Кіріспе

Индуизм, джайнизм және буддизмдегі рухани және ритуалдық символ.

Мандала ( , ) – символдардың геометриялық құрамы. Әртүрлі рухани дәстүрлерде мандалалар тәжірибелілер мен шеберлердің назарын шоғырландыру, рухани басшылық құралы ретінде, қасиетті кеңістік құруға және медитация мен гипнозға көмектесу үшін қолданылуы мүмкін. Шығыс діндері – индуизм, буддизм, джайнизм және синтоизмде ол құдайларды бейнелейтін карта ретінде, ал әсіресе синтоизмде жұмақтарды, камилерді немесе нақты киелі орындарды көрсетеді. Мандала әдетте рухани жолға саяхатты бейнелейді, ол сыртқы қабаттан басталып, ішкі ядроға қарай қабаттар арқылы жүреді.

Индуизм

Индуизмде мандаланың негізгі түрі – янтра, төрт есігі бар төртбұрыш, ортасында орталық нүктесі бар шеңбер. Әрбір қақпа, әдетте, T пішіндес болады. Мандалалар көбінесе радиалды симметрияға ие. Янтра мандалаға ұқсас, бірақ әдетте кішірек және азырақ түс қолданылады. Ол садханаларда, пуджаларда немесе медитациялық рәсімдерде қолданылатын екі немесе үш өлшемді геометриялық құрастырма болуы мүмкін, сондай-ақ оның дизайнына мантра енгізілуі мүмкін. Ол құдайдың мекені деп есептеледі. Әр янтра бірегей және күрделі символдық геометриялық үлгілер арқылы құдайды тәжірибешінің алдына шақырады. Бір ғалымның айтуынша, "Янтралар ғарыштың шындықтарын ашып көрсететін және адам тәжірибесінің рухани жағын көрсететін нұсқаулық карталар болып табылады". Янтралар бейнелеу емес, тіршілік етіп, сезіліп, екілік емес шындықтар. Ханна былай сипаттайды: "Мандала" термині Ригведада туындының бөлімдерінің атауы ретінде кездеседі, ал Ведалық рәсімдерде осы күнге дейін Наваграха мандаласы сияқты мандалалар қолданылады.

Ваджраяна

Ваджраяна буддизмінде мандалалар құммен сурет салу түрінде де дамытылды. Олар Ануттарайога Тантра медитация практикасының маңызды бөлігі болып табылады.

Ваджраяна ілімдерінің бейнеленуі

Мандала Ваджраяна ілімінің негізгі мәнін визуальды түрде бейнелей алады. Мандала Таза Жердің табиғатын, ағартылған сананы көрсетеді. Осы типтегі мандаланың мысалы – Ваджрабхаирава мандаласы, ол алтын жалатылған қағаздан тоқылған жібекке түсірілген, тәждер мен әшекейлер сияқты сәнді элементтерді бейнелейтін және туындыға үш өлшемді эффект беретін көркем туынды.

Меру тауы

Мандала сонымен қатар бүкіл ғаламды бейнелей алады, ол дәстүрлі түрде ортада әлем осі ретінде Меру тауымен және оны қоршаған континенттермен суреттеледі. Мысалы, Меру тауы бар Космологиялық мандала – Юань әулетінен шыққан жібекке тоқылған көрпе, ол Непал мен Тибеттен Қытайға сыйға берілген Тибет космологиясының схемасы болып табылады.

Даналық пен уақытшалық

Мандалада оттың сыртқы шеңбері көбінесе даналықты символдайды. Сегіз жанасу орындарының шеңбері буддалық нақылға сәйкес, өлімді әрқашан есіңде ұстауға шақыруды және сансараның тұрақсыздығын көрсетеді: "осындай жерлер өмірдің өткінші екенін сезіну және түсіну үшін қолданылған". Басқаша айтқанда: "Жалынды радуга шеңберінің ішінде және қара дорджелер шеңберімен оралып, сыртқы үлкен шеңбер сегіз үлкен жанасу орындарын бейнелейді, бұл адам өмірінің қауіптілігін көрсету үшін жасалған". Осы шеңберлердің ішінде мандала сарайының қабырғалары орналасқан, атап айтқанда құдайлар мен Буддалар мекендейтін жер.

