Амир Аббас Ховейда: Иранның ұзақ жыл қызмет еткен премьер-министрі
Amir-Abbas Hoveyda
Амир Аббас Ховейда: Иранның ең ұзақ қызмет еткен премьер-министрі (1965-1977). Өмірі, саяси мансабы, Иран революциясы кезіндегі судьбасы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Әмір Әббас Ховейда (امیرعباس هویدا; 18 ақпан 1919 – 7 сәуір 1979) – 1965 жылдың 27 қаңтарынан 1977 жылдың 7 тамызына дейін Иранның премьер-министрі болған ирандық экономист және саясаткер. Ол Иран тарихындағы ең ұзақ қызмет еткен премьер-министр. Бұрынғы премьер-министр Мансурдың кабинетінде премьер-министрдің орынбасары және қаржы министрі болып та қызмет еткен. Иран революциясынан кейін, ол жаңадан құрылған Революциялық сотта "Құдайға қарсы соғыс ашу" және жер бетінде бұзақылық тарату (Mofsed e filarz) айыптарымен сотталды және өлім жазасына кесілді.
Prime Minister of Iran from 1965 to 1977
Amir Abbas Hoveyda (امیرعباس هویدا; 18 February 1919 – 7 April 1979) was an Iranian economist and politician who served as Prime Minister of Iran from 27 January 1965 to 7 August 1977. He was the longest serving prime minister in Iran's history. He also served as Deputy Prime Minister and Minister of Finance in Mansur's cabinet. After the Iranian Revolution, he was tried by the newly established Revolutionary Court for "waging war against God" and spreading corruption on earth (Mofsed e filarz) and executed.
Ерте өмір және білім
1919 жылы Тегеранда Қажар әулетінің соңғы жылдарында белсенді қызмет еткен тәжірибелі дипломат Хабиболла Ховейда (Айн ол Молук) мен Ховейданың ересек өмірінің көп бөлігінде қызмет еткен патшалық отбасының ұрпағы Афсар ол Молуқтың ұлы ретінде дүниеге келді. Ховейданың әкесі Бахаи дінінен бас тартып, ал Ховейданың өзі дінге сенімсіз болған. Ол «Иранның Шиндлері» деп танылған Абдол Хосейн Сардаридің туысы еді. Айн ол Молук сияқты дипломаттардың міндеттеріне байланысты Ховейда отбасы ұзақ уақыт бір орында тұрмаған. Әртүрлі елдерде білім алғандықтан Ховейдаға ерекше космополиттік көзқарас қалыптасты, ол оның өмір бойы сақталатын ең маңызды қасиетіне айналды. Отбасы Бейрутте (Ливан) тұрғанда Ховейда француз үкіметімен байланысты француз лицейінде оқыды. Францияға және оның мәдениетіне деген құштарлығы осы лицейде тәрбиеленген кезде пайда болды. Андре Жид, Андре Малро, Мольер және Бодлер сияқты француз жазушыларының шығармалары жас Ховейданы баурап алып, оның интеллектуалдық өсуіне ықпал етті. Кейбір сарапшылар Ховейданың зиялылық қабілетінің шаһтың назарын аударғанын айтады. 1938 жылы француз университетіне оқуға түсу ниетімен, жас студент армандаған еліне кіру үшін жоғары мектептің қажетті талаптарын орындамай-ақ батыл қадам жасады. Ховейданың ұйымдастырушылық қателігіне себеп, жаулыққа дайын тұрған нацистік Германияның әскери қимылдары болуы мүмкін деп есептеледі. Елдің жаулануы француз университетіне түсу мүмкіндігін жояды. Францияда қалып қойған Ховейда білімін Лондонға (Англия) аяқтауға шешім қабылдады, бірақ бұл қала жас жігітті көңілсіздікке жетеді. Білімін аяқтағаннан бөлек, Ховейда ағылшын тілін жетілдіре алды. Оның парсы, француз, ағылшын, итальян, неміс және араб тілдерін білуі кейін саяси мансапқа жол ашты. 1939 жылы Ховейда Францияға оралғаны қысқа ғана болды, себебі француз үкіметі мен Реза Шах Пахлави арасында дипломатиялық шиеленіс туды. Францияны тастап кетуге мәжбүр болған Ховейда сол жылы Бельгияның Брюссель қаласындағы Брюссель еркін университетіне түсті. Бірақ Германияның Бельгия арқылы Францияға шабуыл жасауы (Блицкриг) оның университеттегі оқуының ұзақтығын қысқартты. Ұзақ уақытқа көшірілгеннен кейін Ховейда Бельгия университетіне оралып, 1941 жылы саяси ғылымдар бакалавры дәрежесін алды, бұл оқу барысында неміс оккупациялық әкімшілігінің қатаң бақылауында жүрді.
