Кіріспе
Нежметтин Ербакан (29 қазан 1926 – 27 ақпан 2011) – 1996 жылдан 1997 жылға дейін Түркияның премьер-министрі болған түрік саясаткері, инженер және ғалым. Ол әскери қызметкерлердің қысымымен премьер-министр лауазымынан кетуге мәжбүр болды, кейіннен Түркия Конституциялық соты конституцияда белгіленген дін мен мемлекеттің бөліну принципін бұзды деген айыппен саяси қызметтен шеттетілді. Ербақанның саяси идеологиясы және қозғалысы – Милли Горуш, Түркияның діни құндылықтарын қорғап, батыс елдерімен бәсекелесіп, мұсылман елдерімен жақын қарым-қатынас орнату арқылы өз күшімен дами алатынын айтады. Милли Горуш идеологиясымен Ербақан 1960-2010 жылдар аралығында Түркиядағы бірнеше маңызды ислами саяси партияларын құрды және басқарды, атап айтқанда Ұлттық тәртіп партиясы (MNP), Ұлттық құтқару партиясы (MSP), Әл-ауқат партиясы (RP), Игілік партиясы (FP) және Бақыт партиясы (SP).
Necmettin Erbakan (29 October 1926 – 27 February 2011) was a Turkish politician, engineer, and academic who was the Prime Minister of Turkey from 1996 to 1997. He was pressured by the military to step down as prime minister and was later banned from politics by the Constitutional Court of Turkey for allegedly violating the separation of religion and state as mandated by the constitution. The political ideology and movement founded by Erbakan, Millî Görüş, argues that Turkey can develop with its own power by protecting its religious values and moving forward with faster steps by rivaling the Western countries in favor of closer relations to Muslim countries. With the Millî Görüş ideology, Erbakan was the founder and leader of several prominent Islamic political parties in Turkey from the 1960s to the 2010s, namely the National Order Party (MNP), the National Salvation Party (MSP), the Welfare Party (RP), the Virtue Party (FP), and the Felicity Party (SP).
Ерте өмір және білім
Ербакан Түркияның солтүстігіндегі Қара теңіз жағалауындағы Синоп қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Мехмет Сабри, Киликияның танымал Козаноглу әулетінен шыққан судья, ал анасы Камер – Синоптағы белгілі бір отбасынан шыққан черкес және Мехмет Сабридің екінші әйелі болған. Стамбул жоғары мектебінде білім алғаннан кейін, 1948 жылы Стамбул техникалық университетінің машина жасау факультетін бітірді және РВТХ Ахен университетінен механикалық/қозғалтқыш инженериясы бойынша PhD дәрежесін алды.
Саяси қызмет
Түрік саясатының бірнеше онжылдықтар бойы жетекші тұлғаларының бірі болған Ербакан, өзі құрған немесе шабыттандырған бірқатар исламдық саяси партиялардың басшысы болды. Бұл партиялар танымал болғанымен, Түркияның зайырлы билігі тарапынан тыйым салынды. 1970 жылдары Ербакан Ұлттық құтқару партиясының төрағасы болды, ол 1974 жылғы Кипр дағдарысы кезінде премьер-министр Бюлент Ецевиттің Республикалық халық партиясымен коалициялық үкіметте қызмет етті. 1980 жылғы әскери төңкерістен кейін Ербакан мен оның партиясы саясаттан шеттетілді, сондай-ақ 1997 жылы да тыйым салынды. Бірақ 1997 жылдың 10 мамырында Әділет партиясының Шанлыурфа депутаты Ибрахим Халил Челик: "Егер Имам Хатип мектептерін жабуға тырыссаңыз, қан төгіледі. Алжирдегіден де жаман болар еді" деп мәлімдеді. Ербакан және оның жақтастары Алжирдегі Ислам құтқару фронтымен (FIS) байланыс орнатты, ал 1994 жылдың қазан айында Ербакан Америка мұсылман кеңесіне барғанда FIS өкілдерімен кездесті.
