Солтүстік Америка далаларының жергілікті халықтары

Кіріспе

Солтүстік Американың Ұлы жазықтарындағы жергілікті американдықтар / алғашқы халықтар – Солтүстік Американың ішкі жазықтарында (Ұлы жазықтар мен Канада далаларында) тарихи тұрғыдан өмір сүрген Түпкілікті американдық тайпалар мен алғашқы халықтардың басқарушылық құрылымдары. Еуропалықтармен байланысқа дейін ғасырлар бойы Ұлы жазықтарда аулаушы-фермерлік мәдениеттер өмір сүргенімен, аймақ 17-шы ғасырдан 19-шы ғасырдың соңына дейін гүлденген жылқы мәдениеттерімен танымал. Олардың тарихи көшпелі өмір салты мен Канада мен АҚШ үкіметтері мен әскери күштерінің билігіне қарсы қарулы қарсылық көрсетуі, жазықтықтардағы үндістер мәдениетін барлық жердегі Түпкілікті американдықтар үшін әдебиет пен өнердегі үлгіге айналдырды. Жазықтық тайпалары әдетте бірін-бірі толыққанды жабатын екі кең санатқа бөлінеді. Бірінші топ 18-ші және 19-шы ғасырларда американ бизондарының мол үйірлерін күшіп, толықтай көшпелі жылқы мәдениетіне айналды, бірақ кейбір тайпалар арасында ауыл шаруашылығы да кездесетін. Бұларға арапахо, ассинибоин, қарааяқ, шайен, команч, кер, Гро-Вентр, киова, лакота, липан, жазықтық апачи (немесе киова апачи), жазықтық кри, жазықтық оджибве, сарси, накода (Стоуни) және тонкава жатады. Екінші топ отырықшы және жартылай отырықшы болып, бизондарды аулаумен қатар, ауылдарда тұрып, егін өсіріп, басқа тайпалармен белсенді сауда жасады. Бұларға арикара, хидаца, айова, кау (немесе канса), кицай, мандан, мисурия, омаха, осаге, ото, пауни, понка, квапау, вичита, санти дакота, янктонай және янктон дакоталары кіреді.

Тарих

Ұлы жазықтың ең алғашқы тұрғындары аң аулауды және жабайы өсімдіктерді жинауды үйлестірген. Олардың мәдениеттері егіншілікпен, содан кейін ауыл шаруашылығымен дамыды, тұрақты елді мекендерге қоныстанған сайын. Жүгері, бастапқыда Мезоамерикадан келген және Оңтүстік-Батыстан солтүстікке тараған, біздің заманымыздың 700 жылына қарай Ұлы жазықтың оңтүстігінде кеңінен таралды. Көптеген жазық халықтары американ бизонына (немесе бизонға) аң аулап, күнделікті өмірде қолданылатын азық-түлік, ыдыс, әшекей, қолөнер құралдары, пышақ және киім сияқты заттар жасады. Олар бизонның маусымдық жайылымдары мен көші-қонын қадағалап отырды. Жазықтың индейлері типилерде тұрды, себебі оларды оңай құрастыруға және аңды қууда көшпелі өмір салғанда қолдануға ыңғайлы болды. Испан саяхатшысы Франсиско Васкес де Коронадо жазық индейлерінің мәдениетін сипаттаған еуропалықтың алғашқысы болды. Ол жазықтардағы ауылдар мен қалаларды аралады. 1541 жылы, Кивира деп аталатын бай жерді іздеу кезінде, Коронадо Техас штатының солтүстік-батысындағы Кверечос тайпасына кездесті. Кверечостар кейін Апачи деп аталды. Испандықтардың айтуынша, кверечостар "бизон терісінен жасалған шатырларда тұрады. Олар етті күнде кептіріп, жапырақтай жұқалап кесіп, кепкеннен кейін ұнға айналдырып, оны сақтап, содан соң жеуге арналған сорпа дайындайды. Олар етті маймен дәмдейді, оны бизон сойғанда әрқашан алуға тырысады. Олар үлкен ішекті босатып, қанға толтырып, шөлдегенде ішу үшін мойнына іліп алады". Коронадо жазық индейлерінің мәдениетінің көптеген ортақ белгілерін сипаттады: теріден жасалған типилер, иттер тартатын шаналар, жазық индейлерінің қол тілі және кептірілген ет және пеммикан сияқты негізгі тағамдар. Сиуан тілінде сөйлейтін халықтар Миссисипи өзенінің төменгі ағысында пайда болған болуы мүмкін. Олар егіншілікпен айналысқан және 9-12 ғасырлардағы үйінділер салушылар өркениетінің бір бөлігі болған болуы мүмкін. Ожибве және Кри тайпаларымен болған соғыстар Лакота тайпасын (Тетон Сиу) 17 ғасырдың ортасы мен соңында Ұлы жазыққа ығыстырды. Шошондар батыс Ұлы ойпатында пайда болып, солтүстікке және шығысқа қарай, қазіргі Айдахо және Вайоминг штатына тарады. 1500 жылға қарай, шығыс шошондарының бір бөлігі Роки тауларын аттап Ұлы жазыққа өтті. 1750 жылдан кейін, Қара аяқ, Кроу, Лакота, Шайен және Арапахо тайпаларының соғыстары мен қысымы шығыс шошондарын оңтүстікке және батысқа қарай ығыстырды. Олардың кейбіреулері Техас штатына дейін көшіп, 1700 жылға қарай команч тайпасы ретінде қалыптасты. Еуропалық саяхатшылар мен аңшылар (кейіннен қоныс аударушылар) индейлерге беймәлім ауруларды әкелді. Луизиананы сатып алу кезінде жазық индейлерінің жартысынан екі үштен бірі шешек ауруынан қайтыс болды деп есептеледі. 1837 жылғы Ұлы жазықтың шешек эпидемиясы 1837 және 1840 жылдар аралығында мыңдаған адамды өлтірді. Нәтижесінде, қара аяқ тайпасының үштен екі бөлігі, ассинибоиндер мен арикаралардың жартысы, кергілердің үштен бірі және паунилердің төрттен бірі қайтыс болды.