Born in Tehran in 1919 to Habibollah Hoveyda (Ayn ol Molk), a seasoned diplomat, who was mostly active during the latter years of the Qajar dynasty, and Afsar ol Moluk, a descendant of the royal family that Hoveyda would serve for much of his adult life. Hoveyda's father was a lapsed adherent of the Baháʼí Faith and Hoveyda himself was not religious. He was the nephew of Abdol Hossein Sardari, also known as "Schindler of Iran". Because of the responsibilities borne by diplomats such as Ayn ol Molk, the Hoveyda family was never fixed in one residence for any prolonged length of time. Studying in various countries gave Hoveyda a unique cosmopolitan flair that would remain being his most enduring characteristic. During the family's stay in Beirut, Lebanon, Hoveyda attended Lycée Français, an institution affiliated with the French government. His love for France and its culture are rooted in his tutelage at the lycée. French literary works by the likes of André Gide, André Malraux, Molière, and Baudelaire, captivated the young Hoveyda and gave way for his intellectual growth. Some pundits suggest that it was Hoveyda's intellectual prowess which initially attracted him into the Shah's folds. Hoveyda's desire to attend a French university in 1938 made the young student jump the gun by entering the country of his dreams without completing specific high school prerequisites required for entry. Cited as being the main reason behind Hoveyda's organizational miscalculation was the possibility of military action by an ostensibly belligerent Nazi Germany. Any future occupation of the country would have hindered his chances of attending a French university. Stranded in France, Hoveyda decided to complete the required high school credits in London, England, a city that would come to depress the young man. Aside from completing his educational requisites, Hoveyda was able to sharpen his command of the English language. His ability to communicate in several languages, including Persian, French, English, Italian, German, and Arabic, helped him climb the political ladder later on in life. Hoveyda's return to France in 1939 would be short lived, nevertheless, due to a brewing diplomatic scuffle between the French government and Reza Shah Pahlavi. Having no choice but to leave France again, Hoveyda enrolled at the Free University of Brussels in Brussels, Belgium, during the same year. His stay at the university would be markedly ephemeral because of the effects of the German Blitzkrieg which used Belgian territory as an entry route into France. After being displaced for a short time, Hoveyda was able to return to the Belgian university, obtaining a bachelor's degree in political science in 1941, under the ever watchful eye of the occupying German administration.
Әскери және мемлекеттік қызмет
1942 жылы Иранға оралғаннан кейін Ховейда бірнеше ай демалып, Иранның ұлттық армиясына сарбаз болып қатарына қосылды. Ол кездегі жоспары – әскери қызметте алған тәжірибесін сыртқы істер министрлігіндегі еңбек өтілін толықтыру үшін пайдалану еді. Жоғары білімі болғандықтан Ховейда әскери дайындықтан өтіп, тікелей офицерлер академиясына қабылданды. Иранның сол кезге дейінгі премьер-министрлері әскери қызметтен аулақ болатын, бірақ Ховейда ерікті түрде әскерге шақырылды. Аристократиялық тегіне қарамастан, Ховейданың бұл шешімі оның алдыңғылары үшін оңай қолжетімді болған ресурстар, жас үкімет қызметкері үшін көбінесе жетіспейтіндігін көрсетеді. Сыртқы істер министрлігі сегіз айдан кейін Ховейданың тағайындалғанын растады. Кейбір адамдар үшін тездетілген өтініш беру процесі Ховейданың жұмысқа орналасуына көмектескен ықпалды күштердің болғанын көрсетеді. Дегенмен, мұндай пікірлер көбінесе нақты фактілерге емес, естігендерге негізделген. Министрлікте жұмыс істеген кезінде Ховейда Иранның жоғары қоғамының көптеген өкілдерімен, оның ішінде Садек Хедаят пен Садек Чубак сияқты адамдармен достық қарым-қатынас жасады. Оның елдің зиялы қауымына деген құрметі премьер-министр ретіндегі стратегиясында айқын көрінеді. Монархиялық режим мен зиялы оппозиция арасындағы серіктестікті нығайтуға тырысу арқылы Ховейда өзі қалаған реформалардың нәтежесін береді деп сенді. Бірақ, жазушы, әлеуметтік және саяси сыншы Жалал әл-Е Ахмад сияқтылар Ховейданың Иранның зиялы қауымдарына «енуін» жалтақтап алу деп қарады. Керісінше, Хедаят және басқа да ерекше тұлғалар өздерінің әлеуметтік мәртебесінен пайда көруге тырысқан мүмкіндікшілдерді тез анықтап, олардан тыйылуға тырысты. Хедаят және басқалар Ховейдадан ешқашан алшақтаған жоқ, бұл оның шынайылығын көрсетеді. Ховейда тәжірибе жинақтаған сайын, Иранның мемлекеттік аппаратында оған жаңа мүмкіндіктер ашыла бастады. Мысалы, 1944 жылдың тамызында ол Иранның өкілетті министрі Зейин ол Абедин Рахнеманы Францияға ертіп баруды қабылдады. Француз тілін жақсы білетін Ховейда елшілік қызметкері ретінде жұмысын ұнатып, бірақ көп ұзамай өмірінің соңына дейін оны мазалаған халықаралық дауға қатысты. «Париж оқиғасы» 1945 жылы соғыс кезінде қауіпсіздік үшін Швейцария банктерінде сақталған қаржы активтерінің бай француз бизнесмендерінің қазынасына заңсыз әкелінуін баяндайды. Шекаралық салықтардан аулақ болу үшін дипломатиялық қызметкерлер аралық буын ретінде әрекет етуге көндірілді, себебі заң бойынша елшілік көліктерін тексеруге болмайтын еді. Ховейда заңсыз ақша аударымдарына қатысқан жоқ болса да, оның кейбір айыпталушылармен байланысы оны осы істе кінәлі деп тануға жеткілікті болды. Тәжірибеден бөлек, «үлкен беделге» ие тәуелсіз дипломат Абдулла Энтезамның қолдауы Ховейданың мемлекеттік қызметтегі жоғарғы сатыға көтерілуіне көмектесті. Иранның шахы (патшасы) Мұхаммед Реза Шах Пахлавидің үкіметінде кез келген әлеуметтік позицияда жоғары лауазымға ие болудың жалғыз жолы маңызды ішкі қолдау арқылы болды, бұл Ховейда Энтезаммен жұмыс істеуден бұрын жеткілікті болмады. Екеуі алғаш рет Ховейда Батыс Германияның Штутгарт қаласында болған кезде бірге жұмыс істеді. 1947 жылы Ховейдаға Иран мен Германия арасындағы келісімдер бойынша келіссөздер жүргізу міндеті жүктелді. Ең маңызды жағдай – Иранның болат зауытын салу үшін қажетті зауыттық жабдықтарды сатып алуы, бірақ материалдық компоненттердің мәмілесі сәтті аяқталмады. 