Премьер-министр қызметі
1995 жылғы сайлаудан кейін Месут Йылмаздың қысқа мерзімді премьер-министрлігі 1996 жылы Әл-ауқат партиясының сенімсіздік білдіру ұсынысынан кейін құлағаннан соң, Ербақан Чиллердің «Ақиқат жолы» партиясымен (DYP) коалиция құрып премьер-министр болды. Премьер-министр ретінде ол Түркияның араб елдерімен қарым-қатынасын одан әрі нығайтуға тырысты. Бұл әрекет ел ішінде жақсы қабылданыс таппады. Осы сынға қарамастан, Ербақан ислами бағытталған сыртқы саясатын ұстанды, өзінің Ұлттық Көзқарас идеологиясына адалдығын сақтады. Ол НАТО-ға балама ретінде ислами қауіпсіздік ұйымын, сондай-ақ динар деп аталатын ислами валютаны ұсынды. Әскерлер бұл қадамдардан қатты алаңдап, партияның қызметін бақылау үшін «Батыс жұмыс тобы» атты бастама құрды. Ербақанның беделі Сусурлук жанжалына қарсы түнгі демонстрацияларды әжуалай сөйлеп мазақ еткенінен зардап шекті. Ол сол кезде бейжайлығы үшін көп сынға ұшырады. Түрік әскері Ербақан үкіметіне берген ескертулерін біртіндеп жиілетіп, шұғылдандырды, нәтижесінде 1997 жылы Ербақан қызметтен кетті. Ол кезде Ербақан мен Тансу Чиллер арасында коалиция жетекшілері арасында қызметтік ротация келісімі болған – Ербақан белгілі бір мерзімге (жария етілмеген уақыт) премьер-министр болып тұратын, содан кейін Чиллердің пайдасына қызметтен кетер еді. Алайда, Чиллердің партиясы парламентте үшінші орында болғандықтан, Ербақан қызметтен кеткеннен кейін президент Сүлеймен Демирел екінші ірі партияның жетекшісі Месут Йылмазды жаңа үкімет құруға шақырды.
Премьер-министр болғаннан кейінгі кезең
Кейіннен сот Ербақанның биліктегі Әл-ауқат партиясына бұрынғысыздай тыйым салды, бұл партияның мемлекетте ислам фундаментализмін тарату мақсаты бар екенін анықтады, сондай-ақ Ербақанға тағы да саяси белсенділіктен тыйым салынды. Ол, шынайы демократиялық ел саяси партияны оның сенімдері үшін жабуға болмайды деп мәлімдеген еді. 1997 жылы партияға тыйым салынғаннан кейін, бір триллионға жуық ескі түрік лирасы, бүгінгі шақта 3,3 миллион долларға бағаланатын қазыналық гранттарды қайтарудың алдын алу үшін жасалған жалған құжаттарды пайдалануға қатысты «Жоғалған триллион ісі» деп аталатын істе оған екі жыл төрт айға сот үкімі шығарылды. Көптеген жағдайларда саяси тыйымға ұшырағанына қарамастан, Ербақан 1997 жылы Әл-ауқат партиясының бұрынғы мүшелері құрған «Фазилет» партиясына кеңесші және бейресми оқытушы ретінде көмектесті, олардың арасында болашақ Түркия президенті Режеп Тайип Ердоған да болды. «Фазилет» партиясы 2001 жылы конституцияға қайшы деп танылып, күштеп таратылды; сол кезде Ербақанның саяси қызметке тыйым салу мерзімі аяқталды, ол «Саадет» партиясын құрды, ол 2003-2004 жылдары және 2010 жылдан өмірінің соңына дейін партия басшысы болды.
Өлім
Ербакан 2011 жылғы 27 ақпанда Анкара қаласының Чанкая ауданындағы «Гувен» ауруханасында жергілікті уақыт бойынша сағат 11:40-та жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Оның денесі Стамбулға жеткізілді, Фатих мешітіндегі діни қызметтен кейін, көпшілік оның табыны Меркезефенди зиратына дейін қош соғып, әйелі Нерминнің қасына жерледі. Ол мемлекеттік жерлеу рәсімі өткізілмеуін қалаған, бірақ оның жерлеу рәсіміне жоғары деңгейдегі мемлекеттік және үкіметтік шенеуніктер қатысты.
Көзқарастар
Ербақанның идеологиясы 1969 жылы жарық көрген Millî Görüş (Ұлттық көзқарас) атты манифестінде баяндалған. "Экономист" журналының мәліметінше, Ербақан қайтыс болғаннан кейін Түркияның исламшылдарына әсер ететін және оларды жаңғыртуға ұмтылатын күш ретінде танылды, сондай-ақ Түркияны араб әлемі үшін үлгі ел ретінде қарастыруға мүмкіндік берді. Оның сыртқы саясатының екі басты тірегі болды: панисламизм және сионизмге қарсы күрес. Ол мұсылман елдері арасында экономикалық және саяси біртіндесуді қамтамасыз ету мақсатында "D8" немесе "Дамыған сегіздік" ұйымын құрды. Оның құрамында Түркия, Иран, Малайзия, Индонезия, Египет, Бангладеш, Пәкістан және Нигерия бар, барлығы сегіз мүше ел кіреді. Қатаң исламшыл және секуляризмге қарсы тұрған Ербақан, христиан және исламдық өркениеттердің қақтығысы туралы ортақ сенімге және ұқсас оңшыл идеологияға байланысты Жан-Мари Ле Пенмен достық қарым-қатынас орнатты.