Кіріспе

Йоханнесбург қаласының шеткі ауданы

Тарих

Софиатаун бастапқыда Вотерфолл фермасының бір бөлігі болған. Уақыт өте келе оған Мартиндейл мен Ньюклэрдің көршілес аудандары қосылды. Оны 1897 жылы кәсіпкер Герман Тобианский сатып алған. Ол Йоханнесбургтің батысына шамамен төрт шақырым жерде 237 акр жерді иеленді. Жеке жалға берілген қалашық 1903 жылы жоспарланып, дерлік 1700 шағын учаскеге бөлінді. Қалашық Тобианскийдің әйелі Софияның құрметіне аталды, ал кейбір көшелерге оның балалары – Тоби, Герти, Берта және Викторияның есімдері берілді. 1913 жылғы Жергілікті халық туралы заң қабылданғанға дейін Оңтүстік Африканың қара нәсілді тұрғындары да осы аймақта еркін иелік құқығына ие болды және қалашықта мүлік сатып алды. Қала орталығынан алыс орналасқандығы кемшілік деп есептелді, ал Йоханнесбург қаласы жақын жерде кәріздік станция салғаннан кейін бұл аймақ одан да аз тартымды болып көрінді. 1920 жылға қарай бай адамдардың көпшілігі осы жерден көшіп кетті. 1940 жылдардың соңында Софиатаунда 54 000-ға жуық африкалық, 3 000 түсті терілі, 1 500 үнді және 686 қытай тұрғыны болды, олардың арасында үй иелері мен жалға алушылар бар еді. Софиатаундағы көшіру туралы заң жарияланған кезде, Софиатаун тұрғындары күштеп көшіруге қарсылық көрсетіп, «Ons dak nie, ons phola hier» («Біз көшпейміз») деген ұранды қабылдады. Нельсон Мандела сияқты тұлғалар қарсылық қозғалысының негізгі күші болды. Әйгер Тревор Хаддлстон, Хелен Джозеф және Рут Фёрст сияқты ақ нәсілділер де маңызды рөл атқарды. 1955 жылдың 9 ақпанында 2000 полиция қызметкері, қолға қару-жарақ, мылтық және кнобкирилер деп аталатын таяқтармен қаруланған, Софиатаундағы қара нәсілді отбасылардың бірінші тобын күштеп Медоулендс, Советоға көшірді. Келесі жылдары басқа қара нәсілділер де көшірілді, ал түсті терілілер Вестбери, Нургезиг және басқа да түсті терілі қалашықтардан басқа Йоханнесбургтен тыс жердегі Эльдорадо паркіне көшірілді; үнділер Леназияға, ал қытайлар Йоханнесбургтің орталық бөлігіне көшірілді. Апартеидтің әлеуметтік инженерлері ақ жұмысшы табы үшін қалашық құруға тырысты, ал Триомф негізінен кедей жұмысшы табындағы африкандармен толықты. Марлен ван Никерктің «Триумф» романы осы дәуірдегі кедей ақ нәсілді отбасының күнделікті өміріне арналған. Бүгінде Софиатаунда қайтадан түрлі нәсілді халық тұруда.

География және геология

Софиатаун Йоханнесбургтің Мельвилл Коппис деп аталатын қыраттарының бірінде орналасқан. Мельвилл Коппис үш миллиард жыл бұрын қалыптасқан Каапваал кратонында жатыр. Коппилер конгломерат, кварцит, тақта тас және құмтас түріндегі литификацияланған шөгінділердің негізінде орналасқан. Бұл ежелгі теңіздің алғашқы жағалаулары мен аязды сулары. Сонымен қатар, бұл әлемдегі ең белгілі геологиялық құрылымдардың бірі – Витватерсранд супертобының ең төменгі қабатының бір бөлігін құрайды. Витватерсранд супертобын әйгілі еткені – тізбекте кейінірек орналасқан, ауыр элементтер кездесетін бірнеше салыстырмалы жұқа қиыршық тас қабаттары. Бұл – негізгі рифтердегі алтынға толы конгломераттар. Мельвилл Коппис Витватерсранд супертобының көптеген ерекшеліктерін шағын көлемде бейнелейді. Бірақ онда алтын бар тау жыныстары жоқ. Алтын миллиондаған жылдардан кейін, тізбекте бірнеше шақырым биіктеп пайда болады. Соңғы 1000 жыл ішінде Темір дәуіріндегі африкалықтар келіп қоныстанды және олардың краал қабырғаларының қалдықтары осы аймақта табылады. Мельвилл Коппис табиғат қорығы – Йоханнесбург қаласының мұралық ескерткіші.