1950 жылы Ховейда қайтадан өзгеретін Иранға оралды. Бұл жолы ол Иранның қазіргі заманындағы ең күрделі кезеңдердің біріне тап болды. Ховейда Сыртқы істер министрлігінің қоғамдық қатынастар басқармасының директорының көмекшісі болып жұмыс істеген кезде, Мохаммад Моссадек билікке келген кезде ұлтшылдық сезімдерді жұмылдырды. Осы кезеңде Энтезам сыртқы істер министрі болып тағайындалды, бұл Ховейдаға Энтезамның атқарушы хатшысы ретінде интеллектуалды жағынан қызықтырған рөл атқаруға мүмкіндік берді. Оның өкілеттігі Моссадек премьер-министр болып тағайындалғанға дейін ұзаққа созылмады, ол бұрынғы кабинетті Ховейданың жұмысымен бірге таратып жіберді. 1952 жылы Ираннан тағы да шығып, Ховейда Еуропадағы байланыстарының көмегімен Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар жөніндегі жоғарғы комиссариатында жұмысқа орналасты. Байланыс офицері ретінде ол Азия, Африка және Американы қоса алғанда, әртүрлі континенттерді аралап, босқындардың жағдайын жариялады және жоғары лауазымды БҰҰ шенеуніктерінен бірнеше мақтау алды. Иран елшілігі Түркияда Ховейданың Иран шекарасынан тыс жердегі соңғы ресми лауазымы болды. Оның досы Хасан Әли Мансурдың әкесі елшінің көмекшісі болды, Ховейда Мансурдың әкесі 1957 жылы авторитарлық армия генералымен ауыстырылғаннан кейін тез кетіп қалды.
Upon his return to Iran in 1942, Hoveyda rested for a few months before enlisting as a soldier in Iran's national army. His plan at the time was to use his experience as a conscript to supplement his seniority at the foreign ministry where he applied for employment prior to being drafted. Because of his higher education, Hoveyda was able to bypass boot camp and directly enter the Officer's Academy. Iran's modern Prime Ministers, until that point, were able to avoid military service, but Hoveida voluntarily chose to enlist. Although rooted in aristocracy himself, Hoveyda's decision is portentous in the sense that resources that were readily available for his predecessors were often scarce for the young government official. The Foreign Ministry dispatched a message eight months later confirming Hoveyda's appointment. To some, the quick application process is evidence enough to suggest that there were influential forces that helped expedite Hoveyda's subsequent employment. These claims, however, are often based on hearsay rather than substantiated facts. During his time in the Ministry, Hoveyda befriended many elements of Iranian high society, including the likes of Sadeq Hedayat and Sadeq Chubak. His affinity for the country's intelligentsia is clearly observed in his earlier strategy as PM. By trying to consolidate the partnership between the monarchial regime and the intellectual opposition, Hoveyda believed that the incremental reforms he desired would bear fruit. Others like Jalal al e Ahmad, writer and social and political critic, saw Hoveyda's 'infiltration' of Iran's intellectual ranks as a form of sycophancy. On the other hand, Hedayat and other eccentric characters were quick to identify and repel opportunists who were attempting to leech off their social status. Hedayat and others never distanced themselves from Hoveyda, symbolizing the latter's authenticity. As Hoveyda garnered more experience, opportunities within Iran's governmental apparatus were becoming available to him. In August 1944, for instance, he accepted a position to accompany Zein ol Abedin Rahnema, Iran's minister plenipotentiary, to France. Being an avid Francophile, Hoveyda would enjoy his time as an embassy official, but he would soon be entangled in an international scandal that would taint him for the rest of his life. The "Paris Story" recounts the illegal importation of financial assets, stored in Swiss banks during the war for security purposes, from Switzerland into the coffers of wealthy French businessmen in 1945. To avoid border taxes, diplomatic personnel were persuaded to act as the intermediary, simply because embassy vehicles were, by law, unable to be searched. Although Hoveida never had anything to do with the illegal transfers, his mere association with some of those indicted was enough for him to be used as a scapegoat in the affair. Aside from experience, patronage from the likes of Abdullah Entezam, an independent minded diplomat of "sterling reputation", served to aid Hoveida's ascendance to the upper echelons of public office. With the government of Mohammad Reza Shah Pahlavi, the Shah (king) of Iran, the only way to obtain high ranking positions in any societal position was through crucial internal patronage, reinforcement Hoveyda sufficiently lacked prior to working with Entezam. The two first got to work together when Hoveyda was stationed in Stuttgart, West Germany. While there in 1947, Hoveyda was assigned with the task of negotiating over deals made between Iran and Germany. The most notable case involved Iran's purchase of factory equipment required for the construction of a steel mill, in which the transaction of the material components were never successfully completed. In 1950, Hoveyda returned to an ever changing Iran once again. This time, he would be caught in one of the most tumultuous periods of Iran's modern period. As Hoveyda toiled away at a notably boring job as assistant director of the public relations office at the Foreign Ministry, Mohammad Mossadegh was mobilizing nationalist sentiment as he rose to power. During this period, Entezam was appointed as minister of foreign affairs, allowing Hoveyda to assume a more intellectually stimulating role as Entezam's executive secretary. His tenure did not last long before Mossadegh was appointed Prime Minister, dissolving the former cabinet along with Hoveyda's job. Leaving Iran once again in 1952, Hoveyda was able to secure a position with the United Nations High Commissioner for Refugees through the help of his European contacts. As a liaison officer, he was given the task of visiting various continents, including Asia, Africa, and the Americas, promulgating the plight of refugees and in effect receiving several commendations from high ranking UN officials. The Iranian embassy in Turkey would serve to be Hoveyda's final official position outside Iran's frontiers. Assistant to the ambassador, who so happened to be the father of his good friend, Hassan Ali Mansour, Hoveyda would make a quick exit after Mansour's father was replaced by an authoritarian army general in 1957.
