Онейда тілі мен мәдениеті: Тарих және қазіргі жағдай

Кіріспе

Канада мен АҚШ-тың ирокез тілі Oneida (/oʊ/'/n//aɪ//d//ə/ ohNYEdə, өзіндік атауы: /onʌjotaʔaːka/, /onʌjoteʔaːkaː/, Тұрақты тастың халқы, Уквехуни).

Спикерлер және орналасуы

Тарихи тұрғыдан алғанда, Oneida тайпасы Нью-Йорк штатының солтүстігінде, қазіргі Утика аймағында қоныстанған. XIX ғасырдың басында және ортасында Американдық революциялық соғыстан кейін Нью-Йорк штатының тудырған қоныс аударуы салдарынан Oneida тайпасының маңызды топтары Висконсин және Онтариоға көшіп кетті. Бүгінде Нью-Йорктегі тайпаға тіркелген мүшелердің саны шамамен 1100 адамды құрайды; ал Висконсин тайпасында – 16000-ға жуық адам бар. Бұл адамдардың көпшілігі ағылшын тілінде сөйлейді және Oneida тілін екінші тіл ретінде қолданады, егер қолданса. Oneida тайпасының өкілдері Онтариода Гранд-Ривердің алты ұлты және Темзадағы Oneida тайпасының қонысында да тұрады. Ұлттық виртуалды аударма орталығының мәліметінше, Висконсин және Онтариода Oneida тілінде сөйлейтін 250 адам бар. Көптеген жергілікті халықтар сияқты, Oneida тайпасы соғыста тұтқынға түскен басқа тайпалардың мүшелерін қабылдап, оларды өздеріне ассимиляциялаған, соның нәтижесінде олар Oneida тілін үйренген. Бүгінде Oneida тілінде сөйлейтін адамдардың басым көпшілігі Oneida тайпасынан тараған.

Онеида қоғамында онеида тілінің рөлі

Онида мәдениеті ауызша баяндау дәстүріне ерекше мән береді: тілдің негізгі әлеуметтік қызметі осы, егер ол негізгі қарым-қатынас құралы ретінде қолданылмаса. Онида ерлер кеңесі мен клан аналарының айтуынша, "дәстүрлі онида тілі – біздің ата-бабаларымызбен және ұлттық өзімізбен байланыстыратын маңызды буын". Бұл әңгімелер әлеуметтік нормаларды қалыптастыру және мифтер, халық аңыздары мен жырлар арқылы мәдени құндылықтарды тарату үшін ұзақ жылдар бойы қолданылып келеді. Ирокездер осы ұқсас әңгімелерді атау үшін үш түрлі термин қолданды: "шын мәнінде болған оқиғалар", "жанвардың қадам басып өткені сияқты" және "олар ет аулауға орманға барды". Бұл сәйкесінше, табиғаттан тыс күштердің мифологиясы, (көбінесе антропоморфты) жануарлар туралы әңгімелер және адамның іс-әрекеттерінен алынған нақылдар немесе мысалдар. Онидалар да формалды сөз сөйлеу және ритуалдық дәстүрлерге ие. Көптеген онида саяси және дипломатиялық процестер осылай формалдануы мүмкін, ал айтылған сөздер символдық қабыршақ мұнынан жасалған тізбектер – вампум арқылы нығайтылады, бұл ым-ишара ретінде де, немесе шындық пен маңыздылықты білдіретін сый ретінде де қолданылады. Әміршіліктің мұрагерлік рәсімі – соборанттық рәсім, Ирокез конфедерациясын сақтауда орталық рөл атқарды; ал үш жалаңаш сөз рәсімі – көз, құлақ және тамақты метафоралық түрде ашу рәсімі, кез келген дипломатиялық келісімдерге кіріспейтін шара болды. Діни ритуалдар да белгілі бір тілді пайдаланды, соның ішінде Оннонхуароя (Қысқы ортасы) рәсімі – армандарды психологиялық тұрғыдан тойлау және шамандық емдеу рәсімдері. Ауызша баяндау және ритуалдық дәстүрлердің екеуі де қазіргі онида мәдениетінде колониалдық кезеңге дейін болғанға қарағанда аз үлес қосады. Клан басшыларының айтуынша, мәдениет бағалы және онида тілі осы мәдениетті жүзеге асырудың ажырамас бөлігі болып табылады. Көптеген онида ағылшын тілінде екі тілді немесе бір тілді болып сөйлейді; М. Дейл Кинкейдтің мәліметінше, 1991 жылы АҚШ-та тек алты бір тілді онида тілінде сөйлейтін адам қалды. Онида халқы отаршылдық кезеңнен бері ағылшын тілін қабылдады, бірақ онида ұлтының басшылары өз тілінің мәдени маңыздылығын насихаттауды және оны онида тілін сақтау және екі тілділікті қолдау арқылы сақтау үшін жұмыс істеуде. Төңкеріс кезеңінде, онида тілін сақтау және насихаттау үшін Фольклорлық жоба құрылды. Оны күнделікті қарым-қатынас тілі ретінде қолданудың азайғандығы және оны рәсімдік тіл ретінде кеңінен пайдалануының нәтижесінде, сөйлеушілердің онида тілін өзгертуі шектеулі. Демус Элмнің жаратылыс туралы жырды қайта баяндауы, формасы қатаң түрде белгіленбеген тілдік әрекет, тілдің өзгеруіне шектеулі мүмкіндік береді. Бірақ ауызша айтылған әңгімелер уақыт өте келе өзгеріп отырады; Энтони Уондерли бұны растайды. Әңгімелерді айтуға қабілетті сөйлеушілердің азаюы мутация мүмкіндігін азайтады. ГИКК, Эльмнің морфологиясынан Антонийге дейінгі 25 жыл ішіндегі бірнеше ұсақ өзгерістердің бірін атап көрсетеді: бір нақты етістіктің соңғы буынының жоғалуы. Ол "осындай айырмашылықтар екі тілшінің әңгіме айтудың немесе жалпы сөйлеудің әртүрлі тәсілдерін көрсетеді" деген пікірде.

