Экзодус: Израильдің туу тарихы және тағдырлар тоғысуы

Кіріспе

Отто Премингердің 1960 жылғы фильмі. Ари Кареннің әкесі, доктор Клементті табуға көмектеседі, ол Иерусалимдегі психиатриялық ауруханада тұрақты науқас. Ол нацилік концлагерьде бастан өткерген қорқынышты оқиғалар салдарынан жартылай есінен айырылған, тірідей көмілгендей күйде. Карен әкесінің өзін танымайтынын көргенде, қатты қайғыға батады. Акива тұтқындалып, Акра бекінісіне қамалады және Иргун король Давид қонақүйін бомбалағаннан кейін асылуға үкім шығарылады. Британдық билік жоспарланған шабуыл туралы ескертуді елемегендіктен, ондаған адам қаза табады. Ари Акиваның өмірін сақтап қалу үшін қашуды жоспарлайды және британдық әскерлер тұтқындаған Хагана мен Иргун жауынгерлерін босатуға тырысады. Дов, қонақүйді бомбалаудан кейін ұсталмай қалғаннан кейін, Акра түрмесінен қашуға көмектесу үшін өзінің бомба жасау білігін пайдалану үшін өздігінен бас иеді. Жүздеген тұтқындар, соның ішінде Акива да қашып құтылады, бірақ Аримен бірге жол тосқауылдан қашып бара жатқанда қаза табады. Ари де жараланады, бірақ Ган Дафнаға жетеді, онда доктор Либерман одан оқты шығарып алады. Британдықтар Аридің ізіне түскеннен кейін, оны Ган Дафнаға жақын орналасқан араб ауылы Әбу Йешаға алып барады, онда оның өмір бойғы араб досы Таха мухтар болып табылады. Ари жазылып жатқанда, Китти оның өмірін сақтап қалады, осылайша олардың махаббаты қайта жаныланады. Темірқасықта британдықтар доктор Либерманды тұтқындап, балалар ауылында жасырылған заңсыз қару-жарақ қоймасын табады. Тәуелсіз Израиль енді көз алдында, бірақ Иерусалимнің бас мүфтиясы Мұхаммед Әмин әл-Хусейни басқаратын арабтар Ган Дафнаға шабуыл жасап, еврейлерді, оның ішінде балаларды өлтіруді жоспарлайды. Таха Ариді алдағы шабуыл туралы ескертеді, бірақ ол Израильдің құрылуына қарсы күреске қосылуға мәжбүр екенін айтады. Бен-Канаан кішкентай балаларды түнде қауіпсіз жерге эвакуациялауға бұйрық береді, ал Пальмах жасағының шағын тобы Ган Дафнаның қорғанысын нығайту үшін келеді. Карен жаңа мемлекет құрылатын болжамына қуанып, Довты (Ган Дафна периметрінде түнгі күзетте жүрген) іздеп табады және оған деген махаббатын білдіреді. Дов соғыс аяқталғанда үйленедіні айтады. Карен Ган Дафнаға оралғанда, арабтардың шабуылына ұшырап, өлтіріледі. Дов келесі күні таңертең оның денесін табады. Сол күні Таханың денесі оның ауылында асылып, бас мүфти өлтірген күйі табылады. Оның денесіне Дәуіт жұлдызы ойылып салынған, ал ауыл қабырғаларында "Жуде" деген жазулар мен свастикалар бар. Карен мен Таха бір қабірге бірге жерленеді. Ари оларды жоқтап, бір күні еврейлер мен арабтар осы жерді бейбітшілікте бөліседі дейді. Басқалар қабірге топырақ сала бастағанда, Дов ашуланып, қайғыға батып, қашауды айналып өтеді. Ари, Китти, Дов және Пальмах жасағы жүк көліктеріне мініп, шайқасқа беттейді.