Бес Будда

Мандаланың бір танымал түрі – "Бес Будданың" мандаласы, ол ағартудың әртүрлі жақтарын бейнелейтін Будданың архетиптік нысандары. Мұндай Буддалар буддизм мектебіне және тіпті мандаланың нақты мақсатына қарай бейнеленеді. Осы типтегі кең таралған мандала – Бес Даналық Будда (сондай-ақ Бес Джина) – Вайрокана, Аксобья, Ратнасамбхава, Амитабха және Амогасиддхи Буддалары. Егер Бес Даналық Патшаларды бейнелейтін тағы бір мандаламен жұптастырылса, ол Екі Әлемнің мандаласын құрайды.

Құрбандықтар

Тибет буддизміндегі "мандала ұсыну" – бүкіл ғаламның символдық бейнесі. Осы мандалалардың әрбір күрделі бөлшегі дәстүрге сәйкес келеді және көбінесе бірнеше деңгейде нақты символдық мағынаға ие. Жоғарыдағы мандала Будданың таза қоршауын көрсететін болса, бұл мандала ғаламды бейнелейді. Мандаланың осы түрі мандала ұсыну рәсімдерінде қолданылады, онда адам Буддаларға немесе өз ұстазына ғаламды символдық түрде ұсынады. Ваджраяна тәжірибесінде 100 000 мандала ұсыну (құрмет үшін) студент нақты тантрикалық тәжірибеге кіріспес бұрынғы дайындықтардың бір бөлігі болуы мүмкін. Бұл мандала әдетте буддалық классикалық мәтін – Абидхарма кошада оқытылған ғалам моделіне сәйкес құрылады, оның ортасында Меру тауы орналасқан, ал оны құрлықтар, мұхиттар және таулар қоршап тұрады.

Тхеравада буддизмі

Пали буддалық мәтіндерінде әртүрлі мандалалар сипатталған. Тхеравада буддасының мандалаларының мысалдары: Будданың сегіз шәкіртінің мандаласы, ортасында Шакьямуни Будда және сегіз бағытта сегіз ұлы шәкірт бейнеленген. Буддалар мандаласы – өткеннің тоғыз ірі Буддасынан және қазіргі Гаутама Буддадан, олар он бағытты алып жатқан мандала. Сегіз тәңірдің мандаласы сегіз тәңірді қамтиды, олар әлемнің сегіз бұрышын қорғайды. Сигаловада суттасында Будда, әдеттегі үй иелерінің қарым-қатынасын мандала стилінде сипаттайды.

Шыңго буддизмі

Махаяна буддизмінің жапондық бір саласы – Шингон буддизмі – өзінің рәсімдерінде де мандалаларды жиі қолданады, бірақ нақты мандалалар өзгеше. Шингонның негізін қалаушы Кукай Қытайдағы оқудан оралғанда, Шингон рәсімінің орталық бөлігіне айналған екі мандаланы әкелді: Жатыр әлемінің мандаласы және Алмас әлемінің мандаласы. Бұл екі мандала жаңа Шингон оқушылары үшін абхисека бастама рәсімдерінде қолданылады, бұл көбінесе (結縁灌頂) деп аталады. Бұл рәсімнің әдеттегі ерекшелігі – жаңа оқушының көзін байлап, екі мандаланың біріне гүл тастау. Гүл қай мандалаға түсетініне қарай, оқушы қай қамқоршы құдайға еретіні анықталады. Тибет буддизмінде кездесетін құмнан жасалған мандалалар Шингон буддизмінде қолданылмайды.

Ничирен буддизмі

Ничирен буддизміндегі мандала – бұл қағаздан ілінген орама немесе ағаш тақтайша, оның жазуы Будданың ағарту элементтерін, қорғаушы Буддалық құдайларды және белгілі бір Буддалық ұғымдарды бейнелейтін қытай таңбаларынан және ортағасырлық санскрит жазуынан тұрады. Гохонзон деп аталатын бұл нысан бастапқыда 13-шы ғасырдың соңында осы жапон буддизмінің тармағының негізін қалаушы Ничирен жазған. Гохонзон – кейбір Ничирен мектептерінде құрметтің басты нысаны, ал басқаларында жалғыз нысан болып табылады, оны жоғарғы Дхарма мен Ничиреннің ішкі ағартуын бейнелейтін ең жоғарғы құдайлық нысан деп санайды. Барлық Ничирен секталарының Гохонзондарының ортасында жоғарғы Дхарманың аты деп есептелетін «Наму Мёхо Ренге Кё» деген жеті таңба жазылған, сондай-ақ сенушілердің жатқа айтатын дұғасы да осы орталыққа жазылады. Гохонзонның сыртқы түрі нақты мектепке және басқа факторларға байланысты өзгеруі мүмкін.

Таза жер буддизмі

Мандалалар кейде Таза жер буддизмінде Таза жерлерді графикалық түрде бейнелеу үшін қолданылған, бұл сипаттамалар Ұлы Сутрада және Медитация Сутрасында кездеседі. Жапониядағы ең әйгілі мандала – шамамен 763 жылға дейін салынған Тайма мандаласы. Тайма мандаласы Медитация Сутрасына негізделген, бірақ кейіннен оған ұқсас басқа да мандалалар жасалды. Ваджраяна буддизмінде қолданылатын мандалалардан айырмашылығы, ол медитация нысаны ретінде немесе эзотерикалық ритуалдар үшін қолданылмайды. Оның орнына, ол Таза жер мәтіндерін көрнекі түрде бейнелейді және оқу құралы ретінде пайдаланылады. Сондай-ақ, Жодо Шиншу буддизмінде Шинран және оның шәкірті Ренньо жапон қоғамының төменгі топтары үшін құрметке лайық заттар жасаудың жолын іздеді. Шинран ілініп тұратын туылған және нембуцу (念仏) сөздері тік жазылған мандала жасады. Бұл стильдегі мандала кейбір Жодо Шиншу буддистері әлі де үй алтарында немесе буцуданда қолданады.

Бодхимандала

Бодхимандала – буддизмдегі термин, «ояну шеңбері» деген мағынаны білдіреді.

Құм мандалалары

Құм мандаласы – ырым-жырым бойынша жойылатын, түрлі-түсті құмнан жасалған мандалалар. Олар 8-12 ғасырларда Үндістанда пайда болған, бірақ қазір Тибет буддизмінде қолданылады. Әр мандала белгілі бір құдайларға арналған. Буддизмде құдайлар – ағарту жолында қол жеткізілетін сананың күйлерін көрсетеді, ал мандаланың өзі – құдайдың сарайын, сонымен қатар құдайдың санасын бейнелейді. Бұл құм мандалалары жойылу үшін жасалады, бұл өлімнің соңғы шешім емес екенін, және адамның мәні әрқашан табиғат элементтеріне оралатынын білдіретін буддалық сенімнің символы. Бұл сондай-ақ, ешбір нәрсеге байланып қалмау қажеттігіне байланысты сенімді де көрсетеді. Осы мандалаларды жасау үшін монахтар бірінші кезекте эскиз жасайды, содан кейін дәстүрлі түрде ұнтақталған тастар мен асыл тастардан жасалған түрлі-түсті құмды мыс түтікшелерге (Корнет деп аталады) салады. Олар формасы мен қызметі жағынан Тибет буддистерінің Калачакра (Уақыт доңғалағы) құм суреттеріне ұқсас. Майя символикасы кейін Хосе Аргуэльс жасаған Dreamspell күнтізбесінде қолданылды. Кейде бұл нағыз Майя мандаласы деп айтылады, ол 260 күндік Цолк'ин күнтізбесінің элементтерінен "шабыттанған" (365 күндік Хааб' күнтізбесінен өзгеше).