The Oneida culture places a strong focus on oral narrative tradition: so much so that in the absence of use as primary communication, this is the major societal role of the Oneida language. In the words of the Oneida Men's Council and Clan Mothers, the "traditional Oneida language is a vital link to our ancestors and national identity". These stories have long been used to develop social norms and pass along cultural capital via myths, folktales, and legends. The Iroquois used three separate common names for these similar narratives: "things which truly happened," "it is as if an animal walked," and "they went to the woods to hunt for meat". Respectively, these are stories of the mythology of the supernatural, of (often anthropomorphic) animals, and of parables or fables of human deeds. The Oneida similarly have an extensive tradition of formal oratory and ritual tradition. Many Oneida political and diplomatic processes are highly formalized in this way, and spoken words are reinforced by the use of wampum, strings of symbolic shell beads, both in gesturing and as a gift indicating truth or seriousness. The condolence ceremony, a ritual of succession of chiefdom, played a central role in the maintenance of the Iroquois Confederacy; the Three Bare Words ceremony, a metaphorical opening of the eyes, ears, and throat, preceded any diplomacy. Religious rituals as well made specific use of prescribed language, including the Onnonhouaroia (Midwinter) ceremony, a psychologically oriented celebration of dreams, and shamanistic medicine ceremonies Traditions of both oral narrative as well as ritual are in general a lesser part of Oneida culture today than they were up until post colonial times. As the clan leaders indicate, the culture is valued, and the Oneida language is integral in enacting that culture. Almost all Oneida are either bilingual or monolingual English speakers; according to M. Dale Kincade, only six monolingual Oneida speakers remained in the United States in 1991. The Oneida have embraced the use of English since the colonial years, but Oneida Nation leaders continue to promote their language's cultural relevance and work to preserve it through maintenance of the Oneida language and bilingualism. During the Depression era, the Folklore Project was created to preserve and promote the Oneida language. Due to its disuse as a common communicative language – and its extensive use as a prescribed ritual language – the alteration of Oneida by its speakers is minimized. Demus Elm's retelling of the Creation Story, a linguistic act for which the form is not tightly prescribed, has limited space for language change. But, oral narratives change over time; Anthony Wonderley confirms that they do. Having fewer speakers to tell the stories reduces possibilities for mutation. Gick notes one of several minor changes from Elm's morphology to Antone's over the 25 year span between their narratives: the omission of the final syllable from one particular verb. He assesses that "such differences simply indicate the two speakers' different ways of storytelling, or of speaking in general," rather than an appreciable linguistic shift.

