Кіріспе

Фурба (; баламалы транслитерациялар: фурпа, фурбу, пурба немесе фурпу) немесе кила (санскрит тілінде деванагари: कील; IAST: kīla) – Индо-тибет буддизмі мен Бон дәстүрлерінде терең тамыр жайған, үш жақты тіреуіш, қазық, пышақ немесе шеге тәрізді рәсімдік құрал. Оның басты байланысы – медитациялық құдай Ваджракилаямен (Dorje Phurba), ол трансформациялық күштің мәнін бейнелейді. Терминнің этимологиясы мен тарихи контексіне қатысты пікірталастар бар. Санскрит тіліндегі “кила” және тибет тіліндегі “фурба” сөздері көбінесе бір-бірін алмастырып қолданылады. Фурбаның құрылымы алуан түрлі, оған тұмсық, сап және үш үшбұрышты қыры бар жала жатады. Оның құрамы көбінесе үш пен тоғыз сандарының символикалық мәніне негізделген, материалдары ағаш, металл, сүйек және кристалдан басталады. Фурбаның жаласы метеориттік темірден жасалуы мүмкін, бұл оның символдық маңыздылығын арттырады. Тұмсығында әдетте Ваджракилаяның бейнесі немесе басқа да қасиетті мотивтер бейнеленген. Бұл құрал физикалық қару ретінде емес, тұрақтылықты және энергиялық байланысты бейнелейтін рухани құрал ретінде жасалған. Фурбаның рәсімдік қолданысы кең және түрлі амалдарды қамтиды. Ол рәсімдерде тұрақтылықты орнату үшін қолданылады және Ваджраяна құдайларының күшті қасиеттерін символдайды. Фурбаның энергиясы күшті әрі әсерлі, ол жын-шайтанды қуу, ауа райын өзгерту, медитация және бата беру сияқты мақсаттарда қолданылады. Бұл құралдың Ваджракилаямен байланысы теріс энергияны трансформациялауды білдіреді. Әртүрлі мәдени контекстерде фурба маңыздылығын сақтап келеді. Ол әлі де шаман, бақсы, тантриктер мен түрлі этникалық топтардан шыққан ламалардың арасында қолданылады. Әртүрлі дәстүрлер мен ұрпақтар фурбаның әртүрлі аспектілерін баса назар аударады, оны емдеу, медитация және рухани энергиямен байланысу үшін пайдаланады. Нәтижесінде, фурба – трансформацияның, символдық күштің және рухани және материалдық әлемдердің өзара байланысының қуатты символы болып табылады.

Этимология

Үндістанның кила туралы білетіндерінің көбі Тибет мәдениеті арқылы жеткен. Ф. А. Бишофф, Чарльз Хартман және Мартин Борд сияқты ғалымдар тибет әдебиеті санскрит тіліндегі "фурба" терминінің "kīlaya" (ұзын "i" бар немесе жоқ) екенін кеңінен мәлімдейтінін көрсетті. Дегенмен, Борд сипаттағандай,

Майер (1996) Бордтың бұл тұжырымын жоққа шығарып, Сакия Пандита сияқты көрнекті санскритшілердің Ваджракилая қолданғанын көрсетеді. Одан әрі ол былай деп аргументтейді:

