Штирлиц: Кеңес одағының шпиондық романының символы

Кіріспе

Ресейлік ойдан шығарылған тыңшы Макс Отто фон Штирлиц (Макс О́тто фон Шти́рлиц, ) – 1960 жылдары Юлиан Семенов жазған орыс кітаптар сериясының, "Жазғы он жеті сәт" телесериалының (Вячеслав Тихонов басты рөлде ойнаған), сондай-ақ совет дәуірінде түсірілген көркем фильмдердің және көптеген жалғаулары мен алдын-ала түсірілген фильмдердің басты кейіпкері. Басқа актерлер де бірнеше фильмде Штирлиц рөлін сомдады. Штирлиц советтік және постсоветтік мәдениетте, Батыс мәдениетіндегі Джеймс Бонд сияқты, стереотиптік тыңшы бейнесіне айналды. Американдық тарихшы Эрик Дженс Штирлицті "ресейлік тыңшылар туралы әдебиеттегі ең танымал және құрметті батыр" деп атады.

Кейіпкерлердің шығу тегі

Императорлық Ресей мәдениеті Францияның күшті ықпалында болды, сондықтан орыс жазушылары француз жазушыларының шпиондық романдарға деген жеккөрушілігін бөлісті, олар мұны төмен деңгейлі әдебиет түрі деп қарастырды. Кеңес Одағында 1961 жылға дейін тыңшылық совет мемлекетінің жаулары тарапынан жасалған қылмыс ретінде бейнеленді, совет мемлекетінің өзі тыңшылықпен айналысқандығы көрсетілмеді. Бұл көзқарастың ең айқын мысалы – 1943 жылы құрылған SMERSH, ол соғыс уақытындағы «Спийлерге өлім!» слоганының аббревиатурасы болды, бұл совет мемлекетінің тыңшыларды аяусыз жазалауға лайық деп көрсеткен бейнесін бейнеледі. Сонымен қатар, Ежовщина және басқа сталиндік репрессиялардың салдарынан құпия полиция қызметкерлері, Ресейде «чекист» деп аталатын, өте жағымсыз бейнеге ие болды. 1961 жылдың қараша айында Владимир Семичастный КГБ төрағасы болып тағайындалды және чекистердің беделін жақсартуға кірісті. Семичастный Ежовщинаның естеліктерін жоюды және КГБ-ға оңтайлы имидж жасауды көздеді. 1961-1967 жылдар аралығында КГБ төрағасы қызмет еткен кезінде Кеңес Одағында «батыр тыңшылар» культі қалыптасты, совет БАҚ Гарольд «Ким» Филби, Ричард Сорж және полковник Рудольф Абель сияқты тыңшылардың жетістіктерін мақұлдады. Батыста Джеймс Бонд романдарының танымал болуынан шабыттанған Семичастный совет жазушыларын батыр чекистерді қаһарман ретінде бейнелейтін романдар жазуға ынталандырды. Мұндай романдардың бірі – Юлиан Семеновтің 1966 жылы жарық көрген «Пароль қажет емес» романы, оқиғасы Ресей азамат соғысы кезінде өтеді және қаһармандық чекист агенті Максим Исауевтің алғашқы пайда болуын көрсетеді. 1967 жылы Семичастныйдың орнына Юрий Андропов КГБ төрағасы болды, ол да жазушыларды батыр чекистер туралы романдар жазуға шақырды. 1969 жылдың қаңтар-ақпан айларында Семеновтің «Пароль қажет емес» романының жалғасы – «Көктемнің он жеті сәті» романы «Правда» газетінде жарияланды және соңынан 1969 жылы кітап түрінде басылды. Романның оқиғасы 1945 жылдың наурыз-мамыр айларында Берлинде өтеді, Қызыл Армия Берлинге шабуыл жасағанда, нацистердің жағдайы нашарлайды, ал Берлинде Макс Отто фон Штирлиц деген атпен жасырынған Исаев олардың жоспақтарын жоққа шығарады. «Көктемнің он жеті сәті» романына қоғамның жағымды реакциясын көрген Андропов кітапты телесериалға бейімдеуге ұсыныс жасады, ол 1971-1972 жылдары түсірілді. «Көктемнің он жеті сәті» совет теледидары үшін ерекше еді, кең ауқымды және жоғары бюджетпен түсірілді. Басты рөлдерді танымал және беделді актерлер сомдады, бұл оның сәттілігіне әсер етті. Алайда, бұл телесериал Қызыл Армия тарапынан наразылық тудырды, олар сериал Ұлы Отан соғысын НКВД жеңгендей бейнелейді деп шағымданып, Германиямен соғыстың Кеңес Одағында белгілі екенін айтты. Режиссер Татьяна Лиозноваға Қызыл Армияның Берлинге шабуылдауын көрсететін жаңа сахналарды қосуға бұйрық берілді, бұл өндіріс уақытын бір жылға ұзартты, нәтижесінде телесериал жоспарланған 1972 жылдың орнына 1973 жылы көрсетілді. Қаржыны үнемдеу және шынайылықты арттыру үшін Лиознова қосылған шайқас сахналары көбінесе соғыс жылдарынан алынған кадрлардан құралды. «Көктемнің он жеті сәті» телесериалы 1973 жылы үлкен сәттілікке ие болды, әр кешкі көрсетілімге орташа есеппен 30-40 миллион көрермен тартылып, Исаев кейіпкерін Кеңес Одағындағы мәдени құбылысқа айналдырды.