Софиатаунда өскен шағы

Софиатаун, Оңтүстік Африкадағы басқа қалашықтардан өзгеше, жеке меншікке берілген қалашық болды, яғни Оңтүстік Африканың қалалық аймақтарында қара нәсілді адамдарға жер иеленуге рұқсат етілген сирек орындардың бірі еді. Бұл жер Жоханнесбург муниципалитетіне тиесілі болмағандықтан, муниципалитет тұрғын үй бағдарламалары арқылы дамытылмады. Софиатаундағы көптеген қара нәсілді үй иелері кедей болғандықтан, мүліктері үшін ипотеканы төлеу үшін жалдамалы тұрғындарды қабылдауға мәжбүр болды. Софиатаун тұрғындары мемлекеттің осындай ұмтылыстарға қарсы тұруына қарамастан, лайықты өмір салтын құруға бекінді. Лайықты өмір салты үш негізгі қағидаға құрылды: дінге берілгендік, формальды білімге құрмет және заң мен тәртіпке ұмтылыс. Адамдар бірге өмір сүру үшін күресті, аштық күрделі мәселе болды, сонымен қатар шебиендерге (бейресми және көбінесе заңсыз пабтар), мбаканга музыкасына және сыра қайнатуға негізделген еңбекқор мәдениет қалыптасты. Шебиендер – басты ойын-сауық орындарының бірі еді. Адамдар шебиендерге тек скокиан немесе бабертон (өздігінен жасалған заңсыз алкогольдік сусындар) ішу үшін ғана емес, күнделікті алаңдаулары, саяси ойлары, қорқыныштары мен үміттерін бөлісу үшін келді. Саясаткерлер осы шебиендерде басқаларды өз ойларына көндіруге тырысты. Егер біреу келіспесе, ол бірден күдік тудырып, полиция хабаршысы деп есептелді. Софиатаунның осы екі қайшы бейнесі қатар тұр: бірегей қауымдастықтың романтикалық көрінісі және әр бұрышта қауіп-қатердің сағанып тұрған, бүлінген және зорлық-зомбылыққа толы қалашық. "Кинг Конг" мюзиклі көше өмірін, заңсыз шебиендерді, зорлық-зомбылықты және қалашықтың музыкасына ұқсас нәрсені бейнеледі: джаз, сыбызғылар мен қараша шахтерлердің жұмыс әндері. "Кинг Конг" Жоханнесбургте көрсетілгенде, "Манхэттен Бразерс" тобының вокалисі Мириам Макеба әйел басты рөлді ойнады. Кейін мюзикл екі жыл бойы Лондонның Вест-Эндінде көрсетілді. Кейін Софиатаунның суреттерін Надин Гордимердің романдары, Мириам Макебаның жасырын жазылған автобиографиясы және Тревор Хаддлстонның "Сізге жайлы болмайды" романында табуға болады. Марлен ван Никерктің "Триумф" романы Триумф маңындағы қалашыққа және кедей ақ африкандар отбасының күнделікті өміріне арналған.

Қылмыс пен бандитизм

Софиатаундағы қылмыс пен зорлық-зомбылық қалалық өмір мен мәдениеттің бір бөлігіне айналған еді. Қаладағы кедейлік, қайғы-қасірет, зорлық-зомбылық және тәртіпсіздік көптеген топтардың пайда болуына себеп болды. Қоғамның бір бөлігі бандитизмді қоғамға жат қылық деп санады, ал Кортбой мен Дон Маттера сияқты бандиттерді көптеген адамдар «қоғамға жат» деп жек көретін, бірақ кейде апартеидке қарсы күрестің бір бөлігі саналған «әлеуметтік бандиттер» ретінде де қарастыратын. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Софиатаундағы топтардың саны күрт өсті. Бұған себеп – қалада мектепке бармайтын және жұмыс істемейтін 20 мыңға жуық африкалық жасөспірімнің болуы еді. Қалалық жастардың жұмыс табуы қиын болды. Жұмыс берушілер жасөспірімдерді жұмысқа алуға құлшынбады, себебі олардың жұмыс тәжірибесі болмады, ал көптегендері оқи да, жаза да алмады. Оларды тәртіпсіз және әлсіз деп есептеді. 1950 жылдардың басында азаматтық күзет деп аталатын ресми емес полициялық бастамалар қылмыстың өсуіне қарсы күреске жұмылдырылған кезде қоғамдық науқандардың ең табыстысының бірі пайда болды. Бұл заң мен тәртіпті қалпына келтіруге жасалған әрекет, Ньюклэрдің кедей анклавынан келген көшпенді қылмыстық топтармен болған қанды қақтығыстарға дейін кең қолдау тапты. Бұл мемлекетке олардың АҰҰ және Коммунистік партиямен байланыстарына күдікпен қараған күзет топтарына тыйым салуға мүмкіндік берді. Бұл заң мен тәртіптің сақшылары деп есептелгендер 1950 жылдардың басында «орыстар» тобының мүшелерімен бірнеше қатыгез көше шайқастарына қатысты. Әдебиетте (Drum журналы) бандиттердің бейнесі 1950 және 1960 жылдардың басында әртүрлі кезеңдерден өтті. Алғашқы бейнелеуде қылмысты қалалық құбылыс ретінде тұрақты түрде айыптау және рулық қаралардың ауылдық өзіндігіне қауіп төндіру сипаттамасы басым болды. Екіншісі – біріншісінен түбірінен өзгеше, бандиттер қараларға әдетте тыйым салынған тұрмыс деңгейіне қол жеткізе алатын қалалық тіршілікке бейімделгендер ретінде бейнеленді. Соңғы кезең – Софиатаунның қирауымен бірге жоғалып кеткен шебин мәдениетіне деген ұзақ сағынышпен сипатталады.