The earliest people of the Great Plains mixed hunting and gathering wild plants. The cultures developed horticulture, then agriculture, as they settled in sedentary villages and towns. Maize, originally from Mesoamerica and spread north from the Southwest, became widespread in the south of the Great Plains around 700 CE. Numerous Plains peoples hunted the American bison (or buffalo) to make items used in everyday life, such as food, cups, decorations, crafting tools, knives, and clothing. The tribes followed the seasonal grazing and migration of the bison. The Plains Indians lived in tipis because they were easily disassembled and allowed the nomadic life of following game. The Spanish explorer Francisco Vásquez de Coronado was the first European to describe the Plains Indian culture. He encountered villages and cities of the Plains village cultures. While searching for a reputedly wealthy land called Quivira in 1541, Coronado came across the Querechos in the Texas panhandle. The Querechos were the people later called Apache. According to the Spaniards, the Querechos lived "in tents made of the tanned skins of the cows (bison). They dry the flesh in the sun, cutting it thin like a leaf, and when dry they grind it like meal to keep it and make a sort of sea soup of it to eat. They season it with fat, which they always try to secure when they kill a cow. They empty a large gut and fill it with blood, and carry this around the neck to drink when they are thirsty." Coronado described many common features of Plains Indians culture: skin tepees, travois pulled by dogs, Plains Indian Sign Language, and staple foods such as jerky and pemmican. Siouan language speakers may have originated in the lower Mississippi River region. They were agriculturalists and may have been part of the Mound Builder civilization during the 9th–12th centuries. Wars with the Ojibwe and Cree peoples pushed the Lakota (Teton Sioux) west onto the Great Plains in the mid to late 17th century. The Shoshone originated in the western Great Basin and spread north and east into present day Idaho and Wyoming. By 1500, some Eastern Shoshone had crossed the Rocky Mountains into the Great Plains. After 1750, warfare and pressure from the Blackfoot, Crow, Lakota, Cheyenne, and Arapaho pushed Eastern Shoshone south and westward. Some of them migrated as far south as Texas, emerging as the Comanche by 1700. European explorers and hunters (and later, settlers) brought diseases against which the Indians had no resistance. Between a half and two thirds of the Plains Indians are thought to have died of smallpox by the time of the Louisiana Purchase. The 1837 Great Plains smallpox epidemic spread across the Great Plains, killing many thousands between 1837 and 1840. In the end, it is estimated that two thirds of the Blackfoot population died, along with half of the Assiniboines and Arikaras, a third of the Crows, and a quarter of the Pawnees.

