Кіріспе

Жергілікті анестетик. Прокаин – аминэстер тобына жататын жергілікті анестезиялық препарат. Көбінесе тіс емдеу процедураларында тіс маңындағы аймақты ұюға (немесе сезімсіздендіруге) қолданылады, сондай-ақ пенициллиннің бұлшық етке инъекциясы кезіндегі ауырсынды азайту үшін де пайдаланылады. Novocain немесе Novocaine саудалық атауының кең таралғандығына байланысты, кейбір аймақтарда прокаинды жалпылама түрде новокаин деп атайды. Ол негізінен натрий каналдарын блокадалайтын зат ретінде әрекет етеді. Бүгінде кейбір елдерде симпатолитикалық, қабынуға қарсы, қан ағымын жақсартатын және көңіл-күйді көтеретін әсерлеріне байланысты емдік мақсатта қолданылады. Прокаин алғаш рет 1905 жылы амилокаиннен кейін синтезделген. Оны химик Альфред Эйнхорн жасаған, ол химиялық затқа латын тіліндегі "nov" ("жаңа" деген мағынаны білдіреді) және "caine" сөздерінен құралған Novocaine саудалық атауын берген. Оны медициналық қолданысқа хирург Генрих Браун енгізген. Амилокаин мен прокаин ашылғанға дейін кокаин жиі қолданылатын жергілікті анестетик болған. Эйнхорн өзінің жаңа ашылуын ампутациялар үшін пайдалануды жоспарлаған, бірақ хирургтар осы процедуралар үшін жалпы анестезияны қалайтын. Дегенмен, тіс дәрігерлері оны өте тиімді деп тапқан.

Фармакология

Прокаин негізінен анестетик ретінде қолданылады. Тіс дәрігерлігінде анестезия үшін қолданылуынан басқа, қазіргі кезде прокаиннің қолданылу жиілігі азайды, себебі лидокаин (ксилокаин) сияқты тиімдірек (және аллергия тудырмайтын) баламалар бар. Басқа жергілікті анестетиктер сияқты (мысалы, мепивакаин және прилокаин), прокаин тамыр кеңейткіш болып табылады, сондықтан оны көбінесе эпинефринмен бірге тамырларды тарылту үшін қолданады. Тамырлардың тарылуы қан кетуді азайтуға, анестезияның ұзақтығы мен сапасын арттыруға, дәрінің организмде кеңінен таралуына жол бермейді және жалпы анестетик мөлшерін азайтады. Мысалы, тіс анестезиясында, түбір каналды емдеу үшін қарапайым пломбалауға қарағанда көбірек новокаин қажет болады.

Жағымсыз әсерлер

Прокаин қолдану нейрондық белсенділікті төмендетуге алып келеді. Бұл төмендеу нерв жүйесінің жоғары сезімталдығына, аласұруға және дірілдеуге себеп болады, нәтижесінде жеңіл және ауыр құрысулар пайда болуы мүмкін. Жануарларға жасалған зерттеулер прокаин қолдану мидағы допамин және серотонин деңгейін арттыратынын көрсетті. Прокаин дозасына жеке төзімділік әртүрлі болғандықтан, басқа да проблемалар туындауы мүмкін. Орталық нерв жүйесінің қоздырылуы салдарынан жүйкелік кернеу және бас айналу пайда болуы мүмкін, бұл дозадан асып кеткен жағдайда тыныс алу жеткіліксіздігіне әкелуі мүмкін. Прокаин сонымен қатар миокардтың әлсіреуіне алып келіп, жүрек тоқтауына себеп болуы мүмкін. Прокаин аллергиялық реакцияларды тудыруы мүмкін, бұл тыныс алу қиындығы, бөртпе және ісінуге әкеледі. Прокаинға аллергиялық реакциялар көбінесе прокаиннің өзіне емес, оның метаболиті PABA-ға жауап ретінде пайда болады. Аллергиялық реакциялар өте сирек кездеседі, шамамен 500 000 инъекцияға бір рет кездеседі. Солтүстік Америкадағы 3000 ақ нәсілді адамның біреуі псевдохолинэстераза ферментінің ең көп таралған атипикалық түріне гомозиготалық (яғни, аномальды геннің екі көшірмесі бар) және прокаин сияқты эфирлік анестетиктерді гидролиздемейді. Бұл анестетик деңгейінің қанда ұзақ уақыт бойы жоғары болуына және уыттылығының күшеюіне әкеледі. Дегенмен, әлемдегі кейбір халықтарда, мысалы Үндістандағы Висья қауымдастығында, осы ферменттің жетіспеушілігі жиі кездеседі. Біріншісі – натрий этиоксидінің қатысуымен 4-аминобензой қышқылының этил эфирін 2-диэтиламиноэтанолмен тікелей реакцияға түсіруден тұрады. Екіншісі – 4-нитротолуенді 4-нитробензой қышқылына тотықтыру, одан әрі тионил хлоридімен реакцияға түсіру, нәтижесінде алынған қышқыл хлоридін 2-диэтиламиноэтанолмен этерификациялау арқылы нитрокаин алу. Соңында, нитро тобы Рэйни никель катализаторының көмегімен сутегілену арқылы тотығудан азайтлады.