Ацтектердің Күн тасы

Күн тасы ацтектердің діни тобының көзқарасы бойынша бүкіл ғаламның салтанатты бейнесі саналады, және кейбір жағынан мандалаға ұқсайды. Тасқа жасалған алғашқы түсіндірмелер оның күнтізбе ретінде қолданылуымен байланысты. 1792 жылы, тас қазылғаннан кейін екі жыл өткен соң, мексикалық антрополог Антонио де Леон и Гама ацтек күнтізбесі туралы зерттеме жазды, оның негізі осы тас болды. Глифтердің кейбір шеңберлері ай күндерін көрсететін глифтер. Оллин глифіндегі төрт белгі мексикалықтардың жердің өтіп кеткен төрт күніне сенуімен байланысты. Тастың тағы бір маңызды жағы – оның діни мәні. Бір теория бойынша, тастың ортасындағы бет ацтектердің күн құдайы Тонатиухты бейнелейді, сондықтан тас "Күн тасы" деп аталған. Ричард Таунсенд басқаша пікір білдірді, тастың ортасындағы бейне мексикалық жаратылыс мифтерінде кездесетін мексикалық жер құдайы Тлальтекухтли екенін айтты. Тастың тағы бір ерекшелігі – оның географиялық маңызы болуы мүмкін. Төрт нүкте жердің төрт бұрышын немесе тараптарды көрсете алады. Ішкі шеңберлер уақытпен қатар кеңістікті де білдіруі мүмкін. Соңында, тастың саяси аспектісі де бар. Ол Теночтитланды әлемнің орталығы және демек, биліктің орталығы ретінде көрсету мақсатымен жасалған болуы мүмкін. Таунсенд осы идеяны қолдайды, төрт бұрынғы күн арасындағы қосымша жазбалар – 1 Флинт (Текпатл), 1 Жаңбыр (Атл) және 7 Маймыл (Озомахтли) – мексика мемлекеті үшін маңызды тарихи оқиғаларды көрсетеді деп санайды. Мысалы, ол 7 Маймыл Теночтитлан қаласының бір қауымының құлшылығына арналған маңызды күн екенін айтады. Бұл пікірін Мексиканың билеушісі Моктесума II-нің аты жұмыста кездесуі де растайды.

Христиандық

Космати тас жолдары, оның ішінде Вестминстер аббаттығындағысы, XIII ғасыр Италиясының геометриялық, мандалаға ұқсас мозаикалық суреттері болып табылады. Вестминстер аббаттығындағы Ұлы тас жол Англия монархтарының таққа отыру орны ретінде қасиетті және ғарыштық геометрияны бейнелейді деп саналады. Сол сияқты, Хильдегард фон Бингеннің көптеген суреттемелерін мандала ретінде, сондай-ақ христиан герметизмі, христиан алхимиясы және розенкрейцерлік сияқты эзотерикалық христиандықтың көптеген бейнелерін қолдануға болады. Алхимик, математик және астролог Джон Ди архи-фәрештәлердің аттарын қамтитын, әмбебап геометриялық тәртіпті көрсететін Sigillum Dei (Құдайдың мөрі) деп аталатын геометриялық символ жасады, ол clavicula salomonis немесе Соломон кілтінен алынған. Лаер ескерткіші – Норвич қаласындағы Сен-Джон баптист шіркеуіндегі ерте 17 ғасырдың мраморлық қабірлік монументі, батыс жерлеу өнерінде мандала құру үшін алхимиялық символизмді сіңіретін христиан иконографиясының сирек кездесетін мысалы.