The culture of Imperial Russia was very strongly influenced by that of France, and Russian writers accordingly shared the disdain traditionally held by French writers towards spy novels, which was seen as a lowbrow type of literature. In the Soviet Union, espionage was depicted before 1961 as something committed against the Soviet state by its enemies and not as an activity that the Soviet state itself engaged in. Perhaps the best example of this attitude was the founding of SMERSH in 1943, which was an acronym for the wartime slogan Smert' shpionam! ("Death to Spies! "), which reflected the picture promoted by the Soviet state of spies as a disreputable type of person who deserved to be killed without mercy. Furthermore, the legacy of the Yezhovshchina and other Stalinist repression had given the Chekisty, as secret policemen are always called in Russia, a very negative image. In November 1961, Vladimir Semichastny became chairman of the KGB and set out to improve the image of the Chekisty. Semichastny wanted to erase the memory of the Yezhovshchina and give the KGB a more positive image. It was during his tenure as KGB chairman from 1961 to 1967 that the cult of the "hero spies" began in the Soviet Union, the Soviet media lionising the achievements of spies such as Harold "Kim" Philby, Richard Sorge, and Colonel Rudolf Abel. Inspired by the popularity of the James Bond novels in the West, Semichastny also encouraged Soviet writers to write novels featuring heroic Chekisty as their heroes. One such novel was No Password Required (1966) by Yulian Semyonov, set in the Russian Civil War, which marked the first appearance of the heroic Cheka agent Maxim Maximovich Isaуev. In 1967, Semichastny was replaced as KGB chairman by Yuri Andropov who likewise encouraged writers to publish novels featuring heroic Chekisty. In January February 1969, the novel Seventeen Moments of Spring by Semyonov, a sequel to No Password Required, was serialized in Pravda and published as a book later in 1969. The novel was set in Berlin in March May 1945 as the Red Army advanced onto Berlin, causing the Nazis to become more desperate while Isayev, who has gone undercover in Berlin under the alias Max Otto von Stierlitz, outmaneuvers their plans. Impressed by the favorable public response to Seventeen Moments of Spring, Andropov pressed to have the book adopted as a television mini series, which was filmed in 1971–72. Seventeen Moments of Spring was one of the most expensive Soviet television productions ever filmed, being shot on a lavish scale that was unusual for Soviet television. All of the leading parts were played by famous and well respected actors, which certainly contributed to its appeal. The mini series caused much protest by the Red Army, who complained that the series gave the impression that it was the NKVD that won the Great Patriotic War, as the war with Germany is known in the Soviet Union. The director Tatyana Lioznova was subsequently ordered to add in new scenes showing the Red Army advancing and taking Berlin, which added another year to its production, causing the mini series to debut in 1973 instead of 1972 as planned. To save money and give a sense of authenticity, the battle scenes Lioznova added were mostly stock footage from the war. The mini series Seventeen Moments of Spring was another enormous hit in 1973, attracting an average of 30 40 million viewers per night and turning the Isayev character into a cultural phenomena in the Soviet Union.

