Кіріспе
Уильям "Билли" Хейс (3 сәуір 1947 жылы туған) – американдық жазушы, актер және кинорежиссер. Ол есірткі тасымалдағаны үшін сотталғаннан кейін түрік түрмесіндегі өмірі мен қашқандығы туралы "Миднайт Экспресс" (Midnight Express) атты автобиографиялық кітабымен танымал. Шетел үкіметтері есірткі контрабандасына қарсы күресті күшейткеннен кейін, осы айыппен шетелдік түрмелерде жазасын өтеуге сотталған жүздеген американдық азаматтың бірі болды.
William "Billy" Hayes (born April 3, 1947) is an American writer, actor, and film director. He is best known for his autobiographical book Midnight Express about his experiences in and escape from a Turkish prison, after being convicted of smuggling hashish. He was one of hundreds of US citizens in foreign jails serving drug charge sentences, following a drug smuggling crackdown by foreign governments.
Өмірбаян
1970 жылы 7 қазанда Хейс Түркиядан төрт фунт (1.81 кг) гашиш шығаруға тырысқан кезде ұсталды. Ол бастапқыда түрік түрмесінде төрт жыл екі айға сотталды. Бостандыққа шығуына бірнеше апта қалғанда, билік оны гашиш тасығандығы үшін өмір бойына соттады, емес, тек иелік еткендігі үшін емес екенін білді. Хейс Сұлтанхамет түрмесінде бір түн өткізгеннен кейін Стамбулдағы Сагмальчилар түрмесіне қамалды. Түрмеде болған бір оқиғадан кейін 1972 жылы ол "ақылға сыймайтын үй" деп сипатталған Бакиркёй психиатриялық ауруханасына ауыстырылды. АҚШ Мемлекеттік департаменті бірнеше рет Түркиядан үкімді АҚШ-қа беруді сұрады. Бірақ Түркияның сыртқы істер министрі Мелих Есенбел АҚШ-тың түрік сотының шешімін күштен жоюға құқығы жоқ екенін мәлімдеді. Ол жеке сөйлескенде АҚШ дипломаттарына Хейстің денсаулығы нашарласа, гуманитарлық негіздермен босату мүмкін екенін айтты, бірақ жеке кездесуде Хейс АҚШ дипломаттарына Бакиркёйдегі тәжірибесінің қатты жарақаттандырғанын және аурухана оны мерзімінен бұрын босату туралы сертификат беретініне сенімді емес екенін мәлімдеді. 1975 жылы 2 қазанда Хейс Имралыдан түнде Бандирмаға қайықпен қашып, жергілікті тұрғындардың арасында жасырынып, содан кейін шекарадан батысқа қарай Грекияға бет алды. Түркия армиясы туралы пайдалы ақпарат бар-жоғын анықтау үшін екі аптадан астам уақыт ұсталғаннан және сұраққа алынғаннан кейін, ол 20 қазанда Салоникиден Франкфуртқа депортацияланды. Франкфуртта АҚШ билігімен сұраққа алынғаннан кейін Хейс бірнеше күн Амстердамда болды, содан кейін АҚШ-қа оралды.