1960 film by Otto Preminger

Ari helps locate Karen's father, Dr. Clement, who is a permanent in patient at a mental hospital in Jerusalem. He is in a dissociative state that is borderline vegetative, caused by the horrors he suffered in the past while in a Nazi concentration camp. When Karen visits, she is devastated that her father does not recognize her. Akiva is arrested, imprisoned in Acre fortress, and sentenced to hang after the Irgun bomb the King David Hotel. The British authorities fail to heed a warning of the planned bombing which results in dozens of fatalities. Ari plots an escape to save Akiva's life, and free Haganah and Irgun fighters imprisoned by the British military. Dov, who eluded capture after the hotel bombing, turns himself in to utilize his bomb making expertise to facilitate the Acre Prison break. Hundreds of prisoners escape, including Akiva, though he is fatally wounded as he and Ari evade a roadblock. Ari is also wounded, but makes it to Gan Dafna where Dr. Lieberman removes a bullet from Ari. With the British on Ari's trail, he is taken to Abu Yesha, an Arab village near Gan Dafna, where his lifelong Arab friend, Taha, is the mukhtar. When a recovering Ari develops a life threatening infection, Kitty saves his life. This rekindles their romance. Meanwhile, the British arrest Dr. Lieberman when they find an illegal weapons cache hidden within the children's village. An independent Israel is now in sight, but Arab nationals commanded by Mohammad Amin al Husayni, the Grand Mufti of Jerusalem, plot to attack Gan Dafna and massacre the Jews, including the children. Taha warns Ari of the impending attack, though he reluctantly says he must join the Grand Mufti in fighting the establishment of Israel. Ben Canaan orders the younger children be evacuated to safety during the night as a small detachment of Palmach troops arrives to reinforce Gan Dafna's defenses. Karen, ecstatic over the prospect of the new nation, goes to find Dov (who is on night patrol at the Gan Dafna perimeter) and proclaims her love for him. Dov says they will marry when the war is over. As Karen returns to Gan Dafna, she is ambushed and murdered by Arabs. Dov discovers her lifeless body the following morning. The same day, Taha's body is found hanging in his village, killed by the Grand Mufti. A Star of David is carved into his body and a swastika and signs saying "Jude" are on village walls. Karen and Taha are buried together in one grave. Ari eulogizes them, saying that someday Jews and Arabs will share the land in peace. While others in turn add a shovelful of dirt to the grave, Dov, angry and heartbroken, bypasses the shovel and moves on. Ari, Kitty, Dov, and a Palmach contingent board trucks, heading off to the battle.

Өндіріс

"Экзодус" фильмі Израиль мен Кипрде түсірілді. "Экзодус" фильмінің маңызды бөліктерін Кипр аралында түсіру шынайы болғанымен, себебі бұл Палестинаға жетпек болған еврей қашқындары үшін британдық интернат лагері орналасқан жер еді, арал британдық үкіметке қарсы грек бүліктерінің ортасында болғандықтан қиындықтар туды. Кипрдегі британдық билік ЭОКА ұйымын террористік деп санады және аралда антибритандық көңіл-күйді, террористік әрекеттердің сәтті болу мүмкіндігін көрсететін сюжетпен байланысты фильм түсіруге қарсы болды. Осының салдарынан британдық билік Премингерге түсірілімнің логистикалық жағынан көмектесуден бас тартты. Британдық биліктің берген жалғыз көмегі – фильмде декорация ретінде қолданылған көптеген ескі оқ атар қарулардың ЭОКА қолына тиіп, қайта қолдануға берілмеуі үшін қарулы күзетшілерді орналастыру болды. Режиссер мен актерлердің арақатынасы, әсіресе басты рөлдегі Пол Ньюманмен қиын болды. Ньюманның сценарийге ұсынған өзгерістері Премингер тарапынан қабылданбағаннан кейін, актерге сын айтылып, ол жоғары балконда төбелес сахнасын ойнауы тиіс манекенді жасырды. Сахнаның соңында Ньюман құлағандай болып, манекенді балконнан лақтырып жіберді. Бұл әзіл екенін түсінбеген Премингер құлап, медициналық көмекке жатты. Көптеген жағдайларда Премингер мен Ньюман тілдеспейтін еді. Урис бастапқыда фильмнің сценарийін жазуға келісім берген еді, бірақ Премингер оның сценарийін ағылшындар мен арабтарға қарсы деп санады. Премингер оның орнына "қара тізімде" тұрған жазушы Далтон Трамбоны жалдады, ол сценарийді қырық күнде жазды. Трамбо ешқашан Израильде болған емес, сондықтан бастапқыда қателіктер болды, мысалы, Акр түрмесінен қашу оқиғасы теңіз жағалауындағы қалада емес, шөлдің ортасында болған деп көрсетілді. Сонымен қатар, Трамбо Уристің қалағандай, Киелі кітаптарға көп сілтеме жасаған жоқ. Оның өмірбаяуын жазған автор Трамбо "Ескі өсиет уақытына оралып, яһудилердің ғасырлар бойғы диаспора мен Холокосттың қорқынышы арқылы өтуін" қабылдамағанын жазды. Трамбо мен Премингер Уристің Израильдің ұлттық мінезін қалыптастыратын тарихқа деген қызығушылығын бөліспеді. Пол Ньюман мен Ева Мари Сент бұрын 1955 жылы Торнтон Уайлдердің "Біздің қаламыз" атты музыкалық нұсқасында, Франк Синатра сахна менеджері рөлінде, антологиялық телесериалдың эпизодында, кейіннен үйленген жасөспірім ғашықтар рөлінде бірге ойнаған. Ньюман мен Сент балмұздақ дүкені сахнасында дуэт орындады. Джилл Хаворт рөлі Хейли Миллске ұсынылды, бірақ оның ата-анасы одан бас тартты.