Кейіпкер

"Жаздың он жеті сәті" романында Стиерлиц – советтік супершпион, полковник Максим Максимович Исауевтің (Макси́м Макси́мович Иса́ев) жасырын есімі, ал оның нағыз аты – Всеволод Владимирович Владимиров. Стиерлиц Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Берлиндегі СС Рейхтің Бас қауіпсіздік басқармасында қызмет етеді, Вальтер Шелленберг басқаратын Ausland SD (шет елдік барлау) бөліміне еніп, тыңшылық жұмысын жүргізеді. Өте құпия жұмыс істей отырып, Стиерлиц немістердің соғыс жоспарлары туралы мәліметтерді жинап, Мәскеуге жеткізуге тырысады. Ол Мәскеуден қалай әрекет ету керектігі туралы нұсқаулар алады, бірде құпия тапсырмамен Швейцарияға сапар шегеді. Германияның ядролық "Кек алу қаруы" зерттеу бағдарламасын дамымайтын соқпаққа бұрады, нацистік Германия, Ұлыбритания және АҚШ арасындағы бейбіт келісімдерге келуге тырысатын келіссөздерді қиындатады, нацистік жоғары сатыдағы басшылармен зихи ойындар ойнайды және Отан үшін жеке бақытын құрбан етеді. Үйіне, әйеліне қайтуға қатты ниеттенсе де, сезімдерін міндетіне бағындырып, советтік патриотизмнің идеалды бейнесін көрсетеді. Стиерлиц – әрекетке дайын Джеймс Бондтан мүлдем өзгеше; ол көбінесе Бонд стиліндегі трюктер мен құралдарсыз білім алады, ал оқиғаның киноға бейімделуіндегі әрекеттер Ефим Копелянның баяндамалық дауысы арқылы көрсетіледі. Ол терең патриоттық, бірақ идеологиялық емес, сыртқы жаулардан Кеңес Одағын қорғау үшін күреседі, коммунистік үкіметті идеологиялық қарсыластарынан қорғауға тырыспайды. Стиерлиц қазіргі Ресейде де танымал кейіпкер болып қала береді. Стиерлиц туралы әңгімелер мен анекдоттар қазіргі күнде де қолданылып жүрсе де, "Жаздың он жеті сәті" әлі де өте танымал, себебі ол патриоттық рухта. Бұл туынды жыл сайын Ресей телеарналарында, әдетте Жеңіс күні қарсаңында көрсетіледі. Путиннің өзі 1991 жылы Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қаласының мэрі Анатолий Собчакқа көмекші болып жұмыс істеген кезде совет теледидары үшін осы телесериалдан мәшһүр сахнаны орындап, көпшіліктің назарына ілікті. Ол өзінің де, Стиерлицтің де чекист екенін баса көрсетті. Стиерлиц туралы фильмдер көптеген қанатты сөздерді дүниеге әкелді, мысалы, "Мінез: скандинавтық, мықты" (Характер — нордический, выдержанный), бұл әдетте қысым немесе ирониямен айтылатын жеке ерекшелік. "Жаздың он жеті сәті" фильмінде Стиерлицтің орыс дыбысты кино тарихындағы ең ұзақ үнсіздік сахнасы бар, ол әйелімен бес жарым минут бойы сөзсіз кездеседі.

In Seventeen Moments of Spring, Stierlitz is the cover name for a Soviet super spy Colonel Maxim Maximovich Isaуev (Макси́м Макси́мович Иса́ев), whose real name is Vsevolod Vladimirovich Vladimirov (Все́волод Влади́мирович Владимиров). Stierlitz is assigned a role in the SS Reich Main Security Office in Berlin during World War II, infiltrating Ausland SD (foreign intelligence) headed by Walter Schellenberg. Working deep undercover, Stierlitz tries to collect intelligence about the Germans' war plans and communicate it to Moscow. He receives instructions from Moscow on how to proceed, on one occasion traveling to Switzerland on a secret mission. He diverts the German nuclear "Vengeance Weapon" research program into a fruitless dead end, thwarts separate peace talks between Nazi Germany, the United Kingdom and the United States, engages in intellectual games with members of the Nazi high command and sacrifices his own happiness for the good of his motherland. Despite being racked with desire to return home to his wife he subordinates his feelings to his duty, thus embodying an idealised Soviet vision of patriotism. Stierlitz is quite the opposite of the action oriented James Bond; most of the time he gains his knowledge without any Bond style stunts and gadgets, while in the film adaptation of the stories the action is presented through a narrative voice over by Yefim Kopelyan. He is presented in a deeply patriotic but non ideological light, fighting to defend the Soviet motherland against external enemies rather than just defending the Communist government against its ideological opponents. Stierlitz continues to be a popular character in modern Russia. Despite the fact that references and Stierlitz jokes remain in contemporary speech, Seventeen Moments of Spring is very popular mainly because it is quite patriotic. It is repeated annually on Russian television, usually around Victory Day. Putin himself first came to public attention in 1991 when as an aide to Anatoly Sobchak, the mayor of Leningrad (modern St. Petersburg), he performed for Soviet television an iconic scene from the television mini series, making much of the fact that both he and Stierlitz were Chekisty. Stierlitz movies contributed a number of catchphrases, such as "Character: nordic, robust" (Характер — нордический, выдержанный, a personal characteristic, usually mocking or ironic). In the movie Seventeen Moments of Spring Stierlitz has the longest scene of complete silence in the history of Russian sound cinema when Stirlitz silently meets with his wife for five and a half minutes.