Жылқылар

Коронадо тапқан далалық үндістер әлі жылқы иеленбеген еді; осы дала мәдениетінде революция жасаған жылқының енгізілуі болды. Жылқы қолға түскен соң, дала тайпалары оны күнделікті өмірге жылдам енгізді. Оңтүстік-батыстағы халық 16 ғасырда сауда жасап немесе Нью-Мексикодағы испан отарлаушыларынан ұрлап жылқы ала бастады. Жылқы мәдениеті солтүстікке қарай жылжығанда, команчтер толыққанды көшпелі өмір салтына бірінші болып бейімделді. Бұл 1730 жылдарға қарай болды, олар барлық халқына ат мінуге жететіндей көп жылқы жинады. Жылқы далалық үндістерге шексіз бизон тобынан салыстырмалы түрде оңай күнкөріс табуға мүмкіндік берді. Жылқышылар бизон үйірін іздеуде жылдамдап, алысқа саяхаттап, көбірек жүкті тасымалдай алды, осылайша ата-бабаларынан гөрі жақсырақ тұрмысқа ие болды. Далалық халық үшін жылқы пайдалы ғана емес, мәртебе белгісіне де айналды. Олар жылқыларын және олардың көмегімен мүмкін болған өмір салтын қатты жақсы көретін. Жаңа дүниеге жылқыны алғаш әкелген испан жаулаушысы Эрнан Кортес болды, ол 1519 жылы келді. Дегенмен Кортес өзінің экспедициясына бар-жоғы он алты жылқы алып келді. Коронадо 1539–1542 жылдардағы экспедициясына 558 жылқыны алып келді. Сол кезде осы аймақтың үнділері жылқыны еш көрген емес. Коронадоның жылқыларының тек екеуі ғана бие болғандықтан, ол далалық үндістердің кейіннен өз мәдениетінің тірегі ретінде қабылдаған жылқының бастауы болған жоқ. Алайда 1592 жылы Хуан де Оняте Солтүстікке келіп, Нью-Мексикода отар құру үшін өзімен бірге 7000 бас мал әкелді. Оның жылқы тобына биелер де, тайыншалар да кірді. Пуэбло үнділері испан отарлаушыларына жұмыс істеген кезде жылқы туралы білді. Испандықтар жылқы міну білімін жергілікті халықтан жасыруға тырысты, бірақ олар осыған қарамастан үйреніп, кейбіреулері испандық жұмыс берушілерінен қашып, өздерімен бірге жылқы алып кетті. Кейбір жылқылар тыйым салынғанға қарамастан сауда арқылы алынды. Басқа жылқылар құлдықтан қашып, жабайы өмір сүріп, кейіннен үндістер қолға түсірді. Қай жағдайда болса да, жылқы олардың мәдениетіне еніп, жылқы саны көбейді. 1659 жылы Нью-Мексиконың солтүстік-батысындағы навахолар испан отарларына жылқы ұрлау үшін шабуыл жасады. 1664 жылы апачилер басқа тайпалардан тұтқындарды испандықтарға жылқыға алмастырды. Далалықтардың жылқы мәдениетінің нағыз бастауы 1680 жылы Нью-Мексикодағы Пуэбло көтерілісі мен мыңдаған жылқылар мен басқа малдың қолға түсуімен басталды. Олар көптеген жылқыларды далалық үндістерге саудалады. Уолтерс өнер мұражайы.]] 1706 жылы Нью-Мексикода испандықтардың назарына түскен команчтер жылқының әлеуетін бірінші болып түсінді. Көшпелілер, аңшылар және малшылар ретінде, жеткілікті жылқымен қамтамасыз етілген олар аралас экономиканың көп бөлігін ығыстырып, апачилерді даладан қуды және 1730 жылдары Арканзас өзенінің оңтүстігіндегі Ұлы далаларда үстемдікке ие болды. Команчтердің табысы басқа үнді тайпаларын да осыған ұқсас өмір салтын қабылдауға ынталандырды. Оңтүстік далалық үндістер көптеген жылқыларға ие болды. 19 ғасырда команч және киова отбасыларының әрқайсысының орташа есебінен 35 жылқы мен есегі болды, ал көлік және соғыс үшін тек алты немесе жеті жеткілікті болды. Жылқылар қоршаған ортаға зиян келтірді және малға күтім жасау үшін еңбек күші қажет болды. Бұрынғы теңдік қоғамдар байлық бойынша көбірек бөлінді, бұл әйелдердің рөліне кері әсер етті. Ең бай ер адамдарда бірнеше әйелдері мен тұтқындары болды, олар мүліктерін, әсіресе жылқыларын басқаруға көмектесетін. Оңтүстік даланың жұмсақ қыстары үндістердің мал шаруашылығына қолайлы болды. Канаданың солтүстік-шығыс далаларында индейлерге жағдай қиын болды, отбасыларда жылқы аз болды, жүкті тасымалдау үшін иттерге көбірек тәуелді болды және бизондарды жаяу аулады. Солтүстікте жылқының жетіспеушілігі қатал қыстардан аман қалған жылқының аз санын алу үшін жарысқа түсуге және соғыс жүргізуге себеп болды. Лакота, сондай-ақ Тетон Сиук деп те аталады, Солтүстік пен Оңтүстік арасындағы орташа жағдайды пайдаланды және 19 ғасырдың ортасына қарай далалықтардың басым тайпасына айналды. Олардың жылқы саны салыстырмалы түрде аз болғандықтан, олардың экожүйеге тигізген әсері аз болды. Сонымен қатар, олар бизонның ең жақсы аймағының ортасында орналасқан, бұл француз және американдық саудагерлерге сатуға болатын тері үшін де өте жақсы аймақ болды. Лакота тайпасы далалықтардың өте күшті тайпасына айналды.

