Кіріспе

Әмір Әббас Ховейда (امیرعباس هویدا; 18 ақпан 1919 – 7 сәуір 1979) – 1965 жылдың 27 қаңтарынан 1977 жылдың 7 тамызына дейін Иранның премьер-министрі болған ирандық экономист және саясаткер. Ол Иран тарихындағы ең ұзақ қызмет еткен премьер-министр. Бұрынғы премьер-министр Мансурдың кабинетінде премьер-министрдің орынбасары және қаржы министрі болып та қызмет еткен. Иран революциясынан кейін, ол жаңадан құрылған Революциялық сотта "Құдайға қарсы соғыс ашу" және жер бетінде бұзақылық тарату (Mofsed e filarz) айыптарымен сотталды және өлім жазасына кесілді.

Ерте өмір және білім

1919 жылы Тегеранда Қажар әулетінің соңғы жылдарында белсенді қызмет еткен тәжірибелі дипломат Хабиболла Ховейда (Айн ол Молук) мен Ховейданың ересек өмірінің көп бөлігінде қызмет еткен патшалық отбасының ұрпағы Афсар ол Молуқтың ұлы ретінде дүниеге келді. Ховейданың әкесі Бахаи дінінен бас тартып, ал Ховейданың өзі дінге сенімсіз болған. Ол «Иранның Шиндлері» деп танылған Абдол Хосейн Сардаридің туысы еді. Айн ол Молук сияқты дипломаттардың міндеттеріне байланысты Ховейда отбасы ұзақ уақыт бір орында тұрмаған. Әртүрлі елдерде білім алғандықтан Ховейдаға ерекше космополиттік көзқарас қалыптасты, ол оның өмір бойы сақталатын ең маңызды қасиетіне айналды. Отбасы Бейрутте (Ливан) тұрғанда Ховейда француз үкіметімен байланысты француз лицейінде оқыды. Францияға және оның мәдениетіне деген құштарлығы осы лицейде тәрбиеленген кезде пайда болды. Андре Жид, Андре Малро, Мольер және Бодлер сияқты француз жазушыларының шығармалары жас Ховейданы баурап алып, оның интеллектуалдық өсуіне ықпал етті. Кейбір сарапшылар Ховейданың зиялылық қабілетінің шаһтың назарын аударғанын айтады. 1938 жылы француз университетіне оқуға түсу ниетімен, жас студент армандаған еліне кіру үшін жоғары мектептің қажетті талаптарын орындамай-ақ батыл қадам жасады. Ховейданың ұйымдастырушылық қателігіне себеп, жаулыққа дайын тұрған нацистік Германияның әскери қимылдары болуы мүмкін деп есептеледі. Елдің жаулануы француз университетіне түсу мүмкіндігін жояды. Францияда қалып қойған Ховейда білімін Лондонға (Англия) аяқтауға шешім қабылдады, бірақ бұл қала жас жігітті көңілсіздікке жетеді. Білімін аяқтағаннан бөлек, Ховейда ағылшын тілін жетілдіре алды. Оның парсы, француз, ағылшын, итальян, неміс және араб тілдерін білуі кейін саяси мансапқа жол ашты. 1939 жылы Ховейда Францияға оралғаны қысқа ғана болды, себебі француз үкіметі мен Реза Шах Пахлави арасында дипломатиялық шиеленіс туды. Францияны тастап кетуге мәжбүр болған Ховейда сол жылы Бельгияның Брюссель қаласындағы Брюссель еркін университетіне түсті. Бірақ Германияның Бельгия арқылы Францияға шабуыл жасауы (Блицкриг) оның университеттегі оқуының ұзақтығын қысқартты. Ұзақ уақытқа көшірілгеннен кейін Ховейда Бельгия университетіне оралып, 1941 жылы саяси ғылымдар бакалавры дәрежесін алды, бұл оқу барысында неміс оккупациялық әкімшілігінің қатаң бақылауында жүрді.