Онеида тілінің "сауықтығын" бағалау

Онида тілін сөйлейтіндер бастапқыда Нью-Йорк штатында қоныстанған. Кейіннен олар топ-топқа бөлініп, қазір Нью-Йорк штатының үш әртүрлі қауымдастығында, Висконсин штатында және Канаданың Онтарио провинциясында кездеседі. Бұл бөлініс 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басындағы бірқатар миссионерлердің ықпалымен басталды, олар көптеген онидаларды христиан дінін қабылдауға немесе дәстүрлі онида сенімдерін сақтауға көндірді. Мохок үндісі Элезер Уильямс көптеген онидаларды христиан дініне ауыстырып, Нью-Йорк штатын тастап, Висконсин штатындағы Грин-Бэй маңына қоныстануға ықпал етті. Үлкен жаулаудың бір бөлігі ретінде, қауымдастықтар Америка революциясы кезінде одан әрі бөлінді, себебі Нью-Йорк штатының губернаторы қайтып келген американдық сарбаздарға онида жерлерін берді және оларға басқа жерге көшуді бұйырды. Висконсин штатындағы онида қауымдастығында тағы бір бөлініс орын алды, онда онида тілін сөйлейтін балалар отбасыларынан алынып, тек ағылшын тілінде сөйлеуге рұқсат етілген интернат мектептеріне жіберілді. Осы факторлардың салдарынан тілді білушілердің саны азайды. ЮНЕСКО-ның Тілдің өміршеңдігін бағалаудың негізгі факторлары тілдің өміршеңдігін анықтау үшін тоғыз фактордан тұратын егжей-тегжейлі жиынтықтан құралған. 1-ші фактор бойынша: Ұрпақтан ұрпаққа берілу, онида тілі өте қауіпті деп бағаланады, яғни 1-ші дәрежедегі қауіптілік деңгейінде. Сондай-ақ, онида тілі 4-ші фактор бойынша: Қолданыстағы тіл салаларының тенденциялары бойынша жоғары шектеулі домендер ретінде бағаланады. Бұл орындарда онида тілі шектеулі түрде қолданылады, көбінесе мәдениетті сақтау мақсатында ғана. Темс өзенінің жанындағы Онида ұлысы өздерінің веб-сайтын халқы, мәдениеті, қауымдастығы және болашақ жоспарлары туралы ақпарат беру үшін пайдаланады. Онида ұлысымен байланыс жасаушы Берлиц өкілі бұл тапсырманың өте қиын екенін атап өтті:

Берлиц тілдерді қиындық деңгейінің екі бөліміне бөледі: А және В. Мен онида тілі үшін C тізімін жасауды жоспарлап отырмын. Бұл өте қиын тіл. Сөздік қорының көлемділігіне байланысты оны үйренуге көп уақыт қажет болады. Сөздердің ұзындығы өте көп. Ағылшын тілін үйренуді бір-біріне тіркелген вагондардан тұратын пойызбен салыстыруға болады, ал онида тілінде бұл – шеңбер. Америка философиялық қоғамы, Сиракуз университетінің кітапханасы және Oneida Language Audio Collection. Мұрағатта сөздіктерге, грамматикаға, дұғаларға, қолмен жазылған хаттарға, фотосуреттерге, санақтардың көшірмелеріне, көрмелерге, кітаптарға, қолжазбаларға, памфлеттерге, талдауларға, карталарға, хат алмасуларға, құжаттарға және аудио файлдарға қатысты құжаттар бар. Сонымен қатар, құжаттаманың қосымша өнімдері сөздіктерден, грамматикалық ақпараттан және мәтіндерден тұрады. Сөздіктерде барлық онида лексикасының толық жазбалары бар, ал грамматика кітаптары дыбыстарды, сөздерді, сөйлем құрылымын және мағыналарын сипаттайды. Мәтіндердің арасында әңгімелер, гимндер, дұғалар, бейнежазбалар, әндер, тіл үйрену ресурстары және веб-сайттар бар.