Кітап
Хейз өзінің тәжірибелері туралы "Ортаңғы экспресс" атты кітап жазды, ол кейіннен 1978 жылы Брэд Дэвис Хейз рөлінде ойнаған, сол аттас фильмге бейімделді. Фильмді Алан Паркер режиссерлік етті, ал сценарийін Оливер Стоун жазды. Фильм Хейздің кітабындағы оқиғадан ерекшеленеді. Ерекшеліктердің бірі – Стоун құрастырған, Хейздің оқиғаның басты қарсыласы, түрме күзетшісі Хамидуды "Айғыр" атты лақап атымен белгілі күзетшіні өлтіретін көріне. Шындығында, түрме күзетшісі 1973 жылы басқа адам, жақында ғана босатылған тұтқын өлтірген, өйткені Хамиду сол тұтқынды ұрып-соғып, оның отбасын қорлаған; бұл Хейздің нақты қашып кетуіне бірнеше жыл бұрын болған оқиға. 2010 жылы National Geographic Channel-дің "Locked Up Abroad" бағдарламасының "The Real Midnight Express" атты эпизодында Хейз өзінің Сагмалчилар атты танымал түрік түрмесіне жіберілгені туралы толық және нақты нұсқасын айтты, соңында Мармара теңізіндегі аралдағы Имралы түрмесінен қашып құтырды. Кейін Хейз "Орта түнде қайту" (Ортаңғы экспресстен қашып құтылу) және "Түрік түрмесінен келген хаттар" (1970-1975) атты жалғауларын жазды, соңғысы – оның түрмеде отырған кезінде отбасы мен достарына жазған хаттардың жинағы.
Актерлік өнер және жазу
Хейс әлі күнге дейін ойын-сауық индустриясында белсенді, әсіресе актерлік және жазу салаларында. Ол 1987 жылы Чарльз Бронсонның "Жазалау" фильмінде жалдамалы кісі өлтіруші рөлінде ойнады. Хейстің табыстарының бірі – 2003 жылғы "Southside" (кейін АҚШ-та "A Cock and Bull Story" деп қайта басылды) фильмін жазып, режиссерлік жасауы болды, ол көптеген наградаларға ие болды, соның ішінде 2002 жылғы Лос-Анджелес драма сыншылары шеңберінің сыйлығы. 2010 жылдың 30 маусымында National Geographic телеарнасы "Locked Up Abroad: The Real Midnight Express" телебағдарламасын көрсетті. Хейс 2013 жылдың тамызында Эдинбург Фриндж фестивалінде алғашқы көрсетілімінен бастап, 2020 жылы COVID-19 пандемиясы кезінде театрлар жабылғанға дейін "Billy Hayes-пен түнгі экспреспен саяхат" атты жеке көрсетілімімен әлемді аралады.
"Ортаңғы түн экспресі" фильміндегі сұхбат
1999 жылғы Канн кинофестивалі барысында түрік жарнамашысы Алинур Велидеоглу Хейзбен кездейсоқ кездесіп, оған "Түн ортасы экспресі" фильмі туралы сұхбат алды. Хейс фильмнің кейбір бөліктеріне, әсіресе ондағы барлық түріктердің жаман болып көрсетілуіне наразылық білдірді және фильмнің Түркияның беделіне кері әсер еткеніне өкінді. Сондай-ақ, ол Түркия мен Стамбул қаласына деген құрметін айтты. Интерполдың оған қатысты іздеу ордері бұрыннан-ақ алынған болса да, Хейс фильмнің тудырған жағымсыз жариялылығы үшін көптеген түріктер оны кінәлі деп санауы мүмкін деген алаңдаушылықтан қайтып оралуға әзірленбегенін түсіндірді. Видео YouTube желісінде жарияланды. Түркияның оған елге кіруге тыйым салған шешімі соңында күштен шығарылды және Хейс 2007 жылдың 14 маусымында Түркияның Ұлттық полициясы (ТҰП) мен Түркия полициялық зерттеулер институты (ТИПЗ) ұйымдастырған Демократия және жаһандық қауіпсіздік тақырыбындағы 2-ші Стамбул конференциясына қатысу үшін Түркияға оралуға мүмкіндік алды. Хейс өзінің жазған кітабы үшін емес, Оливер Стоунның сценарийіне негізделген фильм үшін кешірім сұрап, "өтемақы төлеу" үшін оралуының маңызды екенін айтты. "Бұл фильм түрік халқына лайық болған жоқ", - деді Хейс баспасөз конференциясында журналистерге, елдің бейнесін әділсіз түрде күңгірттеп көрсеткенін түсіндірді.