Әскери және мемлекеттік қызмет

1942 жылы Иранға оралғаннан кейін Ховейда бірнеше ай демалып, Иранның ұлттық армиясына сарбаз болып қатарына қосылды. Ол кездегі жоспары – әскери қызметте алған тәжірибесін сыртқы істер министрлігіндегі еңбек өтілін толықтыру үшін пайдалану еді. Жоғары білімі болғандықтан Ховейда әскери дайындықтан өтіп, тікелей офицерлер академиясына қабылданды. Иранның сол кезге дейінгі премьер-министрлері әскери қызметтен аулақ болатын, бірақ Ховейда ерікті түрде әскерге шақырылды. Аристократиялық тегіне қарамастан, Ховейданың бұл шешімі оның алдыңғылары үшін оңай қолжетімді болған ресурстар, жас үкімет қызметкері үшін көбінесе жетіспейтіндігін көрсетеді. Сыртқы істер министрлігі сегіз айдан кейін Ховейданың тағайындалғанын растады. Кейбір адамдар үшін тездетілген өтініш беру процесі Ховейданың жұмысқа орналасуына көмектескен ықпалды күштердің болғанын көрсетеді. Дегенмен, мұндай пікірлер көбінесе нақты фактілерге емес, естігендерге негізделген. Министрлікте жұмыс істеген кезінде Ховейда Иранның жоғары қоғамының көптеген өкілдерімен, оның ішінде Садек Хедаят пен Садек Чубак сияқты адамдармен достық қарым-қатынас жасады. Оның елдің зиялы қауымына деген құрметі премьер-министр ретіндегі стратегиясында айқын көрінеді. Монархиялық режим мен зиялы оппозиция арасындағы серіктестікті нығайтуға тырысу арқылы Ховейда өзі қалаған реформалардың нәтежесін береді деп сенді. Бірақ, жазушы, әлеуметтік және саяси сыншы Жалал әл-Е Ахмад сияқтылар Ховейданың Иранның зиялы қауымдарына «енуін» жалтақтап алу деп қарады. Керісінше, Хедаят және басқа да ерекше тұлғалар өздерінің әлеуметтік мәртебесінен пайда көруге тырысқан мүмкіндікшілдерді тез анықтап, олардан тыйылуға тырысты. Хедаят және басқалар Ховейдадан ешқашан алшақтаған жоқ, бұл оның шынайылығын көрсетеді. Ховейда тәжірибе жинақтаған сайын, Иранның мемлекеттік аппаратында оған жаңа мүмкіндіктер ашыла бастады. Мысалы, 1944 жылдың тамызында ол Иранның өкілетті министрі Зейин ол Абедин Рахнеманы Францияға ертіп баруды қабылдады. Француз тілін жақсы білетін Ховейда елшілік қызметкері ретінде жұмысын ұнатып, бірақ көп ұзамай өмірінің соңына дейін оны мазалаған халықаралық дауға қатысты. «Париж оқиғасы» 1945 жылы соғыс кезінде қауіпсіздік үшін Швейцария банктерінде сақталған қаржы активтерінің бай француз бизнесмендерінің қазынасына заңсыз әкелінуін баяндайды. Шекаралық