Патша Мәсіх шіркеуі

Ескі София-таунның сақталған санаулы ескерткіштерінің бірі – Рей-стриттегі Христос Королі Англикан шіркеуі. Архитекторы – Франк Флеминг, ол Оңтүстік Африка бойынша 85 шіркеудің жобасын жасаған. Шіркеу 1933 жылы салынды. Қоңырау мұнарасы 1936 жылы қосылды. Құрылысқа бөлінген қаражат өте аз болғандықтан, архитектор оны «Қасиетті сарай» деп атады. Шіркеудің ерекшелігі – қазір көрінбейтін сурет болды. Оны 1939-1941 жылдары Маргарет әпке салған. 1963 жылдың соңына қарай София-таунның тұрғындарының барлығы көшіріліп алынды; шіркеу 1964 жылы киесінен айырылды және 1967 жылы Қоғамдық даму департаментіне сатылды. 1970 жылдары оны Недердуич Герформде Керк сатып алып, жексенбілік мектеп ретінде пайдаланды. Ғимарат тағы иесі ауысып, Пинкстер протестант шіркеуі оны сатып алып, көп өзгерістер енгізді. Негізгі зал жабылып, үлкен шомылу тағы (фонт) орнатылды, ағаш жабын мен жалған орган құбырлары интерьердің сырт келбетін өзгертті. 1997 жылы англикандықтар шіркеуді қайта сатып алып, киелі тіршілікке келтірді (қайта құрды); енгізілген өзгерістер кері қайтарылды және ғимарат көбінесе бұрынғы түріне келтірілді. Алайда, Пинкстер протестант шіркеуі салған зал мен галереясы сақталды.

Д. А. Б. Ксуманың үйі

Д-р А. Б. Ксума АҚШ және Ұлыбританияда білім алған дәрігер еді. Ол жергілікті даңқты тұлға, Африка Ұлттық Конгресінің президенті және Батыс аймақтардағы жер иемденуге қарсы тұру және лайықты тұрғын үй комитетінің төрағасы болды. Оның үйі Софиатаунда (73 Тоби көшесі) танымал орын болып саналады және 2006 жылдың 11 ақпанында Ұлттық мұра ескерткіші деп жарияланды. Қазіргі таңда үйде Софиатаун мұра және мәдени орталығы орналасқан. Бұл 1950 жылдардың соңында үкімет Софиатаунды қирату кезінде аман қалған екі үйдің бірі. Ол 1935 жылы салынған және Empilweni деп аталды. Ксума және оның екінші әйелі Меди Холл Ксума 1959 жылға дейін онда тұрды.

Жақсы көше

Гуд-стрит Софиатаун өмірінде маңызды рөл атқарды. Ол "шебендер көшесі" деп сипатталды. Жазушы Кан Тембаның "Ақиқат үйі" деп аталатын үйі және семіз Филис Петерсонның "39 қадам" атты орны Гуд-стритте орналасқан еді. "39 қадамға" жету үшін баспалдақпен көтерілу керек еді, ол сырт көрінісімен өте шаңды болып көрінетін. Содан кейін сізді Fatty күтіп алатын, ол түрлі-түрлі сусындарды сататын: виски, бренди, джин, сыра, шарап және т.б. Кейде тіпті сигара да ұсынатын. Гуд-стрит сонымен қатар үнді, қытай және еврей дүкендерімен, сондай-ақ қылмыскерлер мен қарақшылардың тоғысқан жері ретінде белгілі болды. Бұл көшеде ақ және қара музыканттардың қатысуымен "Одиндегі джаз" джем-сессиялары өтті. Сонымен қатар, Одинде өткен жиналыста Софиатаунды бұзуға қарсы күрес бастау алды. Қазіргі уақытта Еркіндік алаңының қалдықтары Мәсіх Патша шіркеуінің жанындағы мектеп стадионының астында табылмайды.

Киприанның миссионерлік мектебі

Бұл бастауыш мектеп Софиатаунда діни және білім беру орталығы болды. 1928 жылы Майер көшесінде құрылған англикандық миссионерлік мектеп еді. Сент-Сиприан Софиатаундағы ең ірі бастауыш мектеп саналды. Сент-Сиприан мектебінің оқушылары Қайта тірілу қауымының үйінің артында жүзу бассейні жасау үшін өздері шұңқыр қазып шығарған. Кейіннен Сент-Сиприан мектебінің оқушылары Росс, Рейнс немесе Хаддлстон әкелерге барып, Санкт-Петербург мектебіне, содан кейін Форт-Хэр университетіне, тіпті Витватерсранд университетіне оқуға стипендия алуға көмектесуді сұрады. Мақсаты – олардың дәрігер болып оралып келуі еді.

Берта көшесіндегі емен ағашы

Ағаш екі адам оның бұтақтарынан өз-өзіне қылмыстық жолмен көшірілгеннен кейін өлімге келуіне байланысты "Қасіретті ағаш" деген жаман атқа ие болды.