Кіріспе

Америкалық тұтқын және орнитолог (1890–1963)

Ғалым Роберт Франклин Страуд (28 қаңтар 1890 – 21 қараша 1963), «Алькатрастың құс адамы» деп белгілі, кісі өлтіруге сотталған, американдық федералдық тұтқын және автор, АҚШ-тың ең танымал қылмыскерлерінің бірі саналады. Левенворт түрмесінде ол құстарды өсіріп сатқандықтан, құс зерттеуші ретінде танылды. 1942 жылдан 1959 жылға дейін ол Алькатраста жазасын өтеді, онда оған құстарды ұстауға рұқсат берілмеген. Страуд федералдық түрме жүйесінен ешқашан босатылмады; ол 1909 жылдан 1963 жылы қайтыс болғанға дейін түрмеде отырды. Сиэтлде туған Страуд 13 жасында зорлық көретін әкесінен қашып кетті. 18 жасқа келгенде ол Аляска территориясында сутенер болып жұмыс істеді. 1909 жылдың қаңтар айында ол өзінің сүйіктісіне шабуыл жасаған барменді атып өлтірді, осы қылмыс үшін Пьюгет-Саундтағы МакНил аралындағы федералдық түрмеде 12 жылға сотталды. Страуд қауіпті тұтқын ретінде танылды, ол жиі басқа тұтқындармен және түрме қызметкерлерімен қақтығыстарға түсті. 1916 жылы ол күзетшіні пышақтап өлтірді. Страуд бірінші дәрежелі кісі өлтіруге кінәлі деп танылды және асылып өлім жазасына кесілді, бірақ бірнеше соттан кейін оның жазасы жалғыз бөлмеде өмір бойына қамауға ауыстырылды. 1920 жылы Левенворт федералдық түрмесінде жалғыз бөлмеде отырған Страуд түрме ауласында үш жарақат алған құбыжықтардан тұратын ұяны табады. Ол оларды күтіп бақты және бірнеше жылдың ішінде 300-ге жуық канарейка жинады. Түрмедегі реформатор-басшыдан жабдық алғаннан кейін ол құстарды зерттеуді бастады. Страуд «Канарейкалардың аурулары» деген кітапты жазды, ол Левенворттан жасырын түрде шығарылып, 1933 жылы, сондай-ақ 1943 жылғы қайта басылымда жарияланды. Ол құстар патологиясына маңызды үлес қосты, әсіресе қан кету септицемиясы ауруларына ем табу арқылы орнитологтар мен фермерлер арасында үлкен құрмет пен жаны ашырлыққа ие болды. Страуд түрме ішінде табысты бизнес жүргізді, бірақ оның әрекеттері түрме қызметкерлерін ашуландырды. 1942 жылы ол камерасындағы жабдықты пайдаланып, жасырын түрде алкоголь жасап жүргені анықталғаннан кейін Алькатрасқа ауыстырылды. 1942 жылдың 19 желтоқсанында Страуд Алькатрас федералдық түрмесінде 17 жылдық мерзімге жазасын өтеді, ол No. 594 болып тіркелді. 1943 жылы психиатр Ромни М. Ричи оны 112 IQ көрсеткішімен психопат деп диагностикалады. Құстары мен жабдықтарынан айырылып, ол жазалау жүйесінің тарихын жазды. 1946 жылдың мамыр айында «Алькатрастың шайқасы» деп аталған оқиғада Страуд басқа тұтқындарды қорғауға тырысты. 56 жастағы Страуд үшінші қабаттың қоршауын асып, екінші қабатқа түсіп, содан кейін «Д» блогының еденіне секірді. Ол алты оқшауланған камераның алдыңғы темір есіктерін жабып, көмектесуге мұқтаж адамдарды қорғауға кірісті. Страуд түрме бастығына, «Д» блогында қару-жарақ жоқ екенін және зорлық-зомбылыққа қатысқандар түрменің басқа бөлігіне кеткенін түсіндірді. Ол егер күзетшілер «Д» блогына оқ атуды жалғастырса, көптеген кінәсіз адамдар қаза табатынын мәлімдеді. 1959 жылы Страуд Миссури штатының Спрингфилд қаласындағы Федералдық тұтқындар медициналық орталығына ауыстырылды, ол 1963 жылдың 21 қарашасында қайтыс болғанға дейін сол жерде қалды.