салықтардан аулақ болу үшін дипломатиялық қызметкерлер аралық буын ретінде әрекет етуге көндірілді, себебі заң бойынша елшілік көліктерін тексеруге болмайтын еді. Ховейда заңсыз ақша аударымдарына қатысқан жоқ болса да, оның кейбір айыпталушылармен байланысы оны осы істе кінәлі деп тануға жеткілікті болды. Тәжірибеден бөлек, «үлкен беделге» ие тәуелсіз дипломат Абдулла Энтезамның қолдауы Ховейданың мемлекеттік қызметтегі жоғарғы сатыға көтерілуіне көмектесті. Иранның шахы (патшасы) Мұхаммед Реза Шах Пахлавидің үкіметінде кез келген әлеуметтік позицияда жоғары лауазымға ие болудың жалғыз жолы маңызды ішкі қолдау арқылы болды, бұл Ховейда Энтезаммен жұмыс істеуден бұрын жеткілікті болмады. Екеуі алғаш рет Ховейда Батыс Германияның Штутгарт қаласында болған кезде бірге жұмыс істеді. 1947 жылы Ховейдаға Иран мен Германия арасындағы келісімдер бойынша келіссөздер жүргізу міндеті жүктелді. Ең маңызды жағдай – Иранның болат зауытын салу үшін қажетті зауыттық жабдықтарды сатып алуы, бірақ материалдық компоненттердің мәмілесі сәтті аяқталмады. 1950 жылы Ховейда қайтадан өзгеретін Иранға оралды. Бұл жолы ол Иранның қазіргі заманындағы ең күрделі кезеңдердің біріне тап болды. Ховейда Сыртқы істер министрлігінің қоғамдық қатынастар басқармасының директорының көмекшісі болып жұмыс істеген кезде, Мохаммад Моссадек билікке келген кезде ұлтшылдық сезімдерді жұмылдырды. Осы кезеңде Энтезам сыртқы істер министрі болып тағайындалды, бұл Ховейдаға Энтезамның атқарушы хатшысы ретінде интеллектуалды жағынан қызықтырған рөл атқаруға мүмкіндік берді. Оның өкілеттігі Моссадек премьер-министр болып тағайындалғанға дейін ұзаққа созылмады, ол бұрынғы кабинетті Ховейданың жұмысымен бірге таратып жіберді. 1952 жылы Ираннан тағы да шығып, Ховейда Еуропадағы байланыстарының көмегімен Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар жөніндегі жоғарғы комиссариатында жұмысқа орналасты. Байланыс офицері ретінде ол Азия, Африка және Американы қоса алғанда, әртүрлі континенттерді аралап, босқындардың жағдайын жариялады және жоғары лауазымды БҰҰ шенеуніктерінен бірнеше мақтау алды. Иран елшілігі Түркияда Ховейданың Иран шекарасынан тыс жердегі соңғы ресми лауазымы болды. Оның досы Хасан Әли Мансурдың әкесі елшінің көмекшісі болды, Ховейда Мансурдың әкесі 1957 жылы авторитарлық армия генералымен ауыстырылғаннан кейін тез кетіп қалды.