Билікке көтерілу
Ховейданың билікке өрлеуі Сыртқы істер министрлігінде көп жылдық қызметке байланысты болды, бірақ 1958 жылы оның қамқоршысы Абдулла Энтезамның ықпалымен Ұлттық Иран Мұнай Компаниясының (NIOC) директорлар кеңесіне кіргеннен кейін бұл жол жаңа бағытқа бұрылды. Энтезам компаниясының басқарушы директоры және арнайы көмекшісі ретінде Ховейда Батыста алған тәжірибесін пайдаланып, басқарушылар мен қызметкерлер арақатынастарын өзгертті. Мысалы, ол жұмысшылардың жұмыс ортасының кез келген аспектісіне қатысты наразылықтарын білдіру үшін жаңа әдістерді енгізді және басқарушылар мен еңбекшілердің рөлдерін ұжымдық бірлікке біріктіруге көмектесті. Ол мұны тамақтандыру бөлмесінде жалақылы жұмысшылармен бірге тамақтану арқылы істеді. Жалпы өнімділікті және жұмысшылар арасындағы қарым-қатынасты жақсарту үшін Батыс үлгілерін қолдануды жақтағанмен, Ховейда шетелдік техниктерді қуу және жергілікті жұмыс күшін тартуды қолдады. Оның қызмет ету кезеңінде NIOC-тің «Кавош» (парсы тілінде – «Зерттеу») журналы алғаш рет жарық көрді. Бұл журналдың ерекшелігі – оның алғашқы кезеңдерінде Шаһтың айналасында қалыптасқан жеке басының қадір-қасиетін көрсетуден мүлдем айырылғандығы болды. NIOC-те басқарушы директор ретіндегі қызметін жалғастыра отырып, Ховейда Хасан Әли Мансурға жоғары білікті, Батыста білім алған және жас технократтардан тұратын жартылай тәуелсіз топ құруға көмектесті. Ұйымның басты мақсаты – елдің ахуалды экономикасын жақсарту жолдарын табу еді. «Прогрессивті шеңбер» деп аталған, үкімет тарапынан қолдау көрсетілген бұл «дорех» (парсы тілінде – «тұрақты интервалмен өткізілетін жиналыс») – шахтың ескі буын саясаткерлерін жаңа «прогрессивті» кадрмен алмастыруға жасаған қасақана әрекеті болды. 1959 жылы құрылғаннан бастап, Шеңбер «Жоспарлау ұйымы» деп аталатын ұқсас үкіметтік комиссиямен бірлесіп жұмыс істеді. Ховейда Шеңберде жетекші рөл атқарды және оның көптеген жаңа кадрларды тартуына ықпал етті. Тәжірибе мен қолдаудан басқа, сол кездегі көптеген саясаткерлер франкмасондықты жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалуға қосымша мүмкіндік ретінде қарастырды. Ховейда ақыры қосылған «Форуги» ложасының көптеген мүшелері Иранның қазіргі дәуіріндегі ықпалды саясаткерлерді тәрбиеледі және өндірді. Ховейда 1960 жылы масон болып, ұйыммен байланысының өзін ұлттық назарға түсіруге көмектеседі деп сенді. Ховейда бұл мақсатына жете алды, бірақ оған қараған назар тек оңды болған жоқ. Ирандағы масондық әрқашан британ империализмінің бір бөлігі ретінде қарастырылды, ал Ховейданың діни нанымына қатысты қауесеттердің таралуы оның сыртқы саясат және премьер-министрлік қызметінде оның беделін түзейтін мүмкіндіктерді қарсыластарына ұсырды. Сот министрі Асадолла Алам және Иранның ішкі қауіпсіздік және барлау қызметі – САВАК-тың генералы Насири масондыққа қарсы маңызды даулы кітаптарды басып шығаруға көмектескені жақсы құжатталған, олардың әрқайсысында Ховейдаға сілтеме жасалған. Оның қарсыластары оның Иранда қудаланған бахаи дінінің өкілі екендігі туралы да қауесет таратып, бірақ ол да, Шаһ та оның бахаи екенін жоққа шығарды.
Hoveyda's rise to power involved many years of service within the ministry of foreign affairs, but this path took on a whole new approach once he joined the board of directors of the National Iranian Oil Company (NIOC) in 1958 at the behest of his patron Abdullah Entezam, who had by then assumed a high ranking position at the company. As managing director and special assistant to Entezam, Hoveyda used his experiences in the West to transform management worker relations. As an example, he introduced innovative methods by which workers filed grievances in regard to any aspect of the working environment they deemed unsatisfactory, and helped to figuratively enmesh the roles of management and the labourers into a collective entity. One way he went about doing this was by eating many of his meals alongside wage labourers in the cafeteria. Although he advocated the emulation of Western models to improve overall productivity and worker relations, Hoveyda was very outspoken in favour of expelling foreign technicians and attracting indigenous sources of labour. It was during his tenure in which the NIOC's periodical, Kavosh (Persian: Exploration), was first published. What is unique about this magazine is that it was, initially, virtually void of any semblance of the growing cult of personality which surrounded the Shah. Continuing his duties as managing director at the NIOC, Hoveyda also helped Hassan Ali Mansour in establishing a semi independent group of highly trained, Western educated, and young technocrats. The organization's main goal was to devise methods of rectifying the nation's ailing economy. Known as the Progressive Circle, this government sponsored dowreh ("Persian for a gathering held at regular intervals") was a deliberate attempt by the shah to thin out the older generation of politicians with a new 'progressive' crop. With its inception in 1959, the Circle acted in conjunction with a similar government commission called the Plan Organization. Hoveyda would play a major leadership role in the Circle and would be the catalyst behind much of its recruitment efforts. Besides experience and patronage, Freemasonry was seen by many politicians at the time as a supplemental credit towards obtaining high ranking government positions. It is no doubt that many members of the Foroughi Lodge, the chapter Hoveyda would eventually join, harboured and produced many influential politicians of Iran's modern era. Hoveyda became a freemason in 1960 believing that his mere association with the organization would help propel him into the national spotlight. Hoveida would succeed in this regard, but the attention he received was all but positive. Freemasonry in Iran has always been seen as an extension of British imperialism, and with rumours surrounding Hoveyda's religious persuasion, opportunities to attack Hoveyda's character were not taken for granted by his political adversaries during his years as head of foreign policy and Prime Minister. It is well documented that Court Minister Asadollah Alam and General Nasiri of SAVAK, Iran's domestic security and intelligence service, helped expedite the publication of key controversial books against Freemasonry, referencing Hoveyda in each piece. Rumours were also spread by his detractors that he was a Baháʼí, a persecuted religion in Iran, but both he and the Shah denied that he was a Baháʼí.