The Plains Indians found by Coronado had not yet obtained horses; it was the introduction of the horse that revolutionized Plains culture. When horses were obtained, the Plains tribes rapidly integrated them into their daily lives. People in the southwest began to acquire horses in the 16th century by trading or stealing them from Spanish colonists in New Mexico. As horse culture moved northward, the Comanche were among the first to commit to a fully mounted nomadic lifestyle. This occurred by the 1730s, when they had acquired enough horses to put all their people on horseback. The horse enabled the Plains Indians to gain their subsistence with relative ease from the seemingly limitless bison herds. Riders were able to travel faster and farther in search of bison herds and to transport more goods, thus making it possible to enjoy a richer material environment than their pedestrian ancestors. For the Plains peoples, the horse became an item of prestige as well as utility. They were extravagantly fond of their horses and the lifestyle they permitted. The first Spanish conqueror to bring horses to the new world was Hernán Cortés in 1519. However, Cortés only brought about sixteen horses with his expedition. Coronado brought 558 horses with him on his 1539–1542 expedition. At the time, the Indians of these regions had never seen a horse. Only two of Coronado's horses were mares, so he was highly unlikely to have been the source of the horses that Plains Indians later adopted as the cornerstone of their culture. In 1592, however, Juan de Oñate brought 7,000 head of livestock with him when he came north to establish a colony in New Mexico. His horse herd included mares as well as stallions. Pueblo Indians learned about horses by working for Spanish colonists. The Spanish attempted to keep knowledge of riding away from Native people, but nonetheless, they learned and some fled their servitude to their Spanish employers—and took horses with them. Some horses were obtained through trade in spite of prohibitions against it. Other horses escaped captivity for a feral existence and were captured by Native people. In all cases, the horse was adopted into their culture and herds multiplied. By 1659, the Navajo from northwestern New Mexico were raiding the Spanish colonies to steal horses. By 1664, the Apache were trading captives from other tribes to the Spanish for horses. The real beginning of the horse culture of the plains began with the Pueblo Revolt of 1680 in New Mexico and the capture of thousands of horses and other livestock. They traded many horses north to the Plains Indians. The Walters Art Museum.]] It was the Comanche, coming to the attention of the Spanish in New Mexico in 1706, who first realized the potential of the horse. As nomads, hunters, and pastoralists, well supplied with horses, they swept most of the mixed economy Apaches from the plains and by the 1730s were dominant in the Great Plains south of the Arkansas River. The success of the Comanche encouraged other Indian tribes to adopt a similar lifestyle. The southern Plains Indians acquired vast numbers of horses. By the 19th century, Comanche and Kiowa families owned an average of 35 horses and mules each – and only six or seven were necessary for transport and war. The horses extracted a toll on the environment as well as required labor to care for the herd. Formerly egalitarian societies became more divided by wealth with a negative impact on the role of women. The richest men would have several wives and captives who would help manage their possessions, especially horses. The milder winters of the southern Plains favored a pastoral economy by the Indians. On the northeastern Plains of Canada, the Indians were less favored, with families owning fewer horses, remaining more dependent upon dogs for transporting goods, and hunting bison on foot. The scarcity of horses in the north encouraged raiding and warfare in competition for the relatively small number of horses that survived the severe winters. The Lakota, also called Teton Sioux, enjoyed the happy medium between North and South and became a dominant Plains tribe by the mid 19th century. They had relatively small horse herds, thus having less impact on their ecosystem. At the same time, they occupied the heart of prime bison range which was also an excellent region for furs, which could be sold to French and American traders for goods such as guns. The Lakota became a highly powerful Plains tribe.

Бизондарды сойылу

19 ғасырда лакота тайпасы және басқа да солтүстік көшпелілер жылдың көктемінде, жылқылары қыстың қиындықтарынан қалпына келгеннен кейін, бизонға аң аулауды өткізетін. Маусым және шілде айларында тайпалардың шашыраңқы топтары үлкен лагерьлерге жиналатын, онда Күн биі сияқты салт-дәстүрлер орындалатын. Бұл жиындар басшыларға саяси шешімдер қабылдауға, жорықтарды жоспарлауға, дауларды реттеуге, шабуылдарды ұйымдастыруға және бастауға мүмкіндік берді. Күзде адамдар қысқа дайындалу үшін ет жинауды жеңілдету үшін кішігірім топтарға бөлінетін. Күзгі аң аулау мен қыс мезгілі аралығында лакота жауынгерлері шабуылдар мен соғыстарға қатысатын. Қысқы қармен бірге лакота тайпасы қысқы лагерьлерге орналасып, маусымдық рәсімдер мен билерді өткізіп, жылқыларына жем дайындауға тырысатын. Оңтүстік жазықтарда, онда қыс суырақ болатын, күз бен қыс көбінесе шабуылдар маусымы болатын. 1830 жылдардан бастап команчтер мен олардың одақтастары аттар мен басқа да заттар үшін Мексикаға терең шабуыл жасады, кейде Техас және Оклахомадағы Қызыл өзеніне жақын жердегі үйлерінен оңтүстікке қарай 1600 шақырымға дейін баратын. АҚШ-тың федералды және жергілікті үкіметтері бизон аулауды түрлі себептермен қолдады: фермерлерге басқа малдармен бәсекелеспей мал өсіруге мүмкіндік беру және жазықтықтағы үндістерді аштықтан қырып, резервацияларда қалуға мәжбүрлеу. Бизон далалық тайпалардың экономикасының негізін құрады. Бизонсыз олар резервацияларға көшуге немесе аштықтан өлуге мәжбүр болды. Темір жол саласы да бизон үйірін азайтуды немесе жоюды қалады. Пойыз уақытында тоқтамаса, бизон үйірі локомотивтерге зиян келтіруі мүмкін. Қатты қыста бизон үйірі жолдың қиығында жасалған жасанды ойықтарда паналады. Нәтижесінде бизон үйірі пойыздарды бірнеше күнге тоқтата алатын. Бизонды сою үндістерге зор зиян келтірді. Бұл зиян бірден және ұзаққа созылды. 20 ғасырдың басында бизонға тәуелді болған тайпаларда балалар өлімі және жұмыссыздық бизонға тәуелді болмаған тайпаларға қарағанда жоғары болды. 20 ғасырдың соңында бизон тайпаларының жан басына шаққандағы табысы 25% төмен болды. Бизон аулаушылары бұрын әлемдегі ең биік адамдардың бірі болған, ал бизонды сойғаннан кейін туған ұрпақтар биіктік артықшылықтарын жоғалтты. Бизон үйірі азайған кезде оларды қорғау туралы ұсыныстар талқыланды. Бұқа Билл Коди және басқалар бизонды қорғауды жақтады, себебі олар түрге тигізілетін қысым тым зор екенін көрді. Алайда, бұл әрекеттер тоқтатылды, өйткені жазықтықтағы үндістер, көбінесе Америка Құрама Штаттарымен соғысқан, өмір сүру үшін бизонға тәуелді екені анық болды. 1874 жылы президент Улисс Грант бизон үйірін қорғауға бағытталған заңға «кешіккен вето» қойды. 1875 жылы генерал Филип Шеридан Конгрестің бірлескен отырысында жазықтықтағы үндістерді азықтан айыру үшін бизон үйірін союға шақырды. Бұл 19 ғасырда бизонды жойылуға дейін аңшылыққа ұшыратып, 1900 жылдардың басында оларды бірнеше жүз ғана қалдырды дегенді білдіреді.