Батыс психологиялық түсіндірмелері

Мандалаларды қазіргі заманғы батыс ой-пікіріне қайта енгізуге психолог Карл Густав Юнг зор үлес қосты. Өнер арқылы санасызды зерттеу барысында Юнг түрлі діндер мен мәдениеттерде дөңгелек мотивінің жиі кездесетінін байқады. Ол бұл шеңберлі суреттердің жаратылған сәттегі сананың ішкі жай-күйін көрсететінін және ұжымдық санасыздағы символдық архетиптер екенін болжады. Үнді философиясының жазбаларымен танысқаннан кейін Юнг өзі және пациенттері салған суреттерді сипаттау үшін "мандала" сөзін қолдануға бейімделді. Өзінің өмірбаяндық еңбегінде Юнг былай деп жазды:

Юнг жеке тұлғаның қарқынды өсу кезеңдерінде мандала жасауға деген итермелеу пайда болатынын айтты. Ол сондай-ақ олардың пайда болуы психикадағы "терен теңгерімді қайта құру процесінің" барысын көрсететінін болжады; осы процестің нәтижесінде саналылығы жоғары және жақсы үйлесім тапқан тұлға қалыптасады. Кейін американдық арт-терапевті Джоан Келлог Юнгтің еңбектеріне негізделген, еркін жауап беруге арналған MARI карталық тестін жасады. Трансперсоналдық психолог Дэвид Фонтана мандаланың символдық мәнінің көмегімен адам "санасыздың терең деңгейлеріне қадам сайын бойлап, ақырында медитация жасаушыға ғаламның барлық түрлерінен туындайтын түпкілікті бірлікпен мистикалық біртүгейлік сезімін сезінуге мүмкіндік беретінін" ұсынды.

Сәулет саласында

Буддистік сәулет көбінесе мандаланы буддистік құрылымдарды, оның ішінде ғибадатхана кешендерін және ступаларды жобалаудың негізгі жоспары ретінде пайдаланды. Мандаланың сәулеттегі көрнекті мысалы – Индонезияның Орталық Явадағы 9 ғасырдағы Боробудур. Ол үлкен ступа түрінде салынған, айналасында сатылы пирамида тәрізді жайларға орналасқан кішігірім ступалар бар. Жоғарыдан қарағанда, ол буддалық космологияны және сананың табиғатын бірдей бейнелейтін алып тантрикалық буддалық мандала нысанына ие. Осы кезеңде мандала жоспарымен салынған басқа ғибадатханаларға Севу, Плаосан және Прамбанан жатады. Ұқсас мандала үлгілерін Камбоджада, Таиландта және Мьянмада да кездестіруге болады.

Ғылым саласында

Дөңгелек диаграммалар филогенетикада, әсіресе филогенетикалық байланыстарды графикалық түрде көрсету үшін жиі қолданылады. Эволюциялық ағаштар көбінесе көптеген түрлерді қамтиды, олар ыңғайлы түрде дөңгелек ағашта көрсетіледі, ал түрлердің суреттері ағаштың шетінде орналастырылған. Мұндай диаграммалар филогенетикалық мандалалар деп аталады.

Өнер саласында

Мандала көркемдік түрі алғаш рет б.з.д. бірінші ғасырда Үндістанда жасалған буддалық өнерде пайда болды. Осы сияқты нәрселерді Үндістан үйлеріндегі Ранголи суреттерінде де көруге болады.