Oneida-ның ұсынылып отырған генетикалық туыстығы

Лоунсберидің еңбегіне және өзінің түпнұсқалық зерттеулеріне сүйене отырып, Микельсон Oneida тіліне жататын ирокез тілдері отбасының генеалогиясын ұсынады. ГИКК-тің мәлімдемесінше, оның жұмысы Лоунсберидің шешуші еңбегінен кейін жасалған Oneida тіліне қатысты сирек лингвистикалық зерттеулердің бірі болып табылады. Ирокез тілі екі негізгі тармаққа бөлінеді: Солтүстік және Оңтүстік. Оңтүстік ирокез тек чероки тілінен ғана тұрады, ол қазіргі таңда 15 000-нан астам адам сөйлейтін ең көп таралған ирокез тілі болып есептеледі. Oneida тілінің Мохок және Онондага тілдерімен тығыз байланысы ертедегі Oneida елді мекендерінің, әсіресе Николс Пондтың археологиялық жазбаларымен дәлелденеді.

Онеида тілінде сөйлейтіндердің тарихы

Николс Понд ауылының орны шамамен 1450 жылға дейін соқталады, Онондага тайпасының екі Онондага бауырларының күшімен құрылған миф бойынша, Онондагалардың Онида тайпасының тікелей ата-бабалары екенін көрсетеді. Осы уақыттан бастап, Онида тайпасы француз миссионерлерінің 17 ғасырдың ортасында Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі Праймс-Хиллдегі негізгі қонысына келгенге дейін көшпелі өмір салтын ұстанды. Аңшылықтың Онида мәдениетіндегі маңыздылығына байланысты, ру мүшелігі аналық желі бойынша жүргізілді (ерлер жиі сапарда болғандықтан) және жұмыстар жыныс бойынша бөлінді. Онида тайпасы француз технологиясын жылдам қабылдап, оны мәдени өзгерістерді аз қылып, күнделікті өмір салтына енгізді. Алайда, француз миссионерлері, Жаку Брюяс бастаған, еуропалық дінді таратуға тырысып, бірте-бірте Онида мәдениетінің маңызды бөлігін жоюға жетті. Басшы Жақсы Питердің басшылығымен және Ирокез Конфедерациясының қалған бөлігіне қарсы, Онида тайпасы Американ Революциялық соғысында АҚШ-ты қолдады. 1780 жылы Праймс-Хиллдегі Онида бекінісі лоялист күштерімен қиратылды, бұл Онида тайпасы үшін қиын кезеңнің бастамасы болды, нәтижесінде олар сыртқы түрі, технологиясы және өмір салты бойынша жаңа американдық өмір салтына толыққанды сіңірілді. Бірақ, соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай, олар Нью-Йорк штатынан ауыр саяси қысым көрді, және Онида жерінің көп бөлігі тартылып алынды. Осы кезеңде тайпаның бір бөлігі Висконсин және Онтариоға көшіп кетті. Бұл оқшаулау және рухтың құлдырау процесі 1850 жылы Утика қаласының Ұлттың ұзақ жылдар бойы символы болған Онида тасын тартып алуымен аяқталды. Соңғы он-жиырма жылда Нью-Йорк штатының Онида Ұлты Turning Stone курорты мен казиносының құрылуымен айтарлықтай жанданды. Бұл кәсіпорыннан түскен қаражат Ұлтқа мәдениет пен аумақты қайта құруға күш салуға мүмкіндік берді (www.oneidaindiannation.com) және басқа да ұлттық кәсіпорындардың құрылуына әкелді (www.onenterprises.com). Ең бастысы, 2005 жылдың сәуірінде Нью-Йорк штатының Онида Ұлты федералдық жерді сенімдік басқаруға беру туралы сәтті өтініш берді, бұл Онида аумағының құзыретін және салық жауапкершілігін Ұлтқа және федералдық үкіметке шектеді.

The Nichols Pond village site dates to approximately 1450, indicating the Onondaga as the probable immediate ancestors of the Oneida, as corroborated by a myth of the formation of the Oneida tribe by two Onondaga brothers. From this time, the Oneida remained largely sedentary through the arrival of French missionaries in the mid 17th century at their main settlement at Primes Hill in northern New York. Due to the centrality of hunting to the Oneida culture, clan membership was matrilineal (as men were often away) and tasks were divided along gender lines, The Oneida rapidly adopted French technology and integrated it with little cultural change into the common lifestyle. In their attempt to bring European religion, however, French missionaries, spearheaded by Jacques Bruyas, gradually succeeded in dismantling a significant portion of Oneida culture. Under the leadership of Chief Good Peter, and against the rest of the Iroquois Confederacy, the Oneida backed the United States in the Revolutionary War. Oneida Castle at Primes Hill was destroyed in 1780 by loyalist forces, beginning a difficult era for the Oneida that resulted in their subsequent nearly complete assimilation into the new American way of life with respect to appearance, technology, and lifestyle Almost immediately after the end of hostilities, however, they suffered severe political abuse by the State of New York, and the vast majority of Oneida land was annexed. During this time, portions of the tribe broke off and relocated to Wisconsin and Ontario. This process of sequestration and demoralization culminated in 1850 with the appropriation by the City of Utica of the Oneida Stone, a long standing symbol of the Nation. Within the last ten to twenty years, the Oneida Nation of New York has been greatly revitalized by the establishment of the Turning Stone Resort and Casino. The funds generated from this enterprise have enabled the Nation to direct substantial effort to rebuilding both culture and territory (www. oneidaindiannation. com) and have led to the formation of a variety of other Nation owned businesses (www. onenterprises. com). Most notably, in April 2005, the Oneida Nation of New York filed an ultimately successful application for federal land into trust territorial organization, limiting jurisdiction and tax liability, of Oneida territory to the Nation and the federal government.