Жас кезі және тұтқындалуы

Строуд Сиэтлде, Элизабет Джейннің (қызметтес аты Маккартни, 1860–1938) және Бенджамин Франклин Строудтың үлкен баласы ретінде дүниеге келді. Оның анасының бұрынғы некеден екі қызы болған. Оның әкесі зорлық-зомбылық көрсетіп, маскүнем болғандықтан, Строуд 13 жасында үйден қашып кетті. 18 жасында Алясканың Кордова қаласында ол 36 жастағы Китти О'Брайенмен танысты, ол бұрынғы қызметкер және би залында өнер көрсетуші еді, ол Джунода оның құдайы болды. 1909 жылдың 18 қаңтарында бармен Ф. К. "Чарли" фон Дамер О'Брайенге көрсеткен қызметі үшін ақы төлемегендіктен, оны ұрып-сапалаған. Строуд фон Дамерге қарсы шығып, болған төбелес кезінде оны атып өлтірді. Строуд өзінің кінәсін мойындап, полицияға ұсталды. Полиция мәліметтеріне сәйкес, ол фон Дамерді есінен айырғаннан кейін атып тастаған. Аляска сол кезде АҚШ-тың құрамындағы территория болғандықтан, Строуд федералды сотта сотталды, ол адам өлтіруде айыпты деп танылып, МакНил аралындағы федералды түрмеде 12 жылға сотталды.

Түрмедегі өмір

Строуд МакНил аралындағы ең қатыгез тұтқындардың бірі болды, ол қызметкерлермен және басқа тұтқындармен жиі қақтығысты және ауруға бейім болды. Ол өзін тамақ ұрлағаны үшін жамандаған тұтқынға пышақ соқты, оны қорқытып морфин алуға тырысқаны үшін түрме әкімшілігіне хабарлаған аурухана қызметкеріне шабуыл жасады және тағы бір тұтқынды пышақпен жаралады. 1912 жылы Строуд шабуыл үшін тағы алты айға сотталып, МакНил аралынан Канзас штатының Левенворт қаласындағы федералды түрмеге ауыстырылды. 1916 жылы Левенворт түрмесінің басшылығы өзгеріп, Уильям Биддл басшылыққа келді. Левенвортты прогрессивті оңалту түрмесі ретінде көрсету мүмкіндігіне риза болған Биддл, Строудты орнитологиялық зерттеулер жүргізу үшін клеткалармен, химиялық заттармен және кеңсе құралдарымен қамтамасыз етті. Келушілерге Строудтың құс қорасы көрсетілді, ал көптеген адамдар оның канаристерін сатып алды. Ол жылдар бойына өзінің камерасында 300-ге жуық канари өсірді. Сонымен қатар, ол екі кітап жазды: 60 000 сөздік трактат «Канаристердің аурулары» (1933), ол Левенворттан жасырын шығарылды, және кейінірек жарық көрген «Құстардың аурулары туралы Строудтың анықтамалығы» (1943), онда жаңартылған, нақты ақпараттар келтірілген. Ол құстар патологиясына маңызды үлес қосты, ең бастысы – геморрагиялық септицемия отбасының ауруларын емдеуді ашты. Ол құстарды жақсы көретін адамдардың құрметіне және біршама ықыласына ие болды. Строудтың қызметі түрме басшылығы үшін қиындықтар тудырды. Ережеге сәйкес, түрмеге келген немесе жіберілген әрбір хат оқылып, көшіріліп, бекітілуі керек болды. Строуд өзінің бизнесіне соншалықты берілгендіктен, осы мақсатқа арнайы түрме хатшысы қажет болды. Сонымен қатар, оның құстары көбінесе камерасында еркін ұшып жүрді, ал көптеген құстардың болуына байланысты камерасы лас болып тұрды. 1931 жылы Строудты бизнесін тоқтатуға және құстарынан арылуға мәжбүрлеу әрекеті сәтсіз аяқталды, өйткені Строуд пен оның хат жарысушыларының бірі, Индианадан келген құс зерттеушісі Делла Мей Джонс, оның тарихын газеттер мен журналдарға жариялады. Президент Герберт Гуверге жіберілген үлкен хаттар науқаны және 50 000 қол қойған өтініш нәтижесінде Строудқа құстарын сақтауға рұқсат берілді. Түрмеде орын жетіспесе де, оған оларды орналастыру үшін екінші камера берілді. Алайда, хат жазу құқығы шектелді. Джонс пен Строуд жақын қарым-қатынасқа келді, 1931 жылы Джонс Канзасқа көшіп келіп, онымен бірге құс дәрілерін сатумен айналысты. Ол Левенворттан және сүйікті құстарынан кететіні туралы ескертпеген, тек кететініне 10 минут бұрын хабарлады. Оның құстары мен жабдықтары ағасына жіберілді, өйткені Алькатрастың қатаң саясаты оның хоббиін жалғастыруға мүмкіндік бермейтін. Ол алты жыл жеке изоляторда, тағы 11 жыл түрме ауруханасында өткізді. 1943 жылы психиатр Ромни М. Ричи оны 112 IQ көрсеткішімен психопат деп диагностикалады (1942 жылғы алғашқы есеп Левенвортта оның IQ-сы 116 болғанын көрсеткен). Ол жерде ол екі қолжазба жазды: «Бобби» – автобиографиясы және «Сыртқа қарау: Колониялық дәуірден Түрме бюросы құрылғанға дейінгі АҚШ түрме жүйесінің тарихы». Сот Строудтың мұндай қолжазбаларды жазуға және сақтауға құқығы бар деп шешті, бірақ оларды жариялауға түрме бастығының тыйымын күшінде қалдырды. Строуд қайтыс болғаннан кейін, қолжазбалар оның адвокаты Ричард Инглишке тапсырылды. Алькатразда Строудтың гомосексуализмі туралы әңгімелер тарады. Дональд Херлидің айтуынша, оның әкесі Алькатразда күзетші болған, «Строуд кімнің жанында болса, ол өте жақыннан бақыланды, өйткені түрме қызметкерлері оның ашық гомосексуалды бейімділіктерін жақсы білді». Херлидің кітабы үшін сұхбат бергенде, бұрынғы тұтқын Строудтың әрқашан «ит блогында» (жеке изоляторда) немесе кейінірек ауруханада болғанын естіген, өйткені ол «құс» (агрессивті гомосексуалист) болған және оның шаршағысы келген. 1963 жылдың ақпан айында Строуд актер Бёрт Ланкастермен кездесіп, сөйлесті, ол оны «Алькатраздағы құс адамы» фильмінде бейнеледі. Ол 17 жыл түрмеде болған кезде, Строудқа түрме кітапханасына кіруге рұқсат етілді және заңды зерттеуге кірісті. Кейде оған күзетшілердің бірімен шахмат ойнауға рұқсат етілді. Строуд үкіметке ұзақ мерзімге бас бостандығынан айыруды қатыгездікпен және ерекше жазалау деп өтініш білдіре бастады. 1959 жылы денсаулығы нашарлап, Строуд Миссури штатының Спрингфилд қаласындағы Федералды тұтқындар медициналық орталығына ауыстырылды.

