Кіріспе

Ингаляциялық анестетик – ингаляция арқылы қолданылатын, жалпы анестезиялық қасиеттері бар химиялық қосылыс. Олар бет маскасы, көмекейлік маска немесе анестезиялық буландырғыш пен анестезиялық жеткізу жүйесіне қосылған трахеялық түтік арқылы беріледі. Қазіргі клиникалық маңызға ие заттарға изофлуран, севофлуран және десфлуран сияқты ұшқыш анестетиктер, сондай-ақ азот тотығы және ксенон сияқты кейбір анестезиялық газдар жатады.

Ұшып жүретін анестетикалар

Ұшпалы анестетикалық заттар бөлме температурасында сұйық күйде болады, бірақ ингаляция арқылы қолдану үшін оңай буланады. Дамыған елдерде қазір қолданылатын ұшқыш анестетикалар: десфлуран, изофлуран және севофлуран. Бұрын кеңінен қолданылған басқа заттарға эфир, хлороформ, энфлуран, галотан, метоксифлуран жатады. Бұл заттардың барлығы гидрофобты қасиетке ие (яғни сұйық түрінде сумен еркін араласпайды, ал газ түрінде суда емес, майда жақсы ериді). Идеалдық ұшпалы анестетикалық зат жалпы анестезияны тегіс және сенімді түрде индукциялау және ұстап тұруды қамтамасыз етеді, сонымен қатар мақсатты емес мүшелер жүйелеріне минималды әсер етеді. Одан бөлек, ол иіссіз немесе тыныс алуға жағымды болуы керек; барлық жастағылар үшін және жүктілік кезінде қауіпсіз; метаболизмге ұшырамауы керек; әсері тез басталып, тез тоқтауы керек; күшті болуы керек; операциялық персоналға қауіпсіз болуы керек; және ұзақ сақталу мерзіміне ие болуы керек. Сонымен қатар, оны өндіру арзан, тасымалдау және сақтау оңай болуы керек, операциялық бөлмеде қолданылатын стандартты жабдықтармен қолдануға және бақылауға оңай болуы керек, жарыққа, пластиктерге, металдарға, резеңкеге және содалы әкке төзімді болуы керек, тұтанбауы керек және қоршаған ортаға зиян келтірмеуі керек. Қазіргі қолданыстағы ешбір зат идеалды емес, бірақ олардың көптегені қажетті сипаттамалардың кейбіреулеріне ие. Мысалы, севофлуранды тыныс алуға ыңғайлы, әсері тез басталады және тоқтатылады. Ол сондай-ақ барлық жастағы адамдар үшін қауіпсіз. Дегенмен, ол қымбат (изофлураннан шамамен 3-5 есе қымбат) және изофлураннан шамамен екі есе әлсіз.

Газдар

Ингаляция арқылы жалпы анестезияны тудыратын басқа газдар немесе булар: азот оксиді, көмірқышқыл газы, циклопропан және ксенон. Олар газ баллондарында сақталады және буландырғыштар емес, ағын өлшегіштер арқылы беріледі. Циклопропан жарылғыш, сондықтан қауіпсіздік талаптарына байланысты енді қолданылмайды, бірақ басқа жағынан, ол өте жақсы анестетик екені анықталды. Ксенон иіссіз және әсері тез басталады, бірақ қымбатқа түседі және оны қолдану мен бақылау үшін арнайы жабдықтар қажет. Азот оксиді тіпті 80% концентрацияда да, қалыпты атмосфералық қысымда көптеген адамдарда хирургиялық деңгейдегі анестезияны толыққанды тудырмайды, сондықтан оны басқа препараттармен бірге қосымша анестетик ретінде қолдану қажет.

Гипербариялық анестезия

Гипербариялық жағдайларда (қалыпты атмосфералық қысымнан жоғары қысымда) азот сияқты басқа газдар, сондай-ақ аргон, криптон және ксенон сияқты инертті газдар да анестетиктерге айналады. Олардың жоғары парциалдық қысымда (шамамен 4 бардан жоғары, суға батыру кезінде 30 метрден тереңде кездесетіндей) жұтылуы азоттың анестезиялық агент ретінде әрекет етуіне және азот наркозына әкеледі. Дегенмен, азоттың минималды альвеолярлық концентрациясына (МАК) шамамен 20-30 атм (бар) қысымға жеткенде ғана қол жеткізіледі. Аргон парциалдық қысым бірлігіне шаққанда азоттан сәл екі есеге жуық анестетикалық әсерге ие (аргокс туралы қараңыз). Ал ксенон 80% концентрацияда және қалыпты атмосфералық қысымда қолданылатын анестетик болып табылады.