Премьер-министр лауазымы
1963 жылы «Прогрессивтік шеңбер» Иран Новин (Жаңа Иран) партиясы ретінде саяси құрылымға айналғанда, Ховейда ұлттық сахнаға ие болды. 1964 жылы премьер-министр Хасан Әли Мансурдың қаржы министрі қызметін атқарып, қазір тәжірибелі Ховейда кабинеттің интеллектуалдық орталығы ретінде көзге түсті. Иранның ішінде де, сыртында да көптеген сарапшылар Ховейданың салмақтылығы мен өткірлігіне назар аударды. Көптеген адамдар үшін ол – мемлекеттік қайраткердің үлгісі еді. Ховейданың оң қасиеттері тағы да қауесет пен жанжалдың ортасында қалды. Мансурдың премьерлік лауазымына тағайындалған алғашқы айларында, шетелдіктерге экстерриториялық құқықтарды беру туралы заң жобасын бекіткені үшін үкіметке сын бағытталды. Бұл заңның артықшылығын АҚШ әскери қызметкерлері мен олардың отбасылары алды. Бұл «капитуляция құқығы» сол кездегі халықтың үкіметке деген көзқарасына теріс әсер етті. Заң бойынша, үкіметтің әрекеттері сол кездегі кабинеттің позициясын көрсететін болғандықтан, жеке министрлердің қатысуына қарамастан, Ховейда заң жобасын әзірлеуге тікелей қатыспаса да, оның іске асырылуына кінәлі деп танылды. 1965 жылғы 21 қаңтарда Фадаян-и Исламның он жеті жасар жақтасының қолынан Мансурдың қаза тауып, Ховейданың болашағы түгелдей өзгерді. Шаһқа оқиғаны хабарлаған ол, министрлер кабинетін құруға бұйрық алды. Ховейда қайтыс болған Мансурдың орнын басып, Иранның қазіргі тарихындағы ең ұзақ премьер-министр атанды. Әли Амини, Хадж Әли Размара және Мохаммад Мосаддық сияқты бұрынғы премьер-министрлердің тәуелсіздік сезімі автократтық Мохаммад Реза Шаһ тарапынан жүйелі түрде жойылды. Билікті консолидациялаудағы сәттілігіне қарамастан, патша конституциялық монарх ретіндегі халықаралық беделін сақтап қалды, бірақ Ховейданың премьер-министрлік қызметі бұл бейнеленудің шындыққа сай еместігін көрсетті. Ховейданың премьер-министрлігі оның осындай күшсіздікке қарсы тұруының басты себебі болды. Ховейда Иранның ең танымал саяси сатиралық журналы «Towfigh» журналының оған қарсы жүргізген тұрақты шабуылдары арқасында Иранда кеңінен танылды. Ховейда «Towfigh» оны жариялағанға дейін Иран халқы арасында белгілі емес еді. Ол «Towfigh» журналында жол апатынан (ол қатысқан) туындаған салдарынан таяққа сүйеніп, костюмшегінің қалтасында бір гвоздика тағып, түтік шегетін күйінде карикатураланды. «Towfigh» журналы оны «Таяқтысы» деп атады және тіпті премьер ретіндегі кемшіліктерін ашуға арналған «Assa Nameh» атты жеке кітап шығарды. Журнал (және ирандық БАҚ жалпы) Ховейданы жиі сынап, оның беделін түсірді, себебі олардың мақсаты – шаһты сынға алу еді, бірақ цензура салдарынан тікелей іс-қимылға бара алмады. Ақырында Ховейда, шаһтың бұйрығымен, 1971 жылы «Towfigh» журналын шаһтың сыбайлас жемқорлығы мен саясатын қатты сынағандықтан тоқтатты. Бұл Ховейданың үкіметке сын айтуды ынталандыратынын және баспасөз бостандығын шектеудің үкіметтің біржақты бұйрықтарымен емес, сот арқылы соттың шешімімен жүзеге асырылуы керектігін ашық мәлімдегеніне қарамастан болды. Ховейданың премьерлік қызметінің бірінші жартысы оң көзқараспен сипатталды. Бұған дейін айтқандай, 1966 жылы Ховейда зиялы қауымның көптеген өкілдерін, сондай-ақ оппозицияны режиммен бейресми келісімге тартуға тырысты. Екі тарап арасындағы келіссөздер ақырында сәтсіз аяқталса да, Ховейда екеуінің серіктестігі қандай нәтижелерге әкелуі мүмкін екенін ешқашан ұмытқан жоқ. Оның саясаттағы прагматикалық көзқарасы оған іс-қимыл арқылы жүзеге асырылатын реформалау процесін көруге мүмкіндік берді. Бұл сол кездегі көптеген ирандық зиялылардың таңдаған жолына қайшы келді, олар сайлаудағы сыбайлас жемқорлық және БАҚ-қа цензура сияқты мәселелерді шешуге бейім болды. Ховейда Мансур әкімшілігінің реформалық бастамаларының көптерін қайтадан қолға алды. Әсіресе, Ақ революция кезінде шаһ ұсынған реформалық жоспарлар. Ол дінге сенбейтін болса да, тіпті мемлекеттік кірістерді дін қызметкерлеріне бөліп беретін. Шаһ дін қызметкерлерін коммунизмге қарсы қорғаныш ретінде қарастырып, үнемі күшейтіп отырды (шаһ кейін өкініп жүрген саясат). Ховейданың сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресу жоспары билік басындағылардың ешбір қабілетсіздігінің айқын мысалы болды. Көптеген маңызды үкімет мүшелері жемқор болды, шаһ үнемі олармен мақтанып, мақтанып, проблемаға көз жұмды. Шаһ Иран қоғамының бұрмаланған суретін ала бастады, сонымен қатар, қарапайым ирандықтардың наразылығы мен өзінің үкіметінің кемшіліктеріне толығымен немқұрайлы болды. Ховейданың жеке мандатын іске асыра алмауы, оның бұрынғы оң көзқарасын цинизмге айналдырды. Саяси маневрлердің жылдарынан кейін, оның ұсынған көптеген бастамалары бюрократиялық кедергілерге ұшырады. 1970 жылдары, қазір тәжірибелі премьер-министр өзінің нанымдарына сәйкес әрекет етуге немқұрайлы қарады. Оның бұрынғы жүйелік кемшіліктерге қарсы күресі біртіндеп жалған қолдауға айналды. Ховейда үкіметтің қазіргі күйінде өзінен-өзі реформаланатынын және саяси либерализацияның модернизацияның жалпы схемасында шағын мәселе екенін мәлімдеді. Жеке өмірінде Ховейда Иранның жағдайына қатысты ашу-ызасын білдіріп, мемлекеттің жетіспеушіліктерін және өзінің саяси әлсіздігін мойындады. Премьер-министр кеңсесінің күшсіздігіне қатысты ішкі жанжалдар да қосылды. Ховейда Асадолла Алам және 1953 жылғы Мосаддыққа қарсы төңкеріліске қатысқан генерал Фазлалла Захедтің ұлы Ардешир Захедті сияқты адамдармен өте шиеленіскен қарым-қатынасқа ие болды.