Exodus was filmed on location in Israel and Cyprus. Although filming key elements of Exodus on the Mediterranean island of Cyprus was authentic, as it was the location of the British internment camps for Jewish refugees trying to reach Palestine, it was difficult, as the island was in the middle of a Greek insurgency against British rule, led by the Greek nationalist organisation EOKA. EOKA was considered a terrorist organisation by the British authorities in Cyprus, who were opposed to the filming of a movie on the island that seemed to combine anti British sentiments with a storyline that appeared to show terrorist action could be successful. As a result, the British authorities refused to help Preminger with the logistical side of filming. The only assistance given by the British authorities was the placement of an armed guard on the large number of decommissioned rifles used as props in the film, to prevent them from falling into the hands of EOKA and being recommissioned. Relations between the director and actors were difficult, particularly with the male lead, Paul Newman. After Newman's suggested changes to the script were rejected by Preminger, and the actor given a dressing down for making the suggestions, Newman hid a mannequin on a high balcony on which he was due to play out a fight scene. At the end of the scene, Newman pretended to stumble, and threw the mannequin over the balcony. Not realising this was a practical joke, Preminger collapsed and required medical attention. At other times, Preminger and Newman were barely on speaking terms. Uris was originally signed to write a screenplay of the film, but Preminger rejected his script as excessively anti British and anti Arab. Preminger instead hired blacklisted writer Dalton Trumbo, with whom he collaborated on a script in forty days. Trumbo had never visited Israel, resulting in initial errors, such as locating the site of the Acre prison break, located in a coastal city, as taking place in the middle of the desert. Trumbo also made less use of Biblical themes than Uris wanted. His biographer wrote that Trumbo refused "to go back to Old Testament times, and follow the Jews through the centuries of the Diaspora and the horror of the Holocaust." Trumbo and Preminger did not share Uris's preoccupation with history as moulding the Israeli national character. Paul Newman and Eva Marie Saint had previously appeared together as the teenage lovers who subsequently marry in a 1955 musical version of Thornton Wilder's Our Town with Frank Sinatra as the stage manager, an episode of the anthology television series Producer's Showcase. Newman and Saint sing a duet during the malt shop sequence. The Jill Haworth part was offered to Hayley Mills whose parents turned it down.