Эндогендік аналогтар

Ингаляциялық анестетиканың эндогендік аналогтары – организмнің өндіретін, ингаляциялық анестетикалардың қасиеттеріне және әрекет ету механизміне ұқсас заттар. Адам организміндегі газдардың арасында көмірқышқыл газы ең көп кездесетіні және ол жәндіктерден бастап адамдарға дейін анестезия тудырады. CO2 анестезиясы алғаш рет 1800 жылдардың басында Генри Хилл Хикман Франция короліне көрсеткен. Алғашқыда CO2 гипоксия арқылы әрекет етеді деп есептелген, бірақ 1900 жылдардың басында өкпедегі CO2 деңгейінің артуы мидың оттегімен толуының күрт жоғарылағанын көрсетті, бұл гипоксия теориясын жоңқа етті. Қазіргі заманғы анестетикалар пайда болғанға дейін, CO2 психиатрлар тарапынан көмірқышқыл газымен ингаляциялық терапия ретінде кеңінен қолданылған.

Неврологиялық әсер ету теориясы

Ұшпалы анестезиялық заттардың толық әрекет ету механизмі белгісіз және қатысты пікірталас тудырып отыр. "Анестезиялық препараттар 160 жылдан бері қолданылып келеді, ал олардың қалай жұмыс істейтіні – нейроғылымның ең үлкен сырларының бірі", – дейді Калифорния университеті, Сан-Францискодағы анестезиолог Джеймс Соннер. Анестезияны зерттеу "ұзақ уақыт бойы тексеруге келмейтін гипотезалар ғылымы болды", – деп атап көрсетеді Корнелл университетінің профессоры Нил Л. Харрисон. "Көптеген инъекциялық анестетиктер бір молекулалық нысанаға әсер ететін сияқты", – дейді Соннер. "Бірақ ингаляциялық анестетиктер бірнеше молекулалық нысанаға әсер ететін көрінеді. Бұл мәселені шешуді қиындатады". Аргон газының инерттік газ ретінде анестезиялық әсер ете алуы (тіпті 10-15 бар қысымда) мұндай анестетиктердің әрекет ету механизмі физикалық химиямен сипатталатын эффект екенін, химиялық байланыс емес екенін көрсетеді. Дегенмен, препарат әлсіз өзара әрекеттесу арқылы рецептормен байланыса алады. Газдың липидтік екі қабатта еріп, жүйке жасушаларының мембранасын кеңейтуі сияқты физикалық өзара әсер де болуы мүмкін. Айта кетейік, сутек, гелий және неон газдарының ешқайсысының ешқандай қысымда анестезиялық қасиеттері жоқ. Гелийдің жоғары қысымда жүйке тітіркенуін тудыруы ("антианестезия") осы газ анестезиялық механизм(дер)ін кері бағытта жұмыс істете алатынын көрсетеді (яғни, жүйке мембранасын қысу арқылы). Сонымен қатар, кейбір галогенделген эфирлер (мысалы, флуротил) де осы "антианестезиялық" әсерге ие, бұл теорияны одан әрі қуаттайды.

Тарих

Парацельс 1540 жылы ингаляциялық анестезияны жасады. Ол витриолдың тәтті майын қолданды (Валериус Кордус дайындаған және Фробениус Эфир деп атаған): Шотланд акушері Джеймс Янг Симпсонның 1847 жылдың соңындағы тәжірибелері мен жарияланымдарынан кейін хлороформ кең таралған алғашқы галокарбонды анестезиялық зат болды. Хлороформ эфирге қарағанда әлдеқайда күшті және тиімді анестетик, ол тұтанғыш емес және эфир сияқты тыныс жолдарын тітіркендірмейді. Эфир мен хлороформ сияқты газ емес ингаляциялық анестетиктер сұйықтықты құйып, оның булануына рұқсат етілген матадан (қолжазғыштан) жұтылды. Хлороформның дозасын бақылау туралы алаңдаулар түрлі ингаляторлардың жасалуына әкелді.