Мұра

Строуд американ тарихындағы ең танымал қылмыскерлердің бірі саналады. Бірақ Строуд федералдық қызметкерді өлтіргендіктен, оның жеке камерадағы жазасы өз күшінде қалды. 1963 жылы Калифорнияда Джон Кеннедидің сайлау кампаниясын қолдаған жас заңгер Ричард М. Инглиш Строудты босату мәселесіне белсенді араласты. Ол бұрынғы президент Гарри С. Трумэнмен кездесіп, қолдау сұрады, бірақ Трумэн бас тартты. Ол сондай-ақ бұл мәселені зерттеп жатқан Кеннеди әкімшілігінің жоғары лауазымды шенеуніктерімен де кездесті. Инглиш Строудтың соңғы суретін түсірді, онда ол жасыл көзілдірік (визор) киген күйі бейнеленген. Түрме бастығы Инглишті түрмеге әкелген, бірақ сыртқа шығармаған зат үшін қудалауға тырысты: қолданылмаған пленка. Бірақ билік ешқандай шара қолданбады. Строуд қайтыс болғаннан кейін оның жеке мүлігі, соның ішінде түпнұсқа қолжазбалары, оның соңғы заңды өкілі Инглишке берілді, ол кейіннен мүліктерінің бір бөлігін Audubon Society қоғамына тапсырды. Строуд 1955 жылы Томас Э. Гаддис жазған «Алькатраздың құс адамы» атты кітаптың негізгі тақырыбы болды. Гаддис, түрмелерде жаңғыртуды ынталандырған адам, Строудты жағымды жарықтан көрсетті. Бұл туындыны Гай Троспер Джон Франкенхаймердің 1962 жылғы осы аттас фильмі үшін бейімдеді. Фильмде Бёрт Ланкастер Строуд рөлінде, Карл Малден – ойдан шығарылған және аты өзгертілген түрме бастығы, Тельма Риттер – Строудтың анасы, ал Бетти Филд – оның әйелі, фильмде Стелла Джонсон деп аталды. Алайда, Алькатраздың бұрынғы тұтқындары нақты Строудтың кітапта және фильмде бейнеленген ойдан шығарылған бейнеден гөрі әлдеқайда қауіпті, жаман және жағымсыз болғанын айтады. Бірі: «Ол қатыгез кісі өлтіруші еді. Менің ойымша, Бёрт Ланкастер біздің бәрімізден кешірім сұрауы керек», – деді. Арт Карни 1980 жылғы «Алькатраз: Шоқтығу оқиғасы» телефильмінде Строуд рөлін ойнады, ал Денис Фарина 1987 жылғы «Тасқа қарсы алтау» телефильмінде Строудты сомдады, бұл 1946 жылғы Алькатраз шайқасының көркемделінген нұсқасы. Музыкада Строуд Рик Уэйкменнің 1977 жылғы «Криминалдық жазбалар» тұжырымдамалық альбомынан «Алькатраздың құс иесі» инструменталды шығармасының тақырыбы болды. «Біздің әйел бейбітшілігінің» «Құс адам» әні де оның туралы. Galerians және Team Fortress 2 сияқты бірнеше бейне ойындар оған құрмет көрсетеді. Сонымен қатар, танымал рэпер Брайан Кристофер Уильямс Birdman (Бирдмен) сахналық есімін қабылдады.