Билікке көтерілу

Ховейданың билікке өрлеуі Сыртқы істер министрлігінде көп жылдық қызметке байланысты болды, бірақ 1958 жылы оның қамқоршысы Абдулла Энтезамның ықпалымен Ұлттық Иран Мұнай Компаниясының (NIOC) директорлар кеңесіне кіргеннен кейін бұл жол жаңа бағытқа бұрылды. Энтезам компаниясының басқарушы директоры және арнайы көмекшісі ретінде Ховейда Батыста алған тәжірибесін пайдаланып, басқарушылар мен қызметкерлер арақатынастарын өзгертті. Мысалы, ол жұмысшылардың жұмыс ортасының кез келген аспектісіне қатысты наразылықтарын білдіру үшін жаңа әдістерді енгізді және басқарушылар мен еңбекшілердің рөлдерін ұжымдық бірлікке біріктіруге көмектесті. Ол мұны тамақтандыру бөлмесінде жалақылы жұмысшылармен бірге тамақтану арқылы істеді. Жалпы өнімділікті және жұмысшылар арасындағы қарым-қатынасты жақсарту үшін Батыс үлгілерін қолдануды жақтағанмен, Ховейда шетелдік техниктерді қуу және жергілікті жұмыс күшін тартуды қолдады. Оның қызмет ету кезеңінде NIOC-тің «Кавош» (парсы тілінде – «Зерттеу») журналы алғаш рет жарық көрді. Бұл журналдың ерекшелігі – оның алғашқы кезеңдерінде Шаһтың айналасында қалыптасқан жеке басының қадір-қасиетін көрсетуден мүлдем айырылғандығы болды. NIOC-те басқарушы директор ретіндегі қызметін жалғастыра отырып, Ховейда Хасан Әли Мансурға жоғары білікті, Батыста білім алған және жас технократтардан тұратын жартылай тәуелсіз топ құруға көмектесті. Ұйымның басты мақсаты – елдің ахуалды экономикасын жақсарту жолдарын табу еді. «Прогрессивті шеңбер» деп аталған, үкімет тарапынан қолдау көрсетілген бұл «дорех» (парсы тілінде – «тұрақты интервалмен өткізілетін жиналыс») – шахтың ескі буын саясаткерлерін жаңа «прогрессивті» кадрмен алмастыруға жасаған қасақана әрекеті болды. 1959 жылы құрылғаннан бастап, Шеңбер «Жоспарлау ұйымы» деп аталатын ұқсас үкіметтік комиссиямен бірлесіп жұмыс істеді. Ховейда Шеңберде жетекші рөл атқарды және оның көптеген жаңа кадрларды тартуына ықпал етті. Тәжірибе мен қолдаудан басқа, сол кездегі көптеген саясаткерлер франкмасондықты жоғары мемлекеттік лауазымдарға тағайындалуға қосымша мүмкіндік ретінде қарастырды. Ховейда ақыры қосылған «Форуги» ложасының көптеген мүшелері Иранның қазіргі дәуіріндегі ықпалды саясаткерлерді тәрбиеледі және өндірді. Ховейда 1960 жылы масон болып, ұйыммен байланысының өзін ұлттық назарға түсіруге көмектеседі деп сенді. Ховейда бұл мақсатына жете алды, бірақ оған қараған назар тек оңды болған жоқ. Ирандағы масондық әрқашан британ империализмінің бір бөлігі ретінде қарастырылды, ал Ховейданың діни нанымына қатысты қауесеттердің таралуы оның сыртқы саясат және премьер-министрлік қызметінде оның беделін түзейтін мүмкіндіктерді қарсыластарына ұсырды. Сот министрі Асадолла Алам және Иранның ішкі қауіпсіздік және барлау қызметі – САВАК-тың генералы Насири масондыққа қарсы маңызды даулы кітаптарды басып шығаруға көмектескені жақсы құжатталған, олардың әрқайсысында Ховейдаға сілтеме жасалған. Оның қарсыластары оның Иранда қудаланған бахаи дінінің өкілі екендігі туралы да қауесет таратып, бірақ ол да, Шаһ та оның бахаи екенін жоққа шығарды.

Премьер-министр лауазымы

1963 жылы «Прогрессивтік шеңбер» Иран Новин (Жаңа Иран) партиясы ретінде саяси құрылымға айналғанда, Ховейда ұлттық сахнаға ие болды. 1964 жылы премьер-министр Хасан Әли Мансурдың қаржы министрі қызметін атқарып, қазір тәжірибелі Ховейда кабинеттің интеллектуалдық орталығы ретінде көзге түсті. Иранның ішінде де, сыртында да көптеген сарапшылар Ховейданың салмақтылығы мен өткірлігіне назар аударды. Көптеген адамдар үшін ол – мемлекеттік қайраткердің үлгісі еді. Ховейданың оң қасиеттері тағы да қауесет пен жанжалдың ортасында қалды. Мансурдың премьерлік лауазымына тағайындалған алғашқы айларында, шетелдіктерге экстерриториялық құқықтарды беру туралы заң жобасын бекіткені үшін үкіметке сын бағытталды. Бұл заңның артықшылығын АҚШ әскери қызметкерлері мен олардың отбасылары алды. Бұл «капитуляция құқығы» сол кездегі халықтың үкіметке деген көзқарасына теріс әсер етті. Заң бойынша, үкіметтің әрекеттері сол кездегі кабинеттің позициясын көрсететін болғандықтан, жеке министрлердің қатысуына қарамастан, Ховейда заң жобасын әзірлеуге тікелей қатыспаса да, оның іске асырылуына кінәлі деп танылды. 1965 жылғы 21 қаңтарда Фадаян-и Исламның он жеті жасар жақтасының қолынан Мансурдың қаза тауып, Ховейданың болашағы түгелдей өзгерді. Шаһқа оқиғаны хабарлаған ол, министрлер кабинетін құруға бұйрық алды. Ховейда қайтыс болған Мансурдың орнын басып, Иранның қазіргі тарихындағы ең ұзақ премьер-министр атанды. Әли Амини, Хадж Әли Размара және Мохаммад Мосаддық сияқты бұрынғы премьер-министрлердің тәуелсіздік сезімі автократтық Мохаммад Реза Шаһ тарапынан жүйелі түрде жойылды. Билікті консолидациялаудағы сәттілігіне қарамастан, патша конституциялық монарх ретіндегі халықаралық беделін сақтап қалды, бірақ Ховейданың премьер-министрлік қызметі бұл бейнеленудің шындыққа сай еместігін көрсетті. Ховейданың премьер-министрлігі оның осындай күшсіздікке қарсы тұруының басты себебі болды. Ховейда Иранның ең танымал саяси сатиралық журналы «Towfigh» журналының оған қарсы жүргізген тұрақты шабуылдары арқасында Иранда кеңінен танылды. Ховейда «Towfigh» оны жариялағанға дейін Иран халқы арасында белгілі емес еді. Ол «Towfigh» журналында жол апатынан (ол қатысқан) туындаған салдарынан таяққа сүйеніп, костюмшегінің қалтасында бір гвоздика тағып, түтік шегетін күйінде карикатураланды. «Towfigh» журналы оны «Таяқтысы» деп атады және тіпті премьер ретіндегі кемшіліктерін ашуға арналған «Assa Nameh» атты жеке кітап шығарды. Журнал (және ирандық БАҚ жалпы) Ховейданы жиі сынап, оның беделін түсірді, себебі олардың мақсаты – шаһты сынға алу еді, бірақ цензура салдарынан тікелей іс-қимылға бара алмады. Ақырында Ховейда, шаһтың бұйрығымен, 1971 жылы «Towfigh» журналын