Археологияда

Соңғы жылдарығы шығыс ой-пікірлері мен мандала дәстүрінің тарихын қайта анықтауға мүмкіндік беретін маңызды археологиялық жаңалықтардың бірі – Үндістанның Манипур аңғарында Google Earth суреттері арқылы табылган бес алып мандала. Манипур астанасы Имфалдың батысындағы күріш даласында орналасқан Макланг геоглифі, толығымен саздан тұрғызылған әлемдегі ең үлкен мандала болып саналады. Бұл орын 2013 жылға дейін ашылмаған, себебі оның толық құрылымын Google Earth спутниктік суреттері арқылы ғана көруге болады. Жергілікті халық «Биху Лукон» деп атаған күріш даласы сол жылы Манипур үкіметі тарапынан тарихи ескерткіш және қорғалатын аймақ деп жарияланды. Орынның GPS координаттары – 24° 48' солтүстік ендік және 93° 49' шығыс бойлық, ал Кангладан ауа қашықтығы 12 шақырымды құрайды. Бұл шаршы тәрізді мандаланың төрт жағында төрт бірдей тіктөртбұрышты «қақпалары» бар, олардың әрқайсысының сол және оң жағында кішірек, бірақ ұқсас тіктөртбұрышты «қақпалармен» қоршалған. Шаршының ішінде сегіз жапырақшалы гүл немесе сәулелі жұлдыз орналасқан, жергілікті тұрғындар бұл орынды жақында Макланг «Бекінісі» деп атап кеткен. Оның ауданы шамамен 50,836.66 шаршы метрді құрайды. Манипур аңғарындағы тағы бес алып мандала да Google Earth арқылы табылды. Атап айтқанда, Секмай мандаласы, Хейкакмапал мандаласы, Фуржу егіз мандалалары және Сангольманг мандаласы Ирыл өзенінің батыс жағасында орналасқан. 2019 жылы Үндістанның Манипур аңғарынан Нонгрен және Кеинудағы екі үлкен мандала пішіндес геоглифтер де табылды, олар Нонгрен мандаласы және Кеину мандаласы деп аталды.

Саясатта

Раджамандала (немесе Раджа мандала; мемлекеттер шеңбері) – бұл Үндістан авторы Каутильяның саясатқа арналған еңбегі «Арташастрада» (б.з.д. 4-2 ғасырлар аралығында жазылған) жасаған тұжырымдама. Онда патша мемлекетінің төңірегіндегі достық және жау мемлекеттердің шеңберлері сипатталған. Тарихи, әлеуметтік және саяси мағынада «мандала» термині Оңтүстік-Шығыс Азияның дәстүрлі саяси құрылымдарын (мысалы, мемлекеттер федерациясы немесе тәуелді мемлекеттер) атау үшін де қолданылады. 20 ғасырдағы батыс тарихшылары бұл терминді ежелгі үнді саяси ой-пікірінен «мемлекет» сөзін дәстүрлі мағынасында қолданудан жаңылғандықтан қабылдады. Оңтүстік-Шығыс Азия саяси құрылымдары қытай және еуропалық көзқарастардағы белгілі шекаралары және бюрократиялық аппараты бар аумақтық мемлекеттерге сәйкес келмеді, керісінше, олардың құрылысы шекараларымен емес, орталықтарымен анықталды және әкімшілік біріктіруден өтпестен көптеген салық төлейтін құрылымдардан тұруы мүмкін. Баган, Аюттая, Чампа, Кхмер, Шривиджая және Маджапахит сияқты империялар осы мағынада «мандала» деп танылады.

Қазіргі қолданыста

Мода дизайнері Мандали Мендрилла 2015 жылдың қараша айында Шанхайдағы Қытай өнер мұражайында көрсетілген, тыныштық жібегі мен экологиялық таза мата бояуларынан жасалған "Тілектер мандаласы" (Көк лотос тілек ағашы) деп аталатын интерактивті өнер инсталляциясын жасады. Көйлектің пішімі сегіз жапырақты лотос түріндегі Голока Янтра мандаласына негізделген. Қонақтарға мүсінге тілек жазу ұсынылды, ол Үндістанға апарылып, нағыз тірі Тілек ағашына сыйланады.