When the Progressive Circle soon became a political entity in the form of the Iran Novin (New Iran) Party in 1963, Hoveyda would be thrust into the national scene. Flanking Prime Minister Hassan Ali Mansour as his Minister of Finance in 1964, the now well seasoned Hoveyda would make his mark by acting as the cabinet's intellectual centre. Many observers, both within and without Iran, would take note of Hoveyda's prudent behaviour and shrewdness. To many, he embodied the archetypical statesman. Hoveyda's positive attributes would again be shrouded by scandal and gossip. During the early months of Mansour's premiership, the government was attacked for ratifying a bill which allowed foreigners extraterritorial rights. More specifically, those who benefited from the law were U. S. military personnel and their dependents. These "capitulation rights" would have a negative impact on the way government at the time was seen by the populace. Because the actions of the government were, by law, reflective of the sitting cabinet at the time, disregarding individual ministerial involvement, Hoveida was also blamed for the bill's implementation even though he was not directly involved in its drafting. Mansour's assassination on 21 January 1965, by a seventeen year old devotee of the Fada'yan e Islam, would completely alter Hoveyda's future. As he personally reported the news to an obviously distraught shah, he was ordered to formulate a cabinet. Hoveyda would replace the deceased Mansour as the longest running premier in Iran's modern history. The sense of autonomy seen among past prime ministers such as Ali Amini, Haj Ali Razmara, and Mohammad Mosaddegh, had been systematically marginalized by the autocratic Mohammad Reza Shah. In his rather successful campaign at consolidating power, the king maintained his international image as a constitutional monarch, but Hoveida's tenure as PM attests to how this portrayal was not an objective reflection of circumstances. Hoveyda's premiership would be the pivot behind his resistance to such powerlessness. Hoveyda became a household name in Iran through the constant character assassination he received by Towfigh Magazine, Iran's most popular political satire magazine. Hoveyda was largely unknown among the population of Iran before Towfigh publicized him. He was caricatured in Towfighs weekly magazine carrying a cane (caused by a traffic accident in which he was involved), wearing one carnation in his suit jacket pocket, and smoking a pipe. Towfigh Magazine referred to him as "The Caned One" and even devoted an entire book dedicated to exposing his flaws as a premier entitled "Assa Nameh". The magazine (and Iranian media in general) frequently criticized and lampooned Hoveyda, primarily because they intended to criticize the Shah himself, but were unable to directly do so due to censorship. Eventually Hoveyda, by order of the Shah, forever shut down Towfigh Magazine in 1971 due to Towfigh Magazine's heavy criticism of the Shah's corruption and policies. This was despite the fact that Hoveyda publicly claimed that criticism of the government was to be encouraged, and whereby any restriction of press freedoms had to be by court order through the judiciary and not by unilateral orders of the government. The first half of Hoveyda's premiership is marked by a sense of optimism. As already mentioned, in 1966, Hoveyda attempted to allure many elements of the intellectual community, as well as the opposition, into an informal agreement with the regime. Although talks between the two sides eventually broke down, Hoveyda never lost sight of what a partnership between the two could have accomplished. His pragmatic approach to politics allowed him to envision an incremental reform process that can be carried out through action. This is contrary to the path assumed by many Iranian intellectuals at the time, which involved quixotic solutions to problems such as electoral corruption and media censorship. Hoveyda resumed many of the reform initiatives set out by the Mansour administration. In particular, reform plans that were laid out by the Shah in the White Revolution. Although a secularist, he would even allocate government revenue to the clerical establishment. The clerical establishment was seen as a bulwark against Communism by the Shah, and was constantly reinforced (a policy that the Shah would later regret). Hoveyda's plan to crack down on corruption became an example of the entrenched ineptitude of many in power. Many important members of the government were corrupt, and the Shah was