By the 19th century, the typical year of the Lakota and other northern nomads was a communal buffalo hunt as early in spring as their horses had recovered from the rigors of the winter. In June and July the scattered bands of the tribes gathered together into large encampments, which included ceremonies such as the Sun Dance. These gatherings afforded leaders to meet to make political decisions, plan movements, arbitrate disputes, and organize and launch raiding expeditions or war parties. In the fall, people would split up into smaller bands to facilitate hunting to procure meat for the long winter. Between the fall hunt and the onset of winter was a time when Lakota warriors could undertake raiding and warfare. With the coming of winter snows, the Lakota settled into winter camps, where activities of the season ceremonies and dances as well as trying to ensure adequate winter feed for their horses. On the southern plains, with their milder winters, the fall and winter was often the raiding season. Beginning in the 1830s, the Comanche and their allies often raided for horses and other goods deep into Mexico, sometimes venturing 1,000 miles (1,600 km) south from their homes near the Red River in Texas and Oklahoma. The U. S. federal government and local governments promoted bison hunting for various reasons: to allow ranchers to range their cattle without competition from other bovines and to starve and weaken the Plains Indian population to pressure them to remain on reservations. The bison herds formed the basis of the economies of the Plains tribes. Without bison, they were forced to move onto reservations or starve. The railroad industry also wanted bison herds culled or eliminated. Herds of bison on tracks could damage locomotives when the trains failed to stop in time. Herds often took shelter in the artificial cuts formed by the grade of the track winding through hills and mountains in harsh winter conditions. As a result, bison herds could delay a train for days. The slaughter of the bison had substantial adverse impacts on the Native American people who relied on them. These impacts were both immediate and persistent. By the early 20th century, bison nations had greater child mortality and unemployment compared to Indian nations that were never reliant on the bison. By the late 20th century, income per capita was 25% lower for bison nations. Whereas people in bison hunting communities were once among the tallest people in the world, generations born after the slaughter of the bison had lost all their height advantage. As the great herds began to wane, proposals to protect the bison were discussed. Buffalo Bill Cody, among others, spoke in favor of protecting the bison because he saw that the pressure on the species was too great. But these were discouraged since it was recognized that the Plains Indians, often at war with the United States, depended on bison for their way of life. In 1874, President Ulysses S. Grant "pocket vetoed" a federal bill to protect the dwindling bison herds. In 1875, General Philip Sheridan pleaded to a joint session of Congress to slaughter the herds, to deprive the Plains Indians of their source of food. This meant that the bison were hunted almost to extinction during the 19th century and were reduced to a few hundred by the early 1900s.

Үнді соғыстары

19-шы ғасырдың соңында жазықтағы Американың түпкілікті халықтары мен АҚШ үкіметі арасындағы қарулы қақтығыстар күшейіп, олар жалпы алғанда Үнді соғыстары деп аталды. Осы кезеңдегі ең белгілі қақтығыстардың ішінде Дакота соғысы, Ұлы Сиу соғысы, Жылан соғысы және Колорадо соғысы бар. Команчтардың күші 1840 жылдары Мексиканың ішінде жүздеген шақырымға ірі шабуылдар жасағанда, сондай-ақ тәуелсіз Техаста қоныстанған аңглоамерикандықтар мен теханостарға қарсы соғысқанда ең жоғары деңгейге жетті. Шекарадағы үндістерге қарсы көңіл-күйді білдіре отырып, Теодор Рузвельт үндістердің ақ нәсілдің қысымымен жойылатынына сенді. Ол 1886 жылғы лекциясында:

Соғыстардың ең танымал оқиғаларының бірі – 1890 жылғы Жаралы Тізе қырғыны болды.

