Кіріспе
Үнді діндеріндегі дана үшін санскрит термині. Үнді діндерінде риши ( ) – жетістікке жеткен, рухани жағынан жетілген адам. Олар туралы әртүрлі ведалық мәтіндерде айтылады. Ришилер Веда гимндерін жазған деп саналады. Индуизмнің ведадан кейінгі дәстүрінде ришилер "үлкен йогилер" немесе "ақымдар" ретінде қарастырылады, олар терең медитация (тапас) арқылы жоғарғы шындық пен мәңгілік білімді түсініп, оны гимндер түрінде жазған. Бұл термин пали әдебиетінде Иши деп аталады; буддизмде олар Буддалар, Паццекабуддалар, Арахаттар немесе жоғары дәрежелі монахтар болуы мүмкін.
In Indian religions, a rishi ( ) is an accomplished and enlightened person. They find mentions in various Vedic texts. Rishis are believed to have composed hymns of the Vedas. The Post Vedic tradition of Hinduism regards the rishis as "great yogis" or "sages" who after intense meditation (tapas) realized the supreme truth and eternal knowledge, which they composed into hymns. The term appears in Pali literature as Ishi; in Buddhism they can be either Buddhas, Paccekabuddhas, Arahats or a monk of high rank.
Этимология
Үнді дәстүріне сәйкес, бұл сөз 'рш' (ṛṣ) түбірінің екі түрлі мағынасынан туындаған болуы мүмкін. Санскрит грамматикасы бұл сөзді екінші мағынасынан шығарады: "бару, қозғалу". В. С. Апте осы нақты мағынаны және шығуын келтіреді, ал Монир Уильямс та белгілі бір шектеулермен бірдей пікірде. Бұл түбірдің тағы бір түрі "ағу, ағып жақындау" дегенді білдіреді. (Жоғарыда аталған барлық мағыналар мен түбірлер Монир Уильямстың Санскрит-ағылшын сөздігіне негізделген). "Экстаз күйі" (сондай-ақ, Юродиви, Ватс). Дегенмен, Джулиус Покорныйдың Үнді-Еуропа тілдерінің сөздігі бұл сөзді "көтерілу, ілгері шығу" мағынасындағы PIE түбірімен байланыстырады, яғни "тамаша" және осылайша Ṛта, дұрыс және Аша сөздерімен туыс. Санскрит тілінде риш түбірінің түрлері көптеген сөздерде арш болып өзгереді (мысалы, арш). Қазіргі заманғы этимологиялық түсіндірмелер, мысалы, Манфред Майрхофердің Этимологиялық сөздігінде мәселе ашық қалдырылады, ṛṣ "құю, ағу" (PIE) байланысын басымдыққа қоймайды, керісінше неміс тіліндегі rasen "экстазға ие болу, ерекше санада болу" (және мүмкін литва тіліндегі aršus) байланысын қарастырады.
Modern etymological explanations such as by Manfred Mayrhofer in his Etymological Dictionary leave the case open, and do not prefer a connection to ṛṣ "pour, flow" (PIE ), rather one with German rasen "to be ecstatic, be in a different state of mind" (and perhaps Lithuanian aršus).
Индуистік мәтіндерде
Ведаларда бұл сөз Веда әндерінің шабыттанған ақынын білдіреді. Ведадан кейінгі дәстүр ришилерді «ақымақтар» немесе қасиеттілер деп есептейді, олар ертедегі мифтік жүйеде Асуралардан, Девалардан және өлшеулі адамдардан ерекшеленетін ерекше құдайлық адамдар класын құрайды. Свами Вивекананда «ришилерді» мантра драшталар немесе «ойдың көрушілері» деп сипаттады. Ол былай деді: «Шындық Үндістанның ришилеріне келді – мантра драшталар, ойдың көрушілері, және болашақта барлық ришилерге келеді, сөйлейтіндерге емес, кітаптарды жаттаушыларға емес, ғалымдарға емес, тіл біліміне беделділерге емес, ойдың көрушілеріне келеді». Ригведа Ромаша, Лопамудра, Апала, Кадру, Вишвавара, Гоша, Джуху, Вагамбхрини, Пауломи, Ями, Индрани, Савитри және Деваяни сияқты әйел ришикаларды еске алады. Самаведа Нодха, Акриштабаша, Сикатанивавари және Гаупаянаны қосады. Ал Махабхаратаның 12-ші кітабында Маричи, Атри, Ангира, Пулаха, Крату, Пуластья және Вашистаның ведадан кейінгі тізімі келтірілген. Махабхарата тізімі бірінші манвантараның саптаршилеріне (Амарасимха құрастырған танымал санскрит синонимдер сөздігі) тікелей сілтеме жасайды. Амаракоша ришиді саньяси, бхикшу, паривраджака, тапасви, муни, брахмачари, яти және т.б. сияқты басқа да даналардан қатаң ажыратады.
Буддистік мәтіндерде
Буддизм мәтіндерінің барлығында риши термині кездеседі. Пали тілінде олар "Иси" деп аталады. Ришиді Будда, Паццекабудда, Архат немесе жоғары дәрежелі монах деп те атауға болады. Будданың пали әдебиетінде Будда жиі "Махеси" (пали; санскрит: Махарши; ең ұлы дана деген мағынада) деп аталады. Пали канонындағы Исигили суттасында бес жүз риши (Паццекабуддалар) есімдері айтылады. Біздің заманымыздың 1-3 ғасырларында жазылған буддалық мәтін, Махамайури Тантра, Джамбудвипа (қазіргі Үндістан, Пәкістан, Ауғанстан, Бангладеш, Непал) аймағындағы ришилерді еске алады және Будда-дхарманы қорғау үшін оларды шақырады. Көптеген жатакаларда түрлі ришилер туралы айтылады. Налиника Джатака (Jā 526) Будданың бұрынғы өмірін, Гималайда жалғыз өмір сүрген риши (Иси) ретінде көрсетеді. Оның баласы, ол да риши болған, Исисинга (пали; санскрит: Ṛṣyaśṛṅga) деп аталды. Ағастыя Джатака (санскрит; пали: Акитта Джатака) әңгімесінде Ағастыя (санскрит; пали: Акхата) есімді Бодхисаттва риши ретінде көрсетіледі.
Индонезиядағы риши
Индонезияның Явадағы көптеген ортағасырлық индуист ғибадатханаларында Риши Агастьяның мүсіндері немесе бейнелері кездеседі, көбінесе шива ғибадатханаларының оңтүстік жағын қорғайды.
Камбоджа, Таиланд, Мьянма және Лаостағы руэси
Руэси (санскрит: ṛṣi, , ฤๅษี, ) – Үндістандағы Ришиге балама ғұлама. Мьянмада оларға Rase деп те аталады. Риши Акхатта (пали; санскрит: Агастья), Таиландта Фра Реуси Акхот деп белгілі, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы маңызды Руэси, себебі буддалық Джатака жазбаларында осы Руэси бодхисатта ретінде айтылады және Шри-Ланка мен Оңтүстік-Шығыс Азияда тақуалықпен айналысқан. Осы Ришилердің ұрпақтары өз әулеттік тегін отбасылық "готра" арқылы анықтайды. Бұл қазіргі индуистік қоғамдағы брахмандық секталар арасында кең таралған практика.