Онейданың жазба тарихы

Онеиданың тарихи жазбаларының көп бөлігі ағылшын немесе француз тілдерінде, сырттан келген адамдармен жазылған. Онеида тілінде жазу үшін қолданылатын әріптерді француз миссионерлері жасаған. 1980 жылдардан бастап қана Онеида халқының өзі жазуды, кез келген тілде, әсіресе қоғамдық ортада қолдана бастады, және мұның көп бөлігі Ұлттың заңдық күресінен туындады. Элм мен Антоне жазған «Жаратылыс туралы әңгіме» – Онеида тілінде жарық көрген жалғыз кітап, ал осы еңбектің негізгі зерттеулерінің көп бөлігі, әрине, Онеида тілінде сөйлейтіндермен бірлесіп жасалса да, ағылшын тілінде жүргізілді.

Фоналогия

Алвеолярлық дорсальдық глотальды жай дауыстық. Мұрындық жарылысты дауыс Аффрикат Фрикатив Апроксимант.

Мұнда төрт ауыздық дауысты, , және екі мұрындық дауысты, (жазылуы) және (жазылуы) бар. Дауыстының ұзындығы кейін келетін қоснүктемен көрсетіледі. Басқа ирокез тілдеріндей, Oneida тілінде де дауыстылар мен дауыссыздардың салыстырмалы түрде шектеулі жиынтығы бар, бірақ ол екі ерін дауыссыздарынан айырылған. Гикке сәйкес, "барлық дауыссыздар ағылшын тіліндегідей естіледі", фрикативтер мен глотальді тоқтатулардан басқа. Oneida тілінде екі ерін жарылысты дауыстары мен ерін-тісті фрикативтері жоқ. Oneida тілінің буынды құрылымы көбінесе CV түрінде, ал VV дистильді тізбектерде ai, ae, ao және au болып келеді. Дауыссыздар сөздің ортасында CCCCC-ге дейін белгілі бір ретпен біріге алады; сөздің басындағы немесе соңғындағы топтамалар CCC-мен шектеледі. Oneida тілінде әдетте соңғы буынға баса назар аударылады және Mohawk тілімен "ашық алдыңғы буынды ұзартатын PLI ережелерін" бөліседі. Негізгі регистрлік тон Oneida тілінің акцент жүйесінен туындайды, бірақ мағыналық емес. Жалғаулар нақты қолданылуына байланысты префикс және суффикс болып табылады. Етістіктер үш түрлі мәнді білдіреді: әдеттегі, мезгілдік және тұрақты, олар жұрнақтар арқылы көрсетіледі. Модальды префикстер (болашақ, факт және тілек) етістік уақытының орнында қолданылады; модальды емес префикстер көбінесе предлогтар болып табылады. Oneida тілінде бас сөздерге байланысты белгілер қолданылады, осылайша тұлға мен санды көрсетеді.

Синтаксисі

Oneida тілінде етістік басында тұратын немесе ешқандай басым сөз реті жоқ. Жаратылыс оқиғасы мәтінінің Елм жазған бөлігін қарастырғанда, сөздердің етістікпен басталатыны анық көрінеді, бірақ Антон жазған бөлігінде мұндай емес. Бұл сөз реті сөйлеушіге қарай өзгеріп отыратынын және грамматикалық жағынан икемді қолдану қабылданды дегенді көрсетеді. Oneida тілінде сөйлемдер тек белсенді райда құрастырылады.