Ауыл шаруашылығы және өсімдіктерге арналған азық-түлік

Жарымкөшпелі, ауылдық жерлерде қоныстанған жазықтықтардағы үндістер өз күнкөрісінің үлкен бөлігін ауыл шаруашылығына арқа сүйеді, әсіресе Ұлы жазықтың шығыс бөлігінде тұратындары, батыс бөлігіне қарағанда көбірек жауын-шашын алатын. Жүгері ең басты егін болды, одан кейін қабақ пен бұршақ егілді. Темекі, күнбағыс, өрік және басқа да өсімдіктер де өсірілді немесе жабайы табиғаттан жиналды. Жиналған жабайы егіндердің ішінде ең маңыздысы, әдетте, пеммикан мен далалық түймежанға дәм беру үшін қолданылатын жидектер болды. Ұлы жазықта жүгері өсірудің ең алғашқы нақты дәлелдері шамамен 900 жылға дейін жетеді. Ең алғашқы шаруалар, Оңтүстік жазықтың ауыл тұрғындары, болжам бойынша, қазіргі Уичита, Пауни және Арикара тайпаларының ата-бабалары болған Каддоан тілінде сөйлейтін адамдар еді. Жазықтың шаруалары қысқа мерзімді және құрғақшылыққа төзімді азық өсімдіктерінің сорттарын дамытты. Олар суаруды қолданбады, бірақ суды жинау және жаңбырдың аз мөлшерінен ең көп пайда алу үшін егістіктерін дұрыс орналастыруда шеберлік танытты. Солтүстік Дакотаның Хидаца және Мандан тайпалары жүгеріні өсірудің солтүстік шегінде өсірді. Шаруа тайпалары бұқа, елік, ақбөкен және басқа да аңдарға аң аулаумен де айналысты. Әдетте, Оңтүстік жазықта олар көктемде егін екті, жазда бизон аулауға тұрақты ауылдарын тастап кетіп, күзде егін жинау үшін оралып, қыста бизон аулауға қайта баратын. Шаруа үндістері көшпелі тайпаларға кептірілген бизон етіне алмастырып жүгерімен сауда жасады. Жылқының пайда болуымен Лакота және Шайен сияқты кейбір тайпалар ауыл шаруашылығынан бас тартып, толық уақытты бизон аулаумен айналысатын көшпелі өмір салтына көшті. 1870 жылдары бизон популяциясы азайып, сиыр еті, дәнді дақылдар, майлар және крахмалға толы көкөністер жазықтықтардағы үндістердің диетасында маңыздырақ азыққа айналды. Жемістер мен жаңғақтар, әсіресе өріктер мен жүзімдер, қысқа сақтау үшін кептірілді. Үнді нан тамырынан (Pediomelum esculentum) ұн жасалды. Үнді шайы (леспедеза) осы мәдени дәстүрді сақтап қалған жазықтық үндістерінің арасында кейде әлі де қолданылады. Оклахома резервациясында өріктер ең маңызды жабайы өсімдік азықтарының бірі болды.

The semi sedentary, village dwelling Plains Indians depended upon agriculture for a large share of their livelihood, particularly those who lived in the eastern parts of the Great Plains which had more precipitation than the western side. Corn was the dominant crop, followed by squash and beans. Tobacco, sunflower, plums and other plants were also cultivated or gathered in the wild. Among the wild crops gathered the most important were probably berries to flavor pemmican and the Prairie Turnip. The first indisputable evidence of maize cultivation on the Great Plains is about 900 AD. The earliest farmers, the Southern Plains villagers were probably Caddoan speakers, the ancestors of the Wichita, Pawnee, and Arikara of today. Plains farmers developed short season and drought resistant varieties of food plants. They did not use irrigation but were adept at water harvesting and siting their fields to receive the maximum benefit of limited rainfall. The Hidatsa and Mandan of North Dakota cultivated maize at the northern limit of its range. The farming tribes also hunted buffalo, deer, elk, and other game. Typically, on the southern Plains, they planted crops in the spring, left their permanent villages to hunt buffalo in the summer, returned to harvest crops in the fall, and left again to hunt bison in the winter. The farming Indians also traded corn to the nomadic tribes for dried buffalo meat. With the arrival of the horse, some tribes, such as the Lakota and Cheyenne, gave up agriculture to become full time, buffalo hunting nomads. By the 1870s bison herds were depleted and beef, cereal grains, fats and starchy vegetables became more important in the diet of Plains Indians. Fruits and nuts were, especially plums and grapes were dried as winter store. Flour was made from the Indian breadroot (Pediomelum esculentum). Indian tea (lespedeza) is still sometimes consumed by Plains Indians who have retained these cultural traditions. Plums were one of the most important wild plant foods on the Oklahoma reservation.

Аң аулау

Алаңдықтардағы адамдар қаз бен шырға сияқты басқа жануарларды да ауласа да, бизон негізгі аң аулау көзі болды. Жылқы пайда болғанға дейін аң аулау әлдеқайда қиын процесс болды. Аңшылар бизонды қоршап алып, оларды тік жардан немесе тарың жерге қууға тырысатын. Алаңдықтар құлаған ағаштар мен тастардан шамамен бір шақырымдық V пішіндес қоршау жасады. Кейде бизонды аулау үшін адам бизон терісіне оранып, олардың дыбысын шығарып алдауға тырысатын. Оқ-дәрі пайдаланғанға дейін жазық дала тұрғындары найза, садақ және түрлі соққы құралдарымен аң аулаған. Жылқыны пайдалану алаңдықтар үшін аң аулауды (және соғысты) әлдеқайда жеңілдетті. Жылқының арқасында алаңдықтар бизонды қуып жететін немесе үйіріп шабатын қабілетке ие болды. Алаңдықтар садақтың ұзындығын үш футқа дейін қысқартты, оны ат үстінде пайдалануға ыңғайлы ету үшін. Оқ-дәрі енгізілгеннен кейін де садақ-жебе қолдануын тоқтатпады, себебі оқ-дәріні қайта толтыру ұзақ уақыт алатын және ауыр болды. Жазда көптеген тайпалар бір жерге аң аулауға жиналатын. Аң аулаудың негізгі маусымдары – күз, жаз және көктем. Қыста қар мен қырау сияқты қолайсыз ауа райы бизонды табуды және аулауды қиындататын.

Киім-кешек

Көптеген киімдер жүнді немесе жүнсіз теріден жасалатын. Киімдердің көп бөлігі бұқа мен бұғы терісінен, сондай-ақ түрлі құстар мен кішкентай жануарлардың терілерінен тігілді. Жазық дала мокасиндері көбінесе жұмсақ мимен өңделген теріден жасалса, табанына берік шикі тері қолданылған. Ерлер мокасиндерінде тобықтардың үстінде жапқыштар болған, ал әйелдер мокасиндері биік болып келіп, қыста жоғары көтеріліп, жазда төмен оралған. Еңбегімен көзге түскен батырлар мен басшылар қанатты бас киім – соғыс қалпағын кию құқына ие болған, олар көбінесе алтын немесе ақбас бүркіттің қауырсындарымен безендірілген.

Дін

Тілдік және аймақтық топтар арасында кейбір ұқсастықтар болғанымен, әр түрлі тайпалардың өзіндік космологиясы мен дүниетанымы бар. Олардың кейбіреулері анимистік сипатқа ие, политеизм элементтерімен, ал енді біреулері монотеизм немесе панентеизмге жақымды. Дұға – әдеттегі адамдардың да, рухани көшбасшылардың да күнделікті өмірінің ажырамас бөлігі, жеке және топтық рәсімдерде орындалады. Көптеген дала тайпалары үшін ең маңызды жиын – жыл сайынғы Күн биі, ол жеке құрбандықтар, бірнеше күндік ораза және жақындарының және бүкіл қауымның игілігі үшін дұға етуді қамтитын күрделі рухани рәсім. Кейбір адамдар вакан (лакота тілінде "қасиетті") деп есептеледі және рухани көшбасшылық рөлдерді қоғамға жүктеу үшін көп жылдық дайындықтан өтеді, дәрігер немесе емші болып қалыптасады. Бұқа және бүркіт дала халықтары үшін ерекше қасиетті саналады, олар бейнелемелерде немесе киім-кешектерде көрсетілуі мүмкін. Дала космологиясында кейбір заттар рухани күшке ие болуы мүмкін, әсіресе дәрілік жинақтар, олар тайпаның белгілі діни тұлғаларына ғана сеніп тапсырылады және әрбір келесі буынға сақтаушыдан сақтаушыға беріліп келеді.

Гендерлік рөлдер

Тарихи тұрғыдан алғанда, далалық үнді әйелдерінің гендерлік рөлдері ерлердің рөлдерінен ерекшеленгенмен, оларды толықтырған. Олар әдетте отбасының үйіне және оның көптеген мүліктеріне ие болған. Дәстүрлі мәдениетте әйелдер терілерді жұмсартатын, егін шаруашылығымен айналысатын, жабайы жеміс-жидектер мен шөптер жинайтын, тамақ дайындап, киім тігетін, сондай-ақ отбасылық киіз үйді құрап, түсіретін. Бүгінгі күні бұл дәстүрлер әлі де сақталып келеді, мысалы, мерекелік шараларда, сияқты киіз үйлер тігілген кезде. Тарихи тұрғыдан алғанда, далалық әйелдер жағалаудағы тайпалардағы әйелдердей қоғамдық саяси өмірге белсенді қатыспаған. Дегенмен, олар кеңес беруші рөлде және әйелдер қауымдары арқылы қатысқан. Қазіргі далалық мәдениеттерде дәстүрді сақтаушылар осы күнделікті өмірдің дәстүрлері туралы білімді және олармен байланысты құндылықтарды сақтауға тырысады. Жалпы алғанда, далалық әйелдер тарихи тұрғыдан ажырасуға және балаларының күтімін өздеріне алуға құқылы болған.