consistently flattered and schmoozed by them and turned a blind eye to the problem. The Shah began receiving an increasingly distorted picture of Iranian society, while becoming completely blind to increasing frustration to this rule by regular Iranians, as well as the shortcomings of his own government. Hoveyda's inability to move forward with his personal mandate eventually turned the overtly optimistic prime minister into a cynic. After years of political maneuvering, most of his proposed initiatives were stonewalled by bureaucratic obstacles. During the 1970s, the now veteran Prime Minister became nonchalant when it came to following through with his own convictions. His earlier aggression towards the dysfunctions of an obtrusive system slowly turned into feigned support. Publicly, Hoveyda assumed the notion that the regime in its current state would eventually reform on its own, and that political liberalization was only a small issue in the grand scheme of modernization. In private, Hoveyda often lamented over Iran's conditions, admitting to insufficiencies of the state and his own political impotence. The powerlessness of the premier's office was coupled with intricate internal rivalries. Hoveyda had an intensely rough relationship with the likes of Asadollah Alam and Ardeshir Zahedi, son of the famed participant in the 1953 coup against Mossadegh, General Fazlollah Zahedi.
Сот министрі және соңғы жылдары
1975 жылдың 2 наурызында шах Иран Новин партиясын және оның оппозициялық күштерін таратып, Растахиз (Жаңару/Қайта тірілу) партиясы басқарған бір партиялық жүйе құрды. Ховейдаға қатысты, шахтың партия шенеуніктерінің күшейіп бара жатқан ықпалынан қауіптенгені айтылады, Ховейда олардың ең танымал өкілі болды. Тәуелсіз аппараттың өсуі шахтың барлық билікті біріктіру жоспарына қайшы келді. Ховейданың үкіметте күш базасын құруға қабілетсіздігі оған Иран Новин партиясын дамытуға көбірек энергиясын жұмсауға мүмкіндік берді. Ол жылдар бойы құрған байланыстар монархты алаңдатты. Ховейда премьер-министрліктен кетуге мәжбүр болғанымен, жаңа премьер-министр тағайындалғанға дейін Растахиздің бас хатшысы ретінде уақытша рөлді қабылдады. Дегенмен, шах Ховейданы сенімді (бірақ икемді емес) тұлға ретінде қарастырды және оны сарай министрі етіп тағайындады. Патшайым Фарах өз естеліктерінде Ховейданы премьер-министрліктен кетуге сұрауының "бала туғандай" қиын болғанын жазды. Ховейда 1977 жылы Жамшид Амузегар үкіметінде сот министрі болып қызмет етті. Осы қызметте ол Асадолла Алам және оның жанындағы команда бұрын жасырып келген ішкі сыбайлас жемқорлықтың кең таралғанын білді. Бірақ ол осы құбылысты да көтергенімен, шахтың сенімді кеңесшісі болып қала берді. Ховейданың 1978 жылғы қаңтарда "Кайхан" газетінде жарияланған, аятолла Рухолла Хомейниді британдық агент және жалғаншы деп айыптаған мақаланың авторы болғаны айтылды, бұл мақала шахтың бұйрығымен анонимді түрде жарық көрді. Бұл айыптамалардың шындығына қарамастан, мақала Хомейнидің жақтастары арасында үлкен наразылық тудырып, нәтижесінде Иран революциясына ұласты. Осы кезде революцияның күшеюі байқала бастады, бұл Ховейдаға революциялық күштер 2500 жылдық монархияны құлатуға үлкермес бұрын елден кетуге мүмкіндік берді. Отбасы мен достарының елден мүмкіндігінше тезірек кетуге тырысуынан бөлек, шах өзі Ховейдаға Бельгиядағы елшілік қызметін ұсынды. Оның елден кетуден бас тартуы наивтік немесе соқыр оптимизмнің нәтижесі болуы мүмкін, бірақ Ховейданың шешімін басқаша қарастыруға да болады. Біріншіден, ол сол кезде саяхаттауға мүмкіндігі жоқ анасын тастап кеткісі келмеді. Жеке өмірінде Ховейда жылдар бойы елден кетіп, Иранда қалу үшін бар күшін салуға шешім келді. Осы себептерді ескере отырып, Ховейда революциялық қызулықты басуға болатынына және бәрі ақырында жақсарып, елдің қалыпты бағытына оралатынына сенді. Революцияның қарқынын баяулату үшін шахтың көптеген кеңесшілері Ховейданы тұтқындауға кеңес берді, оны құлап бара жатқан режимнің кемшіліктері үшін күнәлі етіп көрсетуге тырысты. Ховейданың жылдар бойы газеттер арқылы жасаған жаман жарнамалары, тікелей емес түрде шахтың саясатына шабуыл жасауға тырысқандықтан, оның революцияның басты себебі ретінде қарастырылғанын ескере отырып, олар бұл шараның жұртшылықты тыныштандыратынына сенді. Қыркүйек айында Ховейда сот министрі лауазымынан кетуге мәжбүр болды. 1978 жылдың 7 қарашасында Ховейда тағы 60 бұрынғы шенеунікпен бірге тұтқындалды. Ол Тегеранның жоғарғы ауданындағы, көбінесе САВАК қызметімен байланысты үйлердің бірінде үй қамауында ұсталды, шах оның сотта ақталып босатылатынына үміттенді. Алайда, шах елден қашқаннан кейін, Ховейданы күзетуге тағайындалған САВАК (Иран мемлекеттік қауіпсіздік) агенттері өз қызметін тастап кетіп, Ховейданы революциялық күштердің тұтқындауына мүмкіндік жасады. Ховейда достары мен туыстарының Ираннан кетуге шақыруларын қабылдамады, керісінше, өзін жаңа билікке тапсырды. Ховейда сот ислам сотында өтетініне және өзінің ешқандай қатесі болмағандықтан ақталады деп сенді.
