Кіріспе

Морис Равельдің «Цыгане» композициясы – француз композиторы Морис Равельдің рапсодиялық шығармасы. Алғашқыда скрипка мен фортепианоға (қажет болған жағдайда лютеальмен) арналған. Алғашқы орындалысы 1924 жылғы 26 сәуірде Лондонда болды, онда осы шығармаға арналған венгр скрипачисі Джели д’Арани скрипкада, ал Анри Гил Маршекс фортепианода (лютеальмен) орындады. 1928 жылғы өмірбаяндық эскизінде Равель оны «венгр рапсодиясының стиліндегі виртуоздық шығарма» деп сипаттады. Ол «дамытылмай, бірінен соң бірі келіп тізілген өзгерістер тізбегінен» тұрады.

Өмірбаян

1920-ші жылдардың басында Равел өзінің ең жақын досы Хелен Журдан Морханге арналған скрипка мен фортепианоға арналған шығарма жазуды жоспарлаған болатын. Осы кезеңде Равел Лондонда Ханс Киндлермен бірге скрипка мен виолончельге арналған сонатасын орындаған д'Аранимен танысты, содан кейін ол композиторға өз елінің халық әуендерінен үзінділер сыйлады. Келесі екі жыл ішінде Равел созылмалы ауруына байланысты ойнауын тоқтатқан Журдан Морханге арналған сонатаны кейінге шегеріп, «Цыгане» шығармасын жазды. Лютеаль – 1919 жылы алғаш рет патенттелген, фортепианоға қосымша жабдық, ол клавиатура үстіндегі тоқтатуларды тарту арқылы әртүрлі дыбыстарды шығаруға мүмкіндік берді. Оның бірі цимбаломға ұқсас дыбысқа ие болды, бұл композицияның цығандық мәнеріне өте үйлесімді келді. «Цыгане» партитурасының түпнұсқасында орындау кезінде осы тіркелімдерді өзгертуге қатысты нұсқаулар бар болды. Дегенмен, лютеаль кеңінен таралмады. 20-шы ғасырдың соңында лютеальмен жазылған сүйемелдеудің алғашқы басылымы әлі де баспагерлерде қолжетімді болды, бірақ ол кезде бұл құрылғы қолданыстан мүлдем шығып кеткен еді. Равел фортепиано партиясын оркестрге аударды, ал скрипка мен оркестрге арналған нұсқа алғаш рет 1924 жылдың 19 қазанында Амстердамда орындалды, дирижерлік – Пьер Монте, солист – Самуэль Душкин. 1924 жылдың 30 қарашасында Париж премьерасында Габриэль Пьерне басқаруымен Jelly d'Arányi Concerts Colonne оркестрімен бірге өнер көрсетті. Лютеальсыз фортепианолық нұсқасы алғаш рет 1925 жылы Роберт Сотенс орындауында таныстырылды. Шығарманың атауы «цыган» деген жалпы еуропалық терминнен алынған (француз тілінде: gitan, tsigane немесе tzigane, ал венгр тілінде cigány), бірақ онда нағыз цыған әуендері қолданылмаған.

Музыка

Бұл композиция бір бөлімнен тұрады, шамамен он минутқа созылады және скрипкалар мен арфа, қосарлы ағаш үрлемелілер, F тонындағы екі мүйіз, C тонындағы бір труба, челеста, үшбұрыш, тембр және барабанға арналған. Басталуы "Lento, quasi cadenza" деп белгіленген және алғашқы 28 такт бойы G ішегінде ойнайтын жеке скрипкаға арналған; Янкелевич кіріспесін (Лассан) "жоғары деңгейдегі жаттығулар, стаккато ноталар, трельдер және морденттер" деп сипаттайды. Содан кейін "цыган импровизацияларының" тізбегі келеді, одан кейін Фриска, одан кейін Чардаш", оның соңында "рапсодия асығыс болып, ешқайсысын ұстамай, түрлі-түрлі тоналдықтарды қызу жүреді".