Қабылдау

Босли Кроутер, "Нью-Йорк Таймс" газеті, фильмді "көрнекті, таң қалдыратын, көзді қуандыратын, жүректі дірілдететін, күшті әсер ететін, адамды жаулайтын, әртүрлі жеке және жаппай реакцияларды, үлкен қиындықтарға жауап ретінде бейнелейтін және ең өткір жеке ерекшеліктерінде жүректі ауыртатын әдемі туынды" деп сипаттады. Кроутер фильмнің "басты кемшілігі" – "оны құрастырған көптеген ойлардың нәтижесінде, қызығушылықтың терең және тұрақты ағыны қалыптаспайды, тек барлық жақсы адамдардың аман қалуына деген жалпы үміттен басқа", – деп жазды. Филип К. Шеуэр, "Лос-Анджелес Таймс" газеті, фильмді "Леон Уристің көп сатылған кітабынан алынған жарқын, бірақ есте қаларлық тұстарының калейдоскопы" деп атады, ал сценарийі "жалпы алғанда өте жақсы" деп бағаланды. "Variety" басылымы "Exodus-ты сынға алуға болатынын" мәлімдеді, "оның ұзақтығын қысқартуға болар еді; мүмкін, Премингер кітаптан тым көп оқиғаны драмалық айқындық үшін тығыздауға тырысқан, ал кейбір жекелеген сахналарды тығыз монтаждау арқылы жақсартуға болады. Бірақ жақсы жақтары кемшіліктерден басым. Премингер ХХ ғасырда жаңа мемлекеттің тууының бейнесін экранға шығарғаны үшін мақтана алады". Рихард Л. Коу, "Вашингтон Пост" газеті, фильмнің "өз уақытының жандылығына ие екенін және Израильдің тарихымен таныс емес адамдарға тигізер әсері баға жетпес" екенін айтты. "Monthly Film Bulletin" журналында: "Exodus тақырыбын шешу үшін тарихи қиялға және оны драмаландыру үшін адамгершілікке ие емес. Үш жарым сағаттан кейін оның тәсілі шаршатудан гөрі терең зерттеу сияқты көрінбейді. Барлық тарапқа әділ болуға ұмтылыс – сценарийдегі жалғыз жақтық пікірге ие болатын кейіпкер араб террористерінің нацистік көшбасшысы – қызық салдарларға әкеледі". Роджер Ангел, "Нью-Йоркер" журналында: "Интрига, зорлық-зомбылық және жеккөрушіліктің мұндай қайнаған қазандықтары жанды фильмге кепілдік беруі мүмкін, бірақ мырза Премингер өзінің міндетіне осы атаудың түпнұсқа туындысын түсіргендегідей ықыластылықпен қарады. Ол өзінің үлкен актерлік құрамындағы әрбір адамға оқиғаның әрбір жаңа бұрылысынан бұрын және кейін өз идеологиялық және саяси нанымдарын білдіруге мүмкіндік береді, нәтижесінде мылтықтардың атылуымен сирек үзілетін керемет әңгімелер туындайды". Фильмнің саяси мазмұнына қатысты сын тек негізгі емес басылымдарда ғана пайда болды. Мысалы, 1947 жылы Палестинада болған Гидеон Бахманн "Film Quarterly" (Калифорния университетінің баспасы) журналында фильмнің "нағыз емес" және "Израильдің ең жақсы жарнамасы" болып табылатын үгіт екенін жазды. Rotten Tomatoes сайтында фильмге 17 рецензия негізінде 65% мақұлдау көрсетілген, ал орташа бағасы 6/10. Metacritic-те 11 рецензия негізінде 70/100 бағасы бар, бұл "жалпы алғанда оң пікірлерді" көрсетеді. 1961 жылдың қыркүйегіне дейін, шетелде тек 22 кинотеатрда көрсетілсе де, фильм бүкіл әлем бойынша 14 миллион долларлық табыс тапты.

Bosley Crowther of The New York Times described the film as a "dazzling, eye filling, nerve tingling display of a wide variety of individual and mass reactions to awesome challenges and, in some of its sharpest personal details, a fine reflection of experience that rips the heart." The film's "principal weakness," Crowther wrote, "is that it has so much churning around in it that no deep or solid stream of interest evolves—save a vague rooting interest in the survival of all the nice people involved." Philip K. Scheuer of the Los Angeles Times described the film as "a kaleidoscopic yet memorable impression of highlights from the long time best seller by Leon Uris," with a "generally excellent" screenplay by Trumbo. Variety declared, "There is room to criticize 'Exodus'—its length might be shortened to advantage; perhaps Preminger tried to crowd too much incident from the book for dramatic clarity, and some individual scenes could be sharpened through tighter editing. But the good outweighs the shortcomings. Preminger can take pride in having brought to the screen a Twentieth Century birth of a nation." Richard L. Coe of The Washington Post stated that the film "has this vitality of the immediate and will be of incalculable influence in reaching those unfamiliar with the background of Israel It is safe to say that in several years, when this film will have played much of the world, its influence will have become critical." The Monthly Film Bulletin wrote, "Exodus lacks the historical imagination to cope with its theme on one level, the human awareness to dramatise it on the other. At the end of three and a half hours, its approach remains more exhausting than exhaustive. And the determination to be fair to all sides—almost the only character the script is prepared to dislike is the Nazi leader of the Arab terrorists—produces some strange consequences." Roger Angell of The New Yorker wrote, "Such a bubbling pot of intrigue, violence, and hatred would almost seem to guarantee a lively film, but Mr. Preminger has approached his task with a painstaking reverence that would have been more suitable if he had been filming the original work of this title. He permits nearly everyone in his large cast to state his ideological and political convictions before and after each new turn of events, and the result is an awesome talkfest that is all too rarely interrupted by the popping of rifles." Reviews criticizing the film’s political message only appeared in less mainstream sources. For example, Gideon Bachmann, who was present in Palestine in 1947, wrote in Film Quarterly (published by University of California Press) that the film was "dishonest" and propaganda designed to be "the best promotion Israel ever had." The film holds an approval rating of 65% on Rotten Tomatoes based on 17 reviews, with an average rating of 6/10. On Metacritic, it has a 70/100, based on 11 reviews, indicating "generally favorable reviews. By September 1961, although having only played 22 locations overseas, the film had earned theatrical rentals of $14 million worldwide.