Құрылымы мен бөлшектері

Фурбаның жасалуы өте әртүрлі. Тұмсығы, тұтқасы және жапырағы бар фурбалар көбінесе көлденең және тік осьтердегі үштіктердің жиынтығына бөлінеді, бірақ маңызды ерекшеліктер де бар. Бұл композициялық құрылым 3 және 9 сандарының сандық маңызы мен рухани күшін көрсетеді. Фурба ағаш, металл, саз, сүйек, асыл тастар, мүйіз немесе кристал сияқты әртүрлі материалдардан жасалуы мүмкін. Қөптеген дәстүрлі тибет металл құралдары сияқты, фурба да көбінесе мыс пен темірден (жер бетіндегі және/немесе метеорлық темірден) жасалады. Тибет тілінде "тхокча" – "көктегі темір" деген мағынаны білдіреді және көбінесе темірге бай тектиттер мен метеориттерді көрсетеді. Метеориттік темір Гималаяда жоғары бағаланған, одан Панчалоха сияқты күрделі полиметалл қорытпаларын жасап, оны қасиетті құралдарға қосатын. Фурбаның тұмсығында көбінесе Ваджракиланың үш жағы бейнеленеді: қуанышты, бейбіт және ашулы, бірақ кейде аштамғаланың қос шатыры, саңырауқұлақ басқарышы, Идам (мысалы, Хаягрива), қар барысы немесе ступа да бейнеленуі мүмкін. Тұтқасы көбінесе ваджра, тоқу немесе түйіндік өрнектермен жасалады. Тұтқаның пішіні, әдетте, тұмсық пен жапыраққа тән үштік болып келеді. Жапырақ әдетте үшбұрышты қырлардан тұрады, олар ұшында бірігеді. Бұл жапырақтың "үш у" немесе "тамырлық у" (санскрит: mula klesha) деп аталатын жағымсыз энергияларды түрлендіру қабілетін білдіреді – бұл тілек/құштарлық, жаңылыс/надандық және жек көру/қорқыныш/ашу.

Мәдени контекст

Жердің, жердің және жер-ананың рухтарымен, сондай-ақ құдайларымен жұмыс істеу үшін Үндістан, Гималай және Моңғолия даласының халқы жерді бекітіп, қадап немесе тіреп қойды. Фурбаны қадау, басқа дәстүрлерде жерді жырту (топырақ тілгілеу) идеясымен және іргетас салу рәсімімен салыстырылады. Бұл бүкіл аймақ бойынша кең таралған ежелгі шамандық түсінік; ол Бон дәстүрінде ерекше орын алған, Ваджраяна дәстүрінде де байқалады. Аймақ бойынша тараған шамандық аңыз бойынша, "таулар – Жерді тұрақтап, қозғалмауына кепілдік беретін алып тіректер еді". Халық арасында Амнье-Мачен сияқты таулар осы мақсат үшін басқа елдерден әкелінген деген сенім бар. Керриган және авторлар былай деп мәлімдейді:

Фурба сияқты дәстүрлер, антропология және этнография салаларында құжатталған іргетас салу рәсімдері мен басқа да ұқсас амалдарға байланысты, жалпы адамзат мәдениетінің бір бөлігі деп қарастырылуы мүмкін; мысалы, жердің рухтарын ырыздандыру және жерді құнарлылық пен мол өнімді қамтамасыз ету үшін дайындау мақсатында топырақты жырту.

Дәстүрлі ата-бабалар шежіресі

Катманду аңғарында фурба әлі күнге дейін шамандар, сиқыршылар, тантрикалар және әртүрлі этникалық топтардан шыққан ламалар қолданып келеді. Фурбаны ең көп Таманг, Гурунг және Невар халықтары пайдаланады. Фурбаны Непалда тұратын тибеттер (Бхотиялар), шерпалар және Дхарамсалада тұратын тибеттер де қолданады. Фурба Бутанның діни обрядтарында да қолданылады және көбінесе Бутан ғибадатханаларында және құрбандық шалу орындарында кездеседі. Мюллер Эбеллинг және авторлар джанкрилер мен губаджулар арасындағы дәстүрлердің айырмашылығын көрсетеді: Бхаираб кила – тантрикалық Невар губаджуларының маңызды емдеу құралы. Мюллер Эбеллинг және авторлар былай деп мәлімдейді:

Мюллер Эбеллинг және авторлар Непал мен Бутан шекарасындағы шаман, Раи және/немесе Кирати халқына жататын Мохан Раймен сұхбаттасты. Мохан Рай Непалдың Катманду қаласындағы Шамандық зерттеулер және зерттеу орталығының негізін қалаушы. Сұхбатында Рай былай деді: