түрі бар: 13-тарау бойынша банкроттық және 7-тарау бойынша банкроттық. Тағы бір нұсқа – қарыздарды бірыңғай несиеге біріктіру, бұл қарызды қайта құрылымдау деп те аталады. Жеке деңгейдегі қарызды өтеу көбінесе тұтынушының немесе қарызды реттеу агенттігінің қарыз сомасын азайту бойынша келіссөздер жүргізуіне байланысты. Осы келісім бойынша тұтынушылар несие берушіге белгілі бір соманы (әдетте, қарыздың өтелмеген бөлігінен жеңілдік) біржолғы төлем түрінде немесе төлем жоспары бойынша төлеуге келіседі. Қарызды реттеу саласы құрылғаннан бері, 2010 жылы FTC жүзеге асырған өзгерістермен бірге, маңызды реттеуші бақылауда. Жеке қарызды басқару жоғары реттелетін сала болғандықтан, FTC және басқа да сауда ұйымдары тұтынушыларды жан-жақты зерттеу жүргізуге және процеске басшылық ету үшін тәуелсіз несие кеңесшісін табуға шақырады. 2019 жылы Техас штатының заң шығарушы органы «Жүргізушінің жауапкершілігі үстеме ақысын» жойғанда шамамен 2,5 миллиард долларлық қарызды кешірді, бірақ мас күйде (DWI) жүргізу жағдайларын қоспағанда. Бұл үстеме ақы – мас күйде жүргізу, жүргізуші куәлігі немесе сақтандырусыз жүргізу сияқты жол қозғалысы ережелерін бұзу үшін қосымша үш жылдық азаматтық жаза. 2003 жылы бұл үстеме ақы жол желісін салу үшін енгізілген, бірақ ол ешқашан салынбады. Оның орнына ақшаның жартысы ауруханаларға бағытталды, олар осы қаражатқа тәуелді болды, ал қалған бөлігі мемлекеттік қазынаға түсті. Алайда, үстеме ақыны төлеген жүргізушілердің көпшілігі оны төлей алмады. Көлікпен жүру ақысын төлей алмайтын немесе сақтандыруға ақшасы жетпейтін көптеген адамдар көлік жүргізуді жалғастырып, ешқашан төлей алмайтын қарызға батып кетті. Шамалы жарнамаланған рақымшылық бағдарламасы және жартылай төлемді талап ететін кедейлік бағдарламасы кейбіреулерге көмектесті, бірақ басқалары төлемегендерге қарағанда әділетсіздікке ұшырағанын айтты. Бірақ жергілікті шерифтер заңның түрмелерді жүргізуші куәлігі тоқтатылған адамдармен толтыруына себепші болып отырғанын айтып шағымдана бастады, ал сот органдары заңның әділетсіз және қоғамдық қауіпсіздікке кері әсер ететінін мәлімдеді. Ақырында, 2019 жылы заң шығарушы орган ауруханаларды қаржыландырудың басқа көздерін тауып, үстеме ақыны және шамамен 1,4 миллион адамның 2,5 миллиард долларға жуық қарызын жойды. Сол жылы заң шығарушы орган штаттағы қызыл шамдарды алып тастады және осы қарызды күштен шығарды, сондай-ақ Қылмыстық іс жүргізу кодексінде «шектен тыс қиындықтарды» қайта анықтап, судьяларға көбірек адамдарға жол қозғалысы айыппұлдарынан бас тартуға рұқсат берді.
Салықтық режим
АҚШ салық заңнамасында борыштың кешірілуі табыс ретінде қарастырылады, себебі ол міндеттемелерді азайтып, салық төлеушінің таза байлығын арттырады. АҚШ-тағы жылжымайтын мүлік көпіршігінің жарылуына байланысты, 2007 жылғы Ипотекалық борышты кешіру туралы заңда тұрақты тұрғынжайға қатысты кешірілген борыштар 2007-2009 жылдар аралығындағы үш жылдық кезеңде табыс ретінде есептелмейді. 2008 жылғы Төтенше экономикалық тұрақтандыру заңы осы мерзімді үш жылға ұзақтатты, осылайша ол 2007-2012 жылдар аралығындағы алты жылдық кезеңді қамтыды.
Банкроттық және регресссіз несиелер
Заманауи қоғамдағы қарызды өтеудің негізгі механизмі – банкроттық, онда қарызын төлей алмайтын немесе төлеуден бас тартатын борышкер банкроттыққа өтініш береді және қарызын қайта жаңартады, немесе кредитор осы процесті бастайды. Қарызды қайта құру барысында қарыз шарттары өзгертіледі, оның ішінде қарыз сомасы қысқартылуы мүмкін. Егер борышкер қарызды төлеуге қабілетті болса да, банкроттықты таңдаса, бұл стратегиялық банкроттық деп аталады. Кейбір қарыздарды жалпы банкроттық процедурасынсыз дефолтқа жіберуге болады; мұндай қарыздар кепілдіксіз несиелер болып табылады, ең әйгілі мысалы – АҚШ сияқты ортақ құқық жүйесіндегі ипотекалық несиелер. Мұндай несиені төлеуге мүмкіндігі болса да, оны төлеуден бас тарту стратегиялық дефолт деп аталады.
Тарихи
Егер қарыз өтелмесе немесе өтеуге мүмкін болмаса, тарихи түрде жиі кездесетін, бірақ қазір сирек қолданылатын баламалар бар: қарыздық тәуелділік, оның ішінде қарызбен байлану – қарыз толығымен өтелгенге дейін адамды тәуелді ету; және қарыздық құлдық, қарыз тым үлкен болғанда (немесе еңбектің құны тым төмен бағаланғанда) қарызды өтеу мүмкін болмайды. Сондай-ақ, қарызкорлар түрмесі де бар. Қарыздық құлдық ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, келер ұрпақтар өткен ұрпақтың қарызын өтеу үшін жұмыс істеуге мәжбүр болуы мүмкін. Халықаралық құқық бойынша қарыздық құлдық – «қазіргі заманғы құлдықтың» бір түрі саналады және БҰҰ-ның 1956 жылғы Құлдықпен күресу жөніндегі қосымша конвенциясының 1(а) бабында тыйым салынған. Дегенмен, бұл практика кейбір елдерде әлі де жалғасуда. Көптеген дамыған елдерде қарыз мұраға қалмайды. Қарызкорлар түрмесі көбінесе жойылған, бірақ АҚШ сияқты елдерде әлі де кейбір жағдайларда сақталуда, мысалы, бала асырау төлемдерін төлемеген жағдайда.
Қазіргі заманғы
Қазіргі заманда қарыз төлеуге мүмкіндік болмаған жағдайларда қарызды жеңілдетудің ең көп таралған баламалары – кешірім және қарызды қайта құру болып табылады. Кешірім дегеніміз, төлемдерді жаңадан бастағанда, пайыздық төлемдердің (кідіріп қалғандарды қоса) кешірілуі. Бірақ, негізгі сома қысқартылмайды. Қарызды қайта құру кезінде, ескі қарыз жаңа қарызбен алмастырылады. Бұл негізгі қарыздың азаюына (қарызды жеңілдетуге) немесе төлеу шарттарының өзгеруіне, мысалы, мерзімін ұзартуға (5 жылда төленетін қарызды 10 жылға созу) алып келуі мүмкін, бұл бірдей негізгі соманы ұзақ мерзімде амортизациялауға және төлемдерді кішіретуге мүмкіндік береді. Табыстан төленуге болатын, бірақ төленбей жатқан жеке қарыз, жалақыдан қарызды өтеуді шегеру арқылы немесе табысты алып қою/тұтқындау арқылы өндірілуі мүмкін.
Инфляция
Инфляция, валютаның номиналды құнының төмендеуі, қарыздың нақты құнын азайтады. Қарыз берушілер несие шарттарын белгілейтін кезде инфляцияны ескергенімен, инфляция деңгейінің күтпеген жоғарылауы қарызды толығымен жеңілдетуге алып келеді. Осы себепті инфляция ұзақтан бері саяси тұрғыдан даулы мәселе болып келді, валютаның құнын төмендету – мемлекеттік дефолттың бір түрі немесе альтернативасы саналады, ал 19 ғасырдың соңындағы Америкадағы «күміс еркіндігі» қарызға батқан шаруалар мен кредитор банктер арасындағы қақтығыс ретінде қарастырылды.
Өнер саласында
Кейбір өнер туындыларында қарызды жеңілдету маңызды рөл атқарады. Уильям Шекспирдің 1598 жылғы «Венеция саудагері» пьесасында басты кейіпкер христиандық қайырымдылыққа сүйене отырып, қарыздың өтелуін (кешірілуін) өтінеді. 1900 жылы жарық көрген «Оздың ғажайып сиқыршысы» романындағы басты саяси тұжырым – ол тегін күміс туралы, ол инфляцияны тудырып, осылайша қарыздарды азайтады. 1999 жылғы «Бой клубы» фильмінде (бірақ оған негіз болған роман емес) шешімді оқиға – несие карталарының тізілімдерін жою, бұл көкжайларды қирату арқылы бейнеленеді, соның нәтижесінде қарыз жеңілдетіледі. «Mr. Robot» (2015–2019) телесериалы әлемдегі ең ірі корпорациялардың бірі – E Corp компаниясын құлату арқылы барлық қарыздарды жоюды мақсат тұтқан хакерлер тобының оқиғасын баяндайды.