Марапаттар мен ұсыныстар

Наградалар санаты Номинант(тар) Нәтижесі Академия сыйлығы Ең үздік қосалқы актер Сал Миньо Ең үздік түсірілім – Түсті Сэм Левитт Драмалық немесе комедиялық фильмнің ең үздік музыкалық сазы Эрнест Голд Алтын глобус сыйлығы Ең үздік қосалқы актер – Фильм Сал Миньо Ең үздік түпнұсқалық саз – Фильм Эрнест Голд Ең үміткер жаңа келген – Әйел Джилл Хоуорт Грамми сыйлығы Фильм немесе теледидардан шыққан музыканың ең үздік саундтрек альбомы немесе музыкалық сазы Эксод – Эрнест Голд Халықаралық кино музыкалық сыншылар сыйлығы Бар саздың ең үздік қайта жазылуы Эрнест Голд; Ник Рейн және Джеймс Фицпатрик Лорел сыйлығы Ең үздік еркек драмалық рөлі Ли Дж. Кобб 4-орын Пол Ньюман 4-орын Ең үздік еркек қосалқы рөлі Сал Миньо Сателлит сыйлығы Ең үздік классикалық DVD Тоғаулы тозақ

Фильм 1961 жылғы Канн кинофестивалінде көрсетілді, бірақ Алтын пальмаға ие болу үшін жарысқа түспеді.

Саундтрек

Эрнест Голдтың музыкалық сазбасы драмалық немесе комедиялық фильмнің үздік музыкалық сазбасы үшін «Оскар» сыйлығын жеңіп алды, ал негізгі тақырыпты басқа суретшілер кеңінен жазды. Ферранте мен Тейхердің нұсқасы 1961 жылдың қаңтарында Billboard Hot 100 хит-парадында 2-орынға жетті. Басқа нұсқаларды джаз саксофонисі Эдди Харрис, Мантовани, Грант Грин, Мэнни Альбам, Энди Уильямс, Питер Неро, Конни Фрэнсис, Куинси Джонс, 1960-шы жылдардағы британдық инструменталды топ Eagles және Duprees жазды, олар Пэт Бунның сөздерімен тақырыпты әндетті. Әнді жазған басқа да орындаушылардың ішінде госпел пианисі Энтони Бергер (Gaither Vocal Band-тің "I Do Believe" әнінде), Эдит Пиаф (француз тіліндегі әнін орындаған) және классикалық пианист Максим Мрвица бар. Дэви Грэм 1963 жылы шыққан "The Guitar Player" альбомында басты тақырыпты жаңаша өңдеді. Secret Chiefs 3 тобының Trey Spruance 2004 жылғы "Book of Horizons" альбомында тақырыпты «серф-топ пен оркестр» стилінде қайта жазды. Говард Стерн еврей өмірінің әр түрлі жайттарын талқылағанда оны комедиялық эффект үшін пайдаланады. WWF негізгі тақырыпты күрескер Мистер Перфекттің әні ретінде қолданды. Тақырыптың бір бөлігі 1970-ші жылдардағы оңтүстік рок тобы Black Oak Arkansas тірі орындалымда орындалды, олардың үш бас гитарисі eBows көмегімен тақырыпты үйлесімде орындады, оны Buddy Holly әні "Not Fade Away" аранжировкасына енгізді.

Мұра

Көптеген сыншылар бұл фильмді "сионистік эпос" деп сипаттайды және оның АҚШ-та сионизмді жандандыру мен Израильге қолдау көрсетуде зор әсер еткенін атап көрсетеді. Премингердің фильмі романның британдық және арабтарға қарсы көзқарастарын жұмсартса да, араб-израиль қақтығысын бейнелеуі салдарынан фильм әлі де даулы болып табылады.