Соғыс жүргізу

XVI ғасырдағы испандық зерттеушілер далалық үндістерді ерекше соғысқұмар деп санамады. Канзас және Оклахомадағы вичита тайпасы аз қорғаныс құрылыстары бар, шашыраңқы елді мекендерде өмір сүрді. Испандықтар бастапқыда Техас Паңхандле аймағындағы апачтармен (Керехос) достық қарым-қатынас орнатты. Далалық үндістер арасында 17-дан 19 ғасырдың соңына дейін соғыс – күнкөріс құралы және спортқа айналды. Жастар жауынгер ретінде күресіп, бедел мен олжаға ие болды, ал осы жекелей соғыс стилі жеке шайқастағы жетістік пен соғыс трофейлерін басып алуға кепілдік берді. Далалық үндістер бір-бірін, испандық колонияларды және ағылшын шебіне еніп келе жатқандарды жылқы және басқа да мүлік үшін шапты. Олар қару-жарақ пен басқа да еуропалық тауарларды негізінен сауда арқылы алды. Олардың басты сауда тауары – бизон терісі мен сусар терісі болды. Барлық далалық үндістердің арасында жауынгерлік өнерімен ең танымалдары – команчтер. 2010 жылы «Экономист» журналы олар туралы былай деп жазды: «Олар жүйріп бара жатқан жылқының жанынан ілініп, жебелердің шоғырын атып, жануарды қарсы шабуылдан қорғау ретінде пайдаланды. Бұл көрініс ақ (және үнді) қарсыластарын таң қалдырып, қорқытты». Америка тарихшысы С.К. Гвинн 19 ғасырда команчтерді «жер бетіндегі ең ұлы жеңіл атты әскер» деп атады, олардың Техастағы шабуылдары американдық қоныс аударушыларды үрейлендірді. Олардың саны аз болғандықтан, шайқаста бірнеше адамның қаза болуы топ үшін апатқа ұласуы мүмкін еді. Атап айтқанда, 1874 жылы Техастағы Адоб Уоллс және 1876 жылы Монтанадағы Роузбуд шайқастарында үндістер жеңіске жақын болса да, шығын көп болғандықтан шайқасты тоқтатты. Бұған ерекшелік ретінде команчтер мен олардың одақтастарының Мексикаға жасаған шабуылдары болды, онда шабуылшылар мексикалық ранчолар мен елді мекендердің байлығынан айлар бойы көшті. Үнді жауынгерінің негізгі қаруы – ат үстінде пайдалануға арналған, қысқа және берік садақ, ол жақын қашықтықта өте тиімді болды. Қарулар көбінесе жетіспейтін, ал оқ-дәрілер туған жер жауынгерлеріне аз жеткізілетін. АҚШ үкіметі Үндістер агенттігі арқылы далалық үндістерге аң аулау үшін қару сатса, лицензиясы жоқ саудагерлер қаруды бизон терісіне айырбастайтын.

The earliest 16th century Spanish explorers did not find the Plains Indians especially warlike. The Wichita in Kansas and Oklahoma lived in dispersed settlements with few defensive works. The Spanish initially had friendly contacts with the Apache (Querechos) in the Texas Panhandle. What evolved among the Plains Indians from the 17th to the late 19th century was warfare as both a means of livelihood and a sport. Young men gained both prestige and plunder by fighting as warriors, and this individualistic style of warfare ensured that success in individual combat and capturing trophies of war were highly esteemed

The Plains Indians raided each other, the Spanish colonies, and, increasingly, the encroaching frontier of the Anglos for horses, and other property. They acquired guns and other European goods primarily by trade. Their principal trading products were buffalo hides and beaver pelts. The most renowned of all the Plains Indians as warriors were the Comanche whom The Economist noted in 2010: "They could loose a flock of arrows while hanging off the side of a galloping horse, using the animal as protection against return fire. The sight amazed and terrified their white (and Indian) adversaries." The American historian S. C. Gwynne called the Comanche "the greatest light cavalry on the earth" in the 19th century whose raids in Texas terrified the American settlers. Given their smaller numbers, the loss of even a few men in battle could be catastrophic for a band, and notably at the battles of Adobe Walls in Texas in 1874 and Rosebud in Montana in 1876, the Indians broke off battle despite the fact that they were winning as the casualties were not considered worth a victory. The exception to that was raids into Mexico by the Comanche and their allies in which the raiders often subsisted for months off the riches of Mexican haciendas and settlements. The basic weapon of the Indian warrior was the short, stout bow, designed for use on horseback and deadly, but only at short range. Guns were usually in short supply and ammunition scarce for Native warriors. The U. S. government through the Indian Agency would sell the Plains Indians guns for hunting, but unlicensed traders would exchange guns for buffalo hides.