шаһтың сыбайлас жемқорлығы мен саясатын қатты сынағандықтан тоқтатты. Бұл Ховейданың үкіметке сын айтуды ынталандыратынын және баспасөз бостандығын шектеудің үкіметтің біржақты бұйрықтарымен емес, сот арқылы соттың шешімімен жүзеге асырылуы керектігін ашық мәлімдегеніне қарамастан болды. Ховейданың премьерлік қызметінің бірінші жартысы оң көзқараспен сипатталды. Бұған дейін айтқандай, 1966 жылы Ховейда зиялы қауымның көптеген өкілдерін, сондай-ақ оппозицияны режиммен бейресми келісімге тартуға тырысты. Екі тарап арасындағы келіссөздер ақырында сәтсіз аяқталса да, Ховейда екеуінің серіктестігі қандай нәтижелерге әкелуі мүмкін екенін ешқашан ұмытқан жоқ. Оның саясаттағы прагматикалық көзқарасы оған іс-қимыл арқылы жүзеге асырылатын реформалау процесін көруге мүмкіндік берді. Бұл сол кездегі көптеген ирандық зиялылардың таңдаған жолына қайшы келді, олар сайлаудағы сыбайлас жемқорлық және БАҚ-қа цензура сияқты мәселелерді шешуге бейім болды. Ховейда Мансур әкімшілігінің реформалық бастамаларының көптерін қайтадан қолға алды. Әсіресе, Ақ революция кезінде шаһ ұсынған реформалық жоспарлар. Ол дінге сенбейтін болса да, тіпті мемлекеттік кірістерді дін қызметкерлеріне бөліп беретін. Шаһ дін қызметкерлерін коммунизмге қарсы қорғаныш ретінде қарастырып, үнемі күшейтіп отырды (шаһ кейін өкініп жүрген саясат). Ховейданың сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресу жоспары билік басындағылардың ешбір қабілетсіздігінің айқын мысалы болды. Көптеген маңызды үкімет мүшелері жемқор болды, шаһ үнемі олармен мақтанып, мақтанып, проблемаға көз жұмды. Шаһ Иран қоғамының бұрмаланған суретін ала бастады, сонымен қатар, қарапайым ирандықтардың наразылығы мен өзінің үкіметінің кемшіліктеріне толығымен немқұрайлы болды. Ховейданың жеке мандатын іске асыра алмауы, оның бұрынғы оң көзқарасын цинизмге айналдырды. Саяси маневрлердің жылдарынан кейін, оның ұсынған көптеген бастамалары бюрократиялық кедергілерге ұшырады. 1970 жылдары, қазір тәжірибелі премьер-министр өзінің нанымдарына сәйкес әрекет етуге немқұрайлы қарады. Оның бұрынғы жүйелік кемшіліктерге қарсы күресі біртіндеп жалған қолдауға айналды. Ховейда үкіметтің қазіргі күйінде өзінен-өзі реформаланатынын және саяси либерализацияның модернизацияның жалпы схемасында шағын мәселе екенін мәлімдеді. Жеке өмірінде Ховейда Иранның жағдайына қатысты ашу-ызасын білдіріп, мемлекеттің жетіспеушіліктерін және өзінің саяси әлсіздігін мойындады. Премьер-министр кеңсесінің күшсіздігіне қатысты ішкі жанжалдар да қосылды. Ховейда Асадолла Алам және 1953 жылғы Мосаддыққа қарсы төңкеріліске қатысқан генерал Фазлалла Захедтің ұлы Ардешир Захедті сияқты адамдармен өте шиеленіскен қарым-қатынасқа ие болды.

Сот министрі және соңғы жылдары

1975 жылдың 2 наурызында шах Иран Новин партиясын және оның оппозициялық күштерін таратып, Растахиз (Жаңару/Қайта тірілу) партиясы басқарған бір партиялық жүйе құрды. Ховейдаға қатысты, шахтың партия шенеуніктерінің күшейіп бара жатқан ықпалынан қауіптенгені айтылады, Ховейда олардың ең танымал өкілі болды. Тәуелсіз аппараттың өсуі шахтың барлық билікті біріктіру жоспарына қайшы келді. Ховейданың үкіметте күш базасын құруға қабілетсіздігі оған Иран Новин партиясын дамытуға көбірек энергиясын жұмсауға мүмкіндік берді. Ол жылдар бойы құрған байланыстар монархты алаңдатты. Ховейда премьер-министрліктен кетуге мәжбүр болғанымен, жаңа премьер-министр тағайындалғанға дейін Растахиздің бас хатшысы ретінде уақытша рөлді қабылдады. Дегенмен, шах Ховейданы сенімді (бірақ икемді емес) тұлға ретінде қарастырды және оны сарай министрі етіп тағайындады. Патшайым Фарах өз естеліктерінде Ховейданы премьер-министрліктен кетуге сұрауының "бала туғандай" қиын болғанын жазды. Ховейда 1977 жылы Жамшид Амузегар үкіметінде сот министрі болып қызмет етті. Осы қызметте ол Асадолла Алам және оның жанындағы команда бұрын жасырып келген ішкі сыбайлас жемқорлықтың кең таралғанын білді. Бірақ ол осы құбылысты да көтергенімен, шахтың сенімді кеңесшісі болып қала берді. Ховейданың 1978 жылғы қаңтарда "Кайхан" газетінде жарияланған, аятолла Рухолла Хомейниді британдық агент және жалғаншы деп айыптаған мақаланың авторы болғаны айтылды, бұл мақала шахтың бұйрығымен анонимді түрде жарық көрді. Бұл айыптамалардың шындығына қарамастан, мақала Хомейнидің жақтастары арасында үлкен наразылық тудырып, нәтижесінде Иран революциясына ұласты. Осы кезде революцияның күшеюі байқала бастады, бұл Ховейдаға революциялық күштер 2500 жылдық монархияны құлатуға үлкермес бұрын елден кетуге мүмкіндік берді. Отбасы мен достарының елден мүмкіндігінше тезірек кетуге тырысуынан бөлек, шах өзі Ховейдаға Бельгиядағы елшілік қызметін ұсынды. Оның елден кетуден бас тартуы наивтік немесе соқыр оптимизмнің нәтижесі болуы мүмкін, бірақ Ховейданың шешімін басқаша қарастыруға да болады. Біріншіден, ол сол кезде саяхаттауға мүмкіндігі жоқ анасын тастап кеткісі келмеді. Жеке өмірінде Ховейда жылдар бойы елден кетіп, Иранда қалу үшін бар күшін салуға шешім келді. Осы себептерді ескере отырып, Ховейда революциялық қызулықты басуға болатынына және бәрі ақырында жақсарып, елдің қалыпты бағытына оралатынына сенді. Революцияның қарқынын баяулату үшін шахтың көптеген кеңесшілері Ховейданы тұтқындауға кеңес берді, оны құлап бара жатқан режимнің кемшіліктері үшін күнәлі етіп көрсетуге тырысты. Ховейданың жылдар бойы газеттер арқылы жасаған жаман жарнамалары, тікелей емес түрде шахтың саясатына шабуыл жасауға тырысқандықтан, оның революцияның басты себебі ретінде қарастырылғанын ескере отырып, олар бұл шараның жұртшылықты тыныштандыратынына сенді. Қыркүйек айында Ховейда сот министрі лауазымынан кетуге мәжбүр болды. 1978 жылдың 7 қарашасында Ховейда тағы 60 бұрынғы шенеунікпен бірге тұтқындалды. Ол Тегеранның жоғарғы ауданындағы, көбінесе САВАК қызметімен байланысты үйлердің бірінде үй қамауында ұсталды, шах оның сотта ақталып босатылатынына үміттенді. Алайда, шах елден қашқаннан кейін, Ховейданы күзетуге тағайындалған САВАК (Иран мемлекеттік қауіпсіздік) агенттері өз қызметін тастап кетіп, Ховейданы революциялық күштердің тұтқындауына мүмкіндік жасады. Ховейда достары мен туыстарының Ираннан кетуге шақыруларын қабылдамады, керісінше, өзін жаңа билікке тапсырды. Ховейда сот ислам сотында өтетініне және өзінің ешқандай қатесі болмағандықтан ақталады деп сенді.

Жеке өмір

1966 жылы 19 шілдеде Ховейда Ләйла Емамиге (1932–2018) шағын тойда үйленді. Тойда шах, патшайым Фарах, Ләйланың ата-анасы, Ховейданың анасы, оның досы Манучехр Шахголи және оның әйелі сияқты аз ғана қонақтар шақырылды. Бес жыл өткен соң, 1971 жылы олар ажырасты, бірақ бәрібір дос болып қалды және көбінесе бірге саяхаттап жүрді. Ховейданың балалары болған жоқ.

Мұра

2000 жылы Ховейданың "Персиялық Сфинкс П" атты өмірбаянын Абас Милани ағылшын тілінде жарыққа шығарды, ал 2001 және 2002 жылдары парсы тіліндегі басылымдары жарияланды. Ховейда қайтыс болғаннан кейін Францияның Құрмет легионының командирі атағымен марапатталды.