On 2 March 1975, the shah dissolved the Iran Novin Party and its opposition elements in creating a single party system headed by the Rastakhiz (Resurgence/Resurrection) Party. In relation to Hoveyda, it is believed that the shah was being threatened by the growing influence wielded by party officials, Hoveyda being the most notable. The growth of an independent apparatus was contrary to the Shah's contrivance involving the consolidation of all power. Hoveyda's inability to garner any type of power base in government allowed him to concentrate much of his energy on developing the Iran Novin Party. The networks he had slowly developed over the years came to trouble the monarch. Although Hoveyda would be coerced into relinquishing his position as prime minister, he accepted a temporary intermediary role as secretary general of Rastakhiz before a new Prime Minister can be appointed. Nevertheless, the Shah still saw Hovedya as a trusted (if not pliable) figure, and he was appointed to be minister of court. In her memoirs, Queen Farah wrote that asking Hoveyda to leave the post of prime minister was as painful as "giving birth to a baby". Hoveida would serve as minister of court within Jamshid Amouzegar's government in 1977. With this role, he would come to discover the pervasiveness of internal corruption, once concealed by Asadollah Alam and the team he had surrounded himself with. Nevertheless, he continued to tolerate the practice as well, while simultaneously remaining a trusted advisor to the Shah. Hoveyda was alleged to have been the author of an article which attacked the opposition figure the Ayatollah Ruhollah Khomeini as being a British agent and a liar, which was anyonymously published in Kayhan newspaper in January 1978 on the Shah's orders. Whether or not the allegations were true, the article generated a major backlash among Khomeini's supporters, which eventually spiralled into the Iranian Revolution. At this point, the growing tide of revolution was becoming discernible, giving Hoveyda ample opportunity to leave the country before revolutionary forces could have had a chance to overthrow the 2500 year old monarchy. Aside from persistent efforts by family and friends to leave the country as quickly as possible, the Shah himself proposed Hoveida with an ambassadorial position to Belgium. His refusal to leave the country can be judged as being a result of naïveté or blind optimism, but Hoveida's decision can also be assessed from alternate angles. For one, he did not want to abandon his mother who was incapable of traveling at the time. On a more personal level, Hoveyda came to the conclusion that after years of self exile, he would do all he could to remain in Iran. With all these points of rationale being considered, Hoveida actually came to believe that revolutionary fervour was capable of being contained and that everything would eventually straighten out, allowing the country to resume its present course. In an effort to slow down the momentum of the revolution, the Shah was advised by many of his surrounding advisors to arrest Hoveida, using him as a scapegoat for the past ills of the crumbling regime. Since Hoveyda was widely seen as a major cause of the revolution due to much of the bad press he had generated throughout the years by newspapers that wanted to indirectly attack the Shah's policies, they reasoned that the public would be appeased. In September, Hoveyda was forced to resign his position of Minister of Court. On 7 November 1978, Hoveyda was arrested together with other 60 former officials. He would be held under house arrest in an upper Tehran residence often affiliated with SAVAK activity, and the Shah assumed that he would be put on trial, and freed after publicly vindicating himself. However, once the Shah fled the country, the SAVAK (Iranian state security) agents assigned with the task of guarding Hoveyda, absconded from their posts, leaving Hoveida open to arrest by revolutionary forces. Hoveyda refused requests by friends and relatives to flee Iran before it was too late, and instead turned himself over to the new authorities. Hoveyda believed that as the trial would be before an Islamic court, and that he personally had done nothing wrong, he would be acquitted.
Жеке өмір
1966 жылы 19 шілдеде Ховейда Ләйла Емамиге (1932–2018) шағын тойда үйленді. Тойда шах, патшайым Фарах, Ләйланың ата-анасы, Ховейданың анасы, оның досы Манучехр Шахголи және оның әйелі сияқты аз ғана қонақтар шақырылды. Бес жыл өткен соң, 1971 жылы олар ажырасты, бірақ бәрібір дос болып қалды және көбінесе бірге саяхаттап жүрді. Ховейданың балалары болған жоқ.
On 19 July 1966, Hoveyda married Laila Emami (1932–2018) in a small ceremony. Only a small number of guests were invited to attend, including the Shah, Queen Farah, Laila's parents, Hoveyda's mother, and his friend Manouchehr Shahgholi, and his wife. The marriage ended five years later in 1971, but the two would remain friends, often traveling together. Hoveyda had no children.
Мұра
2000 жылы Ховейданың "Персиялық Сфинкс П" атты өмірбаянын Абас Милани ағылшын тілінде жарыққа шығарды, ал 2001 және 2002 жылдары парсы тіліндегі басылымдары жарияланды. Ховейда қайтыс болғаннан кейін Францияның Құрмет легионының командирі атағымен марапатталды.
In 2000, Hoveyda's biography, The Persian Sphinx P, was published by Abbas Milani in English, and followed by Persian editions in 2001 and 2002. Hoveyda was awarded the French title